(౧౫) ౫. సమాపత్తివగ్గవణ్ణనా

౧౬౪. పఞ్చమస్స పఠమే ‘‘ఇతో పుబ్బే పరికమ్మం పవత్తం, ఇతో పరం భవఙ్గం మజ్ఝే సమాపత్తీ’’తి ఏవం సహ పరికమ్మేన అప్పనాపరిచ్ఛేదప్పజాననా పఞ్ఞా సమాపత్తికుసలతా. వుట్ఠానే కుసలభావో వుట్ఠానకుసలతా. పగేవ వుట్ఠానపరిచ్ఛేదకఞాణన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౬౫. దుతియే ఉజునో భావో అజ్జవం, అజిమ్హతా అకుటిలతా అవఙ్కతాతి అత్థో. అభిధమ్మేపి (ధ. స. ౧౩౪౬) వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమో అజ్జవో? యా అజ్జవతా అజిమ్హతా అకుటిలతా అవఙ్కతా, అయం వుచ్చతి అజ్జవో’’తి. అనజ్జవఞ్చ అజ్జవప్పటిక్ఖేపేన వేదితబ్బం. గోముత్తవఙ్కతా, చన్దలేఖావఙ్కతా, నఙ్గలకోటివఙ్కతాతి హి తయో అనజ్జవా. ఏకచ్చో హి భిక్ఖు పఠమవయే మజ్ఝిమ-పచ్ఛిమవయే చ ఏకవీసతియా అనేసనాసు ఛసు చ అగోచరేసు చరతి, అయం గోముత్తవఙ్కతా నామ, ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా పటిపత్తియా వఙ్కభావతో. ఏకో పఠమవయే పచ్ఛిమవయే చ చతుపారిసుద్ధిసీలం పూరేతి, లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, మజ్ఝిమవయే పురిమసదిసో, అయం చన్దలేఖావఙ్కతా నామ, పటిపత్తియా మజ్ఝట్ఠానే వఙ్కభావాపత్తితో. ఏకో పఠమవయేపి మజ్ఝిమవయేపి చతుపారిసుద్ధిసీలం పూరేతి, లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, పచ్ఛిమవయే పురిమసదిసో, అయం నఙ్గలకోటివఙ్కతా నామ, పరియోసానే వఙ్కభావాపత్తితో. ఏకో సబ్బమ్పేతం వఙ్కతం పహాయ తీసు వయేసు పేసలో లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, తస్స యో సో ఉజుభావో, ఇదం అజ్జవం నామ, సబ్బత్థ ఉజుభావసిద్ధితో.

మద్దవన్తి ఏత్థ ‘‘లజ్జవ’’న్తిపి పఠన్తి. ఏవం పనేత్థ అత్థో – ‘‘తత్థ కతమో లజ్జవో? యో హిరీయతి హిరీయితబ్బేన హిరీయతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా, అయం వుచ్చతి లజ్జవో’’తి ఏవం వుత్తో లజ్జిభావో లజ్జవం నామ. ఇదం పనేత్థ నిబ్బచనం – లజ్జతీతి లజ్జో, హిరిమా, తస్స భావో లజ్జవం, హిరీతి అత్థో. లజ్జా ఏతస్స అత్థీతి లజ్జీ యథా ‘‘మాలీ మాయీ’’తి, తస్స భావో లజ్జిభావో, సా ఏవ లజ్జా.

౧౬౬. తతియే అధివాసనఖన్తీతి ఏత్థ అధివాసనం వుచ్చతి ఖమనం. తఞ్హి పరేసం దుక్కటం దురుత్తఞ్చ పటివిరోధాకరణేన అత్తనో ఉపరి ఆరోపేత్వా వాసనతో ‘‘అధివాసన’’న్తి వుచ్చతి. అధివాసనలక్ఖణా ఖన్తి అధివాసనఖన్తి. సుచిసీలతా సోరచ్చం. సా హి సోభనకమ్మరతతా. సుట్ఠు వా పాపతో ఓరతభావో విరతతాతి ఆహ ‘‘సురతభావో’’తి. తేనేవ అభిధమ్మేపి (ధ. స. ౧౩౪౯) –

‘‘తత్థ కతమం సోరచ్చం? యో కాయికో అవీతిక్కమో వాచసికో అవీతిక్కమో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, ఇదం వుచ్చతి సోరచ్చం, సబ్బోపి సీలసంవరో సోరచ్చ’’న్తి – ఆగతో.

౧౬౭. చతుత్థే సఖిలో వుచ్చతి సణ్హవాచో, తస్స భావో సాఖల్యం, సణ్హవాచతా. తేనాహ ‘‘సణ్హవాచావసేన సమ్మోదమానభావో’’తి. సణ్హవాచావసేన హి సమ్మోదమానస్స పుగ్గలస్స భావో నామ సణ్హవాచతా. తేనేవ అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౩౫౦) –

‘‘తత్థ కతమం సాఖల్యం? యా సా వాచా అణ్డకా కక్కసా పరకటుకా పరాభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా, తథారూపిం వాచం పహాయ యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి, యా తత్థ సణ్హవాచతా సఖిలవాచతా అఫరుసవాచతా, ఇదం వుచ్చతి సాఖల్య’’న్తి వుత్తం.

తత్థ అణ్డకాతి సదోసే సవణే రుక్ఖే నియ్యాసపిణ్డో, అహిచ్ఛత్తాదీని వా ఉట్ఠితాని అణ్డకానీతి వదన్తి, ఫేగ్గురుక్ఖస్స పన కుథితస్స అణ్డాని వియ ఉట్ఠితా చుణ్ణపిణ్డియో వా గణ్ఠియో వా అణ్డకా. ఇధ పన బ్యాపజ్జనకక్కసాదిసభావతో కణ్టకప్పటిభాగేన వాచా అణ్డకాతి వుత్తా. పదుమనాళం వియ సోతం ఘంసయమానా పవిసన్తీ కక్కసా దట్ఠబ్బా. కోధేన నిబ్బత్తా తస్స పరివారభూతా కోధసామన్తా. పురే సంవద్ధనారీ పోరీ. సా వియ సుకుమారా ముదుకా వాచా పోరీ వియాతి పోరీ. సణ్హవాచతాతిఆదినా తం వాచం పవత్తమానం దస్సేతి.

౧౬౮. పఞ్చమే ‘‘అవిహింసాతి కరుణాపుబ్బభాగో’’తి ఏత్తకమేవ ఇధ వుత్తం, దీఘనికాయట్ఠకథాయ సఙ్గీతిసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౪) పన ‘‘అవిహింసాతి కరుణాపి కరుణాపుబ్బభాగోపీ’’తి వుత్తం. అభిధమ్మేపి (విభ. ౧౮౨) ‘‘తత్థ కతమా అవిహింసా? యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి, అయం వుచ్చతి అవిహింసా’’తి ఆగతం. ఏత్థాపి హి యా కాచి కరుణా ‘‘కరుణా’’తి వుత్తా, కరుణాచేతోవిముత్తి పన అప్పనాప్పత్తావ.

సుచిసద్దతో భావే యకారం ఇకారస్స చ ఉకారాదేసం కత్వా అయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘సోచబ్యం సుచిభావో’’తి. ఏత్థ చ సోచబ్యన్తి సీలవసేన సుచిభావోతి వుత్తం. దీఘనికాయట్ఠకథాయ సఙ్గీతిసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౪) పన ‘‘సోచేయ్యన్తి మేత్తాయ చ మేత్తాపుబ్బభాగస్స చ వసేన సుచిభావో’’తి వుత్తం. తేనేవ అభిధమ్మేపి ‘‘తత్థ కతమం సోచబ్యం? యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి, ఇదం వుచ్చతి సోచబ్య’’న్తి నిద్దేసో కతో. ఏత్థాపి హి ‘‘మేత్తీ’’తిఆదినా యా కాచి మేత్తా వుత్తా, మేత్తాచేతోవిముత్తి పన అప్పనాప్పత్తావ.

౧౬౯-౧౭౧. ఛట్ఠసత్తమఅట్ఠమాని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ.

౧౭౨. నవమే కామం సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావోపి బలట్ఠో ఏవ, పటిపక్ఖేహి పన అకమ్పనీయతం సాతిసయం బలట్ఠోతి వుత్తం ‘‘ముట్ఠస్సచ్చే అకమ్పనేనా’’తిఆది.

౧౭౩. దసమే పచ్చనీకధమ్మసమనతో సమథో, సమాధీతి ఆహ ‘‘సమథోతి చిత్తేకగ్గతా’’తి. అనిచ్చాదినా వివిధేనాకారేన దస్సనతో పస్సనతో విపస్సనా, పఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారపరిగ్గాహకఞాణ’’న్తి.

౧౭౪. ఏకాదసమే దుస్సీల్యన్తి సమాదిన్నస్స సీలస్స భేదకరో వీతిక్కమో. దిట్ఠివిపత్తీతి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా దూసికా మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఆహ ‘‘దిట్ఠివిపత్తీతి మిచ్ఛాదిట్ఠీ’’తి.

౧౭౫. ద్వాదసమే సీలసమ్పదాతి సబ్బభాగతో తస్స అనూనతాపత్తి పరిపుణ్ణభావో సీలసమ్పదా. పరిపూరణత్థో హేత్థ సమ్పదాసద్దో. తేనేవాహ ‘‘పరిపుణ్ణసీలతా’’తి. దిట్ఠిసమ్పదాతి అత్థికదిట్ఠిఆదిసమ్మాదిట్ఠిపారిపూరిభావేన పవత్తం ఞాణం. తఞ్చ కమ్మస్సకతాసమ్మాదిట్ఠిఆదివసేన పఞ్చవిధం హోతీతి ఆహ ‘‘తేన కమ్మస్సకతా’’తి.

౧౭౬. తేరసమే సీలవిసుద్ధీతి విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థం సీలం, చిత్తవిసుద్ధిఆదిఉపరివిసుద్ధియా పచ్చయో భవితుం సమత్థం విసుద్ధసీలన్తి వుత్తం హోతి. సువిసుద్ధమేవ హి సీలం తస్సా పదట్ఠానం హోతి. తేనాహ ‘‘సీలవిసుద్ధీహి విసుద్ధిసమ్పాపకం సీల’’న్తి. ఏత్థాపి విసుద్ధిసమ్పాపకన్తి చిత్తవిసుద్ధిఆదిఉపరివిసుద్ధియా సమ్పాపకన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో. అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౩౭౨) పనాయం ‘‘తత్థ కతమా సీలవిసుద్ధి? కాయికో అవీతిక్కమో వాచసికో అవీతిక్కమో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, అయం వుచ్చతి సీలవిసుద్ధీ’’తి ఏవం విభత్తా.

దిట్ఠివిసుద్ధీతి విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థం దస్సనఞాణం దస్సనవిసుద్ధి, పరమత్థవిసుద్ధిం నిబ్బానఞ్చ పాపేతుం ఉపనేతుం సమత్థం కమ్మస్సకతఞాణాది సమ్మాదస్సనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘విసుద్ధిసమ్పాపికా…పే… పఞ్చవిధాపి వా సమ్మాదిట్ఠీ’’తి. ఏత్థాపి విసుద్ధిసమ్పాపికాతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా దస్సననిబ్బానసఙ్ఖాతాయ పరమత్థవిసుద్ధియా చ సమ్పాపికాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౩౭౩) పనాయం ‘‘తత్థ కతమా దిట్ఠివిసుద్ధి? కమ్మస్సకతఞాణం, సచ్చానులోమికం ఞాణం, మగ్గస్స మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం, ఫలసమఙ్గిస్స ఞాణ’’న్తి ఏవం వుత్తం.

ఏత్థ చ ఇదం అకుసలకమ్మం నో సకం, ఇదం పన కమ్మం సకన్తి ఏవం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ కమ్మస్సకతజాననఞాణం కమ్మస్సకతఞాణం. తివిధదుచ్చరితఞ్హి అత్తనా కతమ్పి పరేన కతమ్పి నో సకకమ్మం నామ హోతి అత్థభఞ్జనతో, సుచరితం సకకమ్మం నామ అత్థజననతో. విపస్సనాఞాణం పన వచీసచ్చఞ్చ అనులోమేతి, పరమత్థసచ్చఞ్చ న విలోమేతీతి సచ్చానులోమికఞాణన్తి వుత్తం. విపస్సనాఞాణఞ్హి లక్ఖణాని పటివిజ్ఝనత్థం ఆరమ్భకాలే ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి పవత్తం వచీసచ్చఞ్చ అనులోమేతి, తథేవ పటివిజ్ఝనతో పరమత్థసచ్చం నిబ్బానఞ్చ న విలోమేతి న విరాధేతి ఏకన్తేనేవ సమ్పాపనతో.

౧౭౭. చుద్దసమే దిట్ఠివిసుద్ధీతి పఠమమగ్గసమ్మాదిట్ఠి వుత్తా. యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి తంసమ్పయుత్తమేవ వీరియం. తేనేవ దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౪) ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధీతి ఞాణదస్సనం కథితం. యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి తంసమ్పయుత్తమేవ వీరియ’’న్తి వుత్తం. ఏత్థ హి ఞాణదస్సనన్తి ఞాణభూతం దస్సనం. తేన దస్సనమగ్గం వదతి. తంసమ్పయుత్తమేవ వీరియన్తి పఠమమగ్గసమ్పయుత్తవీరియమాహ. అపిచ దిట్ఠివిసుద్ధీతి సబ్బాపి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి. యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి తంసమ్పయుత్తమేవ వీరియం. తేనేవ దీఘనికాయట్ఠకథాయం ‘‘అపిచ పురిమపదేన చతుమగ్గఞాణం, పచ్ఛిమపదేన తంసమ్పయుత్తం వీరియ’’న్తి వుత్తం.

అథ వా దిట్ఠీవిసుద్ధీతి కమ్మస్సకతఞాణాదిసఙ్ఖాతా సబ్బాపి సమ్మాదిట్ఠి వుత్తా. యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి యో చేతసికో వీరియారమ్భో…పే… సమ్మావాయామోతి. అయమేవ పాళియా సమేతి. అభిధమ్మే హి ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధి ఖో పనాతి యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి యో చేతసికో వీరియారమ్భో…పే… సమ్మావాయామో’’తి ఏవమయం దుకో విభత్తో. తేనేవ అభిధమ్మట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౭౪) ‘‘యా పఞ్ఞా పజాననాతిఆదీహి హేట్ఠా వుత్తాని కమ్మస్సకతఞాణాదీనేవ చత్తారి ఞాణాని విభత్తాని. ‘యో చేతసికో వీరియారమ్భో’తిఆదీహి పదేహి నిద్దిట్ఠం వీరియం గహితం పఞ్ఞాయ లోకియట్ఠానే లోకియం, లోకుత్తరట్ఠానే లోకుత్తర’’న్తి వుత్తం.

ఇధాపి విసుద్ధిసమ్పాపికా చతుమగ్గసమ్మాదిట్ఠి, పఞ్చవిధాపి వా సమ్మాదిట్ఠి దిట్ఠివిసుద్ధీతి అధిప్పాయేన ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధీతి విసుద్ధిసమ్పాపికా సమ్మాదిట్ఠియేవా’’తి వుత్తం. హేట్ఠిమమగ్గసమ్పయుత్తం వీరియన్తి ఇదం పన ‘‘యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి పఠమమగ్గసమ్పయుత్తం వీరియన్తి వుత్త’’న్తి అధిప్పాయేన వదతి. ఏత్థ చ తంతంభాణకానం మతభేదేనాయం వణ్ణనాభేదోతి న అట్ఠకథావచనానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధో సఙ్కితబ్బో. అథ యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి హేట్ఠిమమగ్గసమ్పయుత్తమేవ వీరియం కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తఞ్హి తస్సా దిట్ఠియా అనురూపత్తా’’తిఆది. తత్థ తస్సా దిట్ఠియాతి హేట్ఠిమమగ్గసమ్పయుత్తాయ దిట్ఠియా. యథాదిట్ఠిస్సాతి అనురూపదిట్ఠిస్స కల్యాణదిట్ఠిస్స నిబ్బత్తితప్పకారదిట్ఠిస్స వా నిబ్బత్తేతబ్బపధానానురూపదిట్ఠిస్స యథాదిట్ఠిప్పవత్తకిరియస్స వాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థం సంవణ్ణయన్తి.

౧౭౮. పన్నరసమే సమత్తం తుస్సనం తిత్తి సన్తుట్ఠి, నత్థి ఏతస్స సన్తుట్ఠీతి అసన్తుట్ఠి, అసన్తుట్ఠిస్స భావో అసన్తుట్ఠితా. యా కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అసన్తుట్ఠస్స భియ్యోకమ్యతా, తస్సా ఏతం అధివచనం. తాయ హి సమఙ్గిభూతో పుగ్గలో సీలం పూరేత్వా ఝానం ఉప్పాదేతి, ఝానం లభిత్వా విపస్సనం ఆరభతి, ఆరద్ధవిపస్సకో అరహత్తం అగ్గహేత్వా అన్తరా వోసానం నాపజ్జతి, ‘‘అలమేత్తావతా కతమేత్తావతా’’తి సఙ్కోచం న పాపుణాతి. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞత్ర అరహత్తమగ్గా కుసలేసు ధమ్మేసు అసన్తుట్ఠిభావో’’తి. తత్ర అఞ్ఞత్ర అరహత్తమగ్గాతి అరహత్తమగ్గసమ్పత్తం వినాతి అత్థో. ‘‘అప్పటివానితా చ పధానస్మి’’న్తి ఇదం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవాతి న విభత్తం.

౧౭౯. సోళసమే ముట్ఠా నట్ఠా సతి ఏతస్సాతి ముట్ఠస్సతి, తస్స భావో ముట్ఠస్సచ్చన్తి ఆహ ‘‘ముట్ఠస్సచ్చన్తి ముట్ఠస్సతిభావో’’తి. ముట్ఠస్సతిభావోతి చ సతిప్పటిపక్ఖో ధమ్మో, న సతియా అభావమత్తం. అసమ్పజఞ్ఞన్తి ‘‘తత్థ కతమం అసమ్పజఞ్ఞం? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం…పే… అవిజ్జాలఙ్ఘీ మోహో అకుసలమూల’’న్తి (ధ. స. ౧౩౫౭) ఏవం వుత్తా అవిజ్జాయేవ. తథా హి విజ్జాపటిపక్ఖో అవిజ్జా విజ్జాయ పహాతబ్బతో, ఏవం సమ్పజఞ్ఞప్పటిపక్ఖో అసమ్పజఞ్ఞం. యస్మా పన సమ్పజఞ్ఞప్పటిపక్ఖే సతి తస్స వసేన ఞాణస్స అభావో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అఞ్ఞాణభావో’’తి.

౧౮౦. సత్తరసమే అపిలాపనలక్ఖణా సతీతి ఉదకే లాబు వియ యేన చిత్తం ఆరమ్మణే పిలవిత్వా వియ తిట్ఠతి, న ఓగాహతి, తం పిలాపనం. న పిలాపనం అపిలాపనం, తం లక్ఖణం సభావో ఏతిస్సాతి అపిలాపనలక్ఖణా.

సమాపత్తివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.