౭. గోపాలసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే తిస్సో కథాతి తిస్సో అట్ఠకథా, తివిధా సుత్తస్స అత్థవణ్ణనాతి అత్థో. ఏకేకం పదం నాళం మూలం ఏతిస్సాతి ఏవంసఞ్ఞితా ఏకనాళికా. ఏకేకం వా పదం నాళం అత్థనిగ్గమనమగ్గో ఏతిస్సాతి ఏకనాళికా. తేనాహ ‘‘ఏకేకస్స పదస్స అత్థకథన’’న్తి. చత్తారో అంసా భాగా అత్థసల్లక్ఖణూపాయా ఏతిస్సాతి చతురస్సా. తేనాహ ‘‘చతుక్కం బన్ధిత్వా కథన’’న్తి. నియమతో నిసిన్నస్స ఆరద్ధస్స వత్తో సంవత్తో ఏతిస్సా అత్థీతి నిసిన్నవత్తికా, యథారద్ధస్స అత్థస్స విసుం విసుం పరియోసాపికాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పణ్డితగోపాలకం దస్సేత్వా’’తిఆది. ఏకేకస్సపి పదస్స పిణ్డత్థదస్సనవసేన బహూనం పదానం ఏకజ్ఝం అత్థం అకథేత్వా ఏకమేకస్స పదస్స అత్థవణ్ణనా అయం సబ్బత్థ లబ్భతి. చతుక్కం బన్ధిత్వాతి కణ్హపక్ఖే ఉపమోపమేయ్యద్వయం, తథా సుక్కపక్ఖేతి ఇదం చతుక్కం యోజేత్వా. అయం ఏదిసేసు ఏవ సుత్తేసు లబ్భతి. పరియోసానగమనన్తి కేచి తావ ఆహు ‘‘కణ్హపక్ఖే ఉపమం దస్సేత్వా ఉపమా చ నామ యావదేవ ఉపమేయ్యసమ్పటిపాదనత్థాతి ఉపమేయ్యత్థం ఆహరిత్వా సంకిలేసపక్ఖనిద్దేసో చ వోదానపక్ఖవిభావనత్థాయాతి సుక్కపక్ఖమ్పి ఉపమోపమేయ్యవిభాగేన ఆహరిత్వా సుత్తత్థస్స పరియోసాపనం. కణ్హపక్ఖే ఉపమేయ్యం దస్సేత్వా పరియోసానగమనాదీసుపి ఏసేవ నయో’’తి. అపరే పన ‘‘కణ్హపక్ఖే, సుక్కపక్ఖే చ తంతంఉపమూపమేయ్యత్థానం విసుం విసుం పరియోసాపేత్వావ కథనం పరియోసానగమన’’న్తి వదన్తి. అయన్తి నిసిన్నవత్తికా. ఇధాతి ఇమస్మిం గోపాలకసుత్తే. సబ్బాచరియానం ఆచిణ్ణాతి సబ్బేహిపి పుబ్బాచరియేహి ఆచరితా సంవణ్ణితా, తథా చేవ పాళి పవత్తాతి.

అఙ్గీయన్తి అవయవభావేన ఞాయన్తీతి అఙ్గాని, కోట్ఠాసా. తాని పనేత్థ యస్మా సావజ్జసభావాని, తస్మా ఆహ ‘‘అఙ్గేహీతి అగుణకోట్ఠాసేహీ’’తి. గోమణ్డలన్తి గోసమూహం. పరిహరితున్తి రక్ఖితుం. తం పన పరిహరణం పరిగ్గహేత్వా విచరణన్తి ఆహ ‘‘పరిగ్గహేత్వా విచరితు’’న్తి. వడ్ఢిన్తి గున్నం బహుభావం బహుగోరసతాసఙ్ఖాతం పరివుద్ధిం. ‘‘ఏత్తకమిద’’న్తి రూపీయతీతి రూపం, పరిమాణపరిచ్ఛేదోపి సరీరరూపమ్పీతి ఆహ ‘‘గణనతో వా వణ్ణతో వా’’తి. న పరియేసతి వినట్ఠభావస్సేవ అజాననతో. నీలాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన సేతసబలాదివణ్ణం సఙ్గణ్హాతి.

ధనుసత్తిసూలాదీతి ఏత్థ ఇస్సాసాచరియానం గావీసు కతం ధనులక్ఖణం. కుమారభత్తిగణానం గావీసు కతం సత్తిలక్ఖణం. ఇస్సరభత్తిగణానం గావీసు కతం సూలలక్ఖణన్తి యోజనా. ఆది-సద్దేన రామవాసుదేవగణాదీనం గావీసు కతం ఫరసుచక్కాదిలక్ఖణం సఙ్గణ్హాతి.

నీలమక్ఖికాతి పిఙ్గలమక్ఖికా, ఖుద్దకమక్ఖికా ఏవ వా. సటతి రుజతి ఏతాయాతి సాటికా, సంవడ్ఢా సాటికా ఆసాటికా. తేనాహ ‘‘వడ్ఢన్తీ’’తిఆది. హారేతాతి అపనేతా.

వాకేనాతి వాకపట్టేన. చీరకేనాతి పిలోతికేన. అన్తోవస్సేతి వస్సకాలస్స అబ్భన్తరే. నిగ్గాహన్తి సుసుమారాదిగ్గాహరహితం. పీతన్తి పానీయస్స పీతభావం. సీహబ్యగ్ఘాదిపరిస్సయేన సాసఙ్కో సప్పటిభయో.

పఞ్చ అహాని ఏకస్సాతి పఞ్చాహికో, సో ఏవ వారోతి, పఞ్చాహికవారో. ఏవం సత్తాహికవారోపి వేదితబ్బో. చిణ్ణట్ఠానన్తి చరితట్ఠానం గోచరగ్గహితట్ఠానం.

పితిట్ఠానన్తి పితరా కాతబ్బట్ఠానం, పితరా కాతబ్బకిచ్చన్తి అత్థో. యథారుచిం గహేత్వా గచ్ఛన్తీతి గున్నం రుచిఅనురూపం గోచరభూమిం వా నదిపారం వా గహేత్వా గచ్ఛన్తి. గోభత్తన్తి కప్పాసట్ఠికాదిమిస్సం గోభుఞ్జితబ్బం భత్తం. భత్తగ్గహణేనేవ యాగుపి సఙ్గహితా.

ద్వీహాకారేహీతి వుత్తం ఆకారద్వయం దస్సేతుం ‘‘గణనతో వా సముట్ఠానతో వా’’తి వుత్తం. ఏవం పాళియం ఆగతాతి ‘‘ఉపచయో సన్తతీ’’తి జాతిం ద్విధా భిన్దిత్వా హదయవత్థుం అగ్గహేత్వా దసాయతనాని పఞ్చదస సుఖుమరూపానీతి ఏవం రూపకణ్డపాళియం (ధ. స. ౬౬౬) ఆగతా. పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసాతి సలక్ఖణతో అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావతో రూపభాగా. రూపకోట్ఠాసాతి వా విసుం విసుం అప్పవత్తిత్వా కలాపభావేనేవ పవత్తనతో రూపకలాపా. కోట్ఠాసాతి చ అంసా అవయవాతి అత్థో. కోట్ఠన్తి వా సరీరం, తస్స అంసా కేసాదయో కోట్ఠాసాతి అఞ్ఞేపి అవయవా కోట్ఠాసా వియ కోట్ఠాసా.

సేయ్యథాపీతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. తత్థ రూపం పరిగ్గహేత్వాతి యథావుత్తం రూపం సలక్ఖణతో ఞాణేన పరిగ్గణ్హిత్వా. అరూపం వవత్థపేత్వాతి తం రూపం నిస్సాయ ఆరమ్మణఞ్చ కత్వా పవత్తమానే వేదనాదికే చత్తారో ఖన్ధే అరూపన్తి వవత్థపేత్వా. రూపారూపం పరిగ్గహేత్వాతి పున తత్థ యం రూప్పనలక్ఖణం, తం రూపం. తదఞ్ఞం అరూపం. ఉభయవినిముత్తం కిఞ్చి నత్థి అత్తా వా అత్తనియం వాతి ఏవం రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా. తదుభయఞ్చ అవిజ్జాదినా పచ్చయేన సపచ్చయన్తి పచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా, అనిచ్చతాదిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా యో కలాపసమ్మసనాదిక్కమేన కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేతుం న సక్కోతి, సో న వడ్ఢతీతి యోజనా.

ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానన్తి చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియం, జీవితిన్ద్రియన్తి అట్ఠవిధం కమ్మవసేన; కాయవిఞ్ఞత్తి, వచీవిఞ్ఞత్తీతి ఇదం ద్వయం చిత్తవసేనాతి ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానం. సద్దాయతనమేకం ఉతుచిత్తవసేన ద్విసముట్ఠానం. రూపస్స లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతాతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారవసేన తిసముట్ఠానం. రూపాయతనం, గన్ధాయతనం, రసాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం, ఆకాసధాతు, ఆపోధాతు, కబళీకారో ఆహారోతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారకమ్మవసేన చతుసముట్ఠానం. ఉపచయో, సన్తతి, జరతా, రూపస్స అనిచ్చతాతి ఏత్తకం రూపం న కుతోచి సముట్ఠాతీతి న జానాతి. సముట్ఠానతో రూపం అజానన్తోతిఆదీసు వత్తబ్బం ‘‘గణనతో రూపం అజానన్తో’’తిఆదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

కమ్మలక్ఖణోతి అత్తనా కతం దుచ్చరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, బాలో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, బాలస్స బాలలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? దుచ్చిన్తితచిన్తీ హోతి, దుబ్భాసితభాసీ, దుక్కటకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… లక్ఖణానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౬; అ. ని. ౩.౩). అత్తనా కతం సుచరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, పణ్డితో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? సుచిన్తితచిన్తీ హోతి, సుభాసితభాసీ, సుకతకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… పణ్డితలక్ఖణానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౩; అ. ని. ౩.౩). తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలకమ్మం పణ్డితబాలలక్ఖణ’’న్తి.

బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే న సేవతీతి యం బాలపుగ్గలే వజ్జేత్వా పణ్డితసేవనం అత్థకామేన కాతబ్బం, తం న కరోతి. తథాభూతస్స చ అయమాదీనవోతి దస్సేతుం పున ‘‘బాలే వజ్జేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం భగవతా ‘‘ఇదం వో కప్పతీ’’తి అనుఞ్ఞాతం, తదనులోమఞ్చే, తం కప్పియం. యం ‘‘ఇదం వో న కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిత్తం, తదనులోమఞ్చే, తం అకప్పియం. యం కోసల్లసమ్భూతం, తం కుసలం, తప్పటిపక్ఖం అకుసలం. తదేవ సావజ్జం, కుసలం అనవజ్జం. ఆపత్తితో ఆదితో ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా గరుకం, తదఞ్ఞం లహుకం. ధమ్మతో మహాసావజ్జం గరుకం, అప్పసావజ్జం లహుకం. సప్పటికారం సతేకిచ్ఛం, అప్పటికారం అతేకిచ్ఛం. ధమ్మతానుగతం కారణం, ఇతరం అకారణం. తం అజానన్తోతి కప్పియాకప్పియం, గరుక-లహుకం, సతేకిచ్ఛాతేకిచ్ఛం అజానన్తో సువిసుద్ధం కత్వా సీలం రక్ఖితుం న సక్కోతి. కుసలాకుసలం, సావజ్జానవజ్జం, కారణాకారణం అజానన్తో ఖన్ధాదీసు అకుసలతాయ రూపారూపపరిగ్గహమ్పి కాతుం న సక్కోతి, కుతో తస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢనా. తేనాహ ‘‘కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతీ’’తి.

గోవణసదిసే అత్తభావే ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో మిచ్ఛావితక్కా ఆసాటికా వియాతి ఆసాటికాతి ఆహ ‘‘అకుసలవితక్కం ఆసాటికం అహారేత్వా’’తి.

‘‘గణ్డోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౦౩; అ. ని. ౮.౫౬; ౯.౧౫) వచనతో ఛహి వణముఖేహి విస్సన్దమానయూసో గణ్డో వియ పిలోతికాఖణ్డేన ఛద్వారేహి విస్సన్దమానకిలేసాసుచి అత్తభావవణో సతిసంవరేన పిదహితబ్బో, అయం పన ఏవం న కరోతీతి ఆహ ‘‘యథా సో గోపాలకో వణం న పటిచ్ఛాదేతి, ఏవం సంవరం న సమ్పాదేతీ’’తి.

యథా ధూమో ఇన్ధనం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానో సణ్హో సుఖుమో, తం తం వివరం అనుపవిస్స బ్యాపేన్తో సత్తానం డంసమకసాదిపరిస్సయం వినోదేతి, అగ్గిజాలాసముట్ఠానస్స పుబ్బఙ్గమో హోతి, ఏవం ధమ్మదేసనాఞాణస్స ఇన్ధనభూతం రూపారూపధమ్మజాతం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానా సణ్హా సుఖుమా తం తం ఖన్ధన్తరం ఆయతనన్తరఞ్చ అనుపవిస్స బ్యాపేతి, సత్తానం మిచ్ఛావితక్కాదిపరిస్సయం వినోదేతి, ఞాణగ్గిజాలాసముట్ఠాపనస్స పుబ్బఙ్గమో హోతి, తస్మా ధూమో వియాతి ధూమోతి ఆహ ‘‘గోపాలకో ధూమం వియ ధమ్మదేసనాధూమం న కరోతీ’’తి. అత్తనో సన్తికం ఉపగన్త్వా నిసిన్నస్స కాతబ్బా తదనుచ్ఛవికా ధమ్మకథా ఉపనిసిన్నకకథా. కతస్స దానాదిపుఞ్ఞస్స అనుమోదనకథా అనుమోదనా. తతోతి ధమ్మకథాదీనం అకరణతో. ‘‘బహుస్సుతో గుణవాతి న జానన్తీ’’తి కస్మా వుత్తం? నను అత్తనో జానాపనత్థం ధమ్మకథాది న కాతబ్బమేవాతి? సచ్చం న కాతబ్బమేవ, సుద్ధాసయేన పన ధమ్మే కథితే తస్స గుణజాననం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనాహ భగవా –

‘‘నాభాసమానం జానన్తి, మిస్సం బాలేహి పణ్డితం;

భాసయే జోతయే ధమ్మం, పగ్గణ్హే ఇసినం ధజ’’న్తి.

తరన్తి ఓతరన్తి ఏత్థాతి తిత్థం, నదితళాకాదీనం నహానపానాదిఅత్థం ఓతరణట్ఠానం. యథా పన తం ఉదకేన ఓతిణ్ణసత్తానం సరీరమలం పవాహేతి, పరిస్సమం వినోదేతి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేతి, ఏవం బహుస్సుతా అత్తనో సమీపం ఓతిణ్ణసత్తానం ధమ్మోదకేన చిత్తమలం పవాహేన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేన్తి, తస్మా తే తిత్థం వియాతి తిత్థం. తేనాహ ‘‘తిత్థభూతే బహుస్సుతభిక్ఖూ’’తి. బ్యఞ్జనం కథం రోపేతబ్బన్తి, భన్తే, ఇదం బ్యఞ్జనం అయం సద్దో కథం ఇమస్మిం అత్థే రోపేతబ్బో, కేన పకారేన ఇమస్స అత్థస్స వాచకో జాతో. ‘‘నిరూపేతబ్బ’’న్తి వా పాఠో, నిరూపేతబ్బం అయం సభావనిరుత్తి కథమేత్థ నిరూళ్హాతి అధిప్పాయో. ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థోతి సద్దత్థం పుచ్ఛతి. ఇమస్మిం ఠానేతి ఇమస్మిం పాళిప్పదేసే. పాళి కిం వదతీతి భావత్థం పుచ్ఛతి. అత్థో కిం దీపేతీతి భావత్థం వా? సఙ్కేతత్థం వా. న పరిపుచ్ఛతీతి విమతిచ్ఛేదనపుచ్ఛావసేన సబ్బసో పుచ్ఛం న కరోతి. న పరిపఞ్హతీతి పరి పరి అత్తనో ఞాతుం ఇచ్ఛం న ఆచిక్ఖతి, న విభావేతి. తేనాహ ‘‘న జానాపేతీ’’తి. తేతి బహుస్సుతభిక్ఖూ. వివరణం నామ అత్థస్స విభజిత్వా కథనన్తి ఆహ ‘‘భాజేత్వా న దేసేన్తీ’’తి. అనుత్తానీకతన్తి ఞాణేన అపాకటీకతం గుయ్హం పటిచ్ఛన్నం. న ఉత్తానిం కరోన్తీతి సినేరుపాదమూలే వాలికం ఉద్ధరన్తో వియ పథవీసన్ధారోదకం వివరిత్వా దస్సేన్తో వియ చ ఉత్తానం న కరోన్తి.

ఏవం యస్స ధమ్మస్స వసేన బహుస్సుతా ‘‘తిత్థ’’న్తి వుత్తా పరియాయతో. ఇదాని తమేవ ధమ్మం నిప్పరియాయతో ‘‘తిత్థ’’న్తి దస్సేతుం ‘‘యథా వా’’తిఆది వుత్తం. ధమ్మో హి తరన్తి ఓతరన్తి ఏతేన నిబ్బానం నామ తళాకన్తి ‘‘తిత్థ’’న్తి వుచ్చతి. తేనాహ భగవా సుమేధభూతో –

‘‘ఏవం కిలేసమలధోవం, విజ్జన్తే అమతన్తళే;

న గవేసతి తం తళాకం, న దోసో అమతన్తళే’’తి. (బు. వం. ౨.౧౪) –

ధమ్మస్సేవ నిబ్బానస్సోతరణతిత్థభూతస్స ఓతరణాకారం అజానన్తో ‘‘ధమ్మతిత్థం న జానాతీ’’తి వుత్తో.

పీతాపీతన్తి గోగణే పీతం అపీతఞ్చ గోరూపం న జానాతి, న విన్దతి. అవిన్దన్తో హి ‘‘న లభతీ’’తి వుత్తో. ‘‘ఆనిసంసం న విన్దతీ’’తి వత్వా తస్స అవిన్దనాకారం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మస్సవనగ్గం గన్త్వా’’తిఆదిమాహ.

అయం లోకుత్తరోతి పదం సన్ధాయాహ ‘‘అరియ’’న్తి. పచ్చాసత్తిఞాయేన అనన్తరస్స హి విప్పటిసేధో వా. అరియసద్దో వా నిద్దోసపరియాయో దట్ఠబ్బో. అట్ఠఙ్గికన్తి చ విసుం ఏకజ్ఝఞ్చ అట్ఠఙ్గికం ఉపాదాయ గహేతబ్బం, అట్ఠఙ్గతా బాహుల్లతో చ. ఏవఞ్చ కత్వా సత్తఙ్గస్సపి అరియమగ్గస్స సఙ్గహో సిద్ధో హోతి.

చత్తారో సతిపట్ఠానేతిఆదీసు అవిసేసేన సతిపట్ఠానా వుత్తా. తత్థ కాయవేదనాచిత్తధమ్మారమ్మణా సతిపట్ఠానా లోకియా, తత్థ సమ్మోహవిద్ధంసనవసేన పవత్తా నిబ్బానారమ్మణా లోకుత్తరాతి ఏవం ‘‘ఇమే లోకియా, ఇమే లోకుత్తరా’’తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

అనవసేసం దుహతీతి పటిగ్గహణే మత్తం అజానన్తో కిస్మిఞ్చి దాయకే సద్ధాహానియా, కిస్మిఞ్చి పచ్చయహానియా అనవసేసం దుహతి. వాచాయ అభిహారో వాచాభిహారో. పచ్చయానం అభిహారో పచ్చయాభిహారో.

‘‘ఇమే అమ్హేసు గరుచిత్తీకారం న కరోన్తీ’’తి ఇమినా నవకానం భిక్ఖూనం సమ్మాపటిపత్తియా అభావం దస్సేతి ఆచరియుపజ్ఝాయేసు పితుపేమస్స అనుపట్ఠాపనతో, తేన చ సిక్ఖాగారవతాభావదీపనేన సఙ్గహస్స అభాజనభావం, తేన థేరానం తేసు అనుగ్గహాభావం. న హి సీలాదిగుణేహి సాసనే థిరభావప్పత్తా అననుగ్గహేతబ్బే సబ్రహ్మచారీ అనుగ్గణ్హన్తి, నిరత్థకం వా అనుగ్గహం కరోన్తి. తేనాహ ‘‘నవకే భిక్ఖూ’’తిఆది. ధమ్మకథాబన్ధన్తి పవేణిఆగతం పకిణ్ణకధమ్మకథామగ్గం. సచ్చసత్తప్పటిసన్ధిపచ్చయాకారప్పటిసంయుత్తం సుఞ్ఞతాదీపనం గుళ్హగన్థం. వుత్తవిపల్లాసవసేనాతి ‘‘న రూపఞ్ఞూ’’తిఆదీసు వుత్తస్స పటిసేధస్స పటిక్ఖేపవసేన అగ్గహణవసేన. యోజేత్వాతి ‘‘రూపఞ్ఞూ హోతీతి గణనతో వా వణ్ణతో వా రూపం జానాతీ’’తిఆదినా, ‘‘తస్స గోగణోపి న పరిహాయతి, పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి న పరిబాహిరో హోతీ’’తిఆదినా చ అత్థం యోజేత్వా. వేదితబ్బోతి తస్మిం తస్మిం పదే యథారహం అత్థో వేదితబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

గోపాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి మనోరథపూరణియా అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథాయ

ఏకాదసకనిపాతవణ్ణనాయ అనుత్తానత్థదీపనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ మనోరథపూరణియా అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథాయ

అనుత్తానత్థపదవణ్ణనా.

నిగమనకథావణ్ణనా

మహాఅట్ఠకథాయ సారన్తి అఙ్గుత్తరమహాఅట్ఠకథాయ సారం. ఏకూనసట్ఠిమత్తోతి థోకం ఊనభావతో మత్తసద్దగ్గహణం. మూలట్ఠకథాసారన్తి పుబ్బే వుత్తఅఙ్గుత్తరమహాఅట్ఠకథాయ సారమేవ అనునిగమవసేన వదతి. అథ వా మూలట్ఠకథాసారన్తి పోరాణట్ఠకథాసు అత్థసారం. తేనేదం దస్సేతి – అఙ్గుత్తరమహాఅట్ఠకథాయ అత్థసారం ఆదాయ ఇమం మనోరథపూరణిం కరోన్తో సేసమహానికాయానమ్పి మూలట్ఠకథాసు ఇధ వినియోగక్ఖమం అత్థసారం ఆదాయ ఏవమకాసిన్తి. మహావిహారాధివాసీనన్తి చ ఇదం పురిమపచ్ఛిమపదేహి సద్ధిం సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘మహావిహారాధివాసీనం సమయం పకాసయన్తీ, మహావిహారాధివాసీనం మూలట్ఠకథాసారం ఆదాయా’’తి. తేనాతి పుఞ్ఞేన. హోతు సబ్బో సుఖీ లోకోతి కామావచరాదివిభాగో సబ్బో సత్తలోకో యథారహం బోధిత్తయాధిగమవసేన సమ్పత్తేన నిబ్బానసుఖేన సుఖీ సుఖితో హోతూతి సదేవకస్స లోకస్స అచ్చన్తం సుఖాధిగమాయ అత్తనో పుఞ్ఞం పరిణామేతి.

ఏత్తావతా సమత్తావ, సబ్బసో వణ్ణనా అయం;

వీసతియా సహస్సేహి, గన్థేహి పరిమాణతో.

పోరాణానం కథామగ్గ-సారమేత్థ యతో ఠితం;

తస్మా సారత్థమఞ్జూసా, ఇతి నామేన విస్సుతా.

అజ్ఝేసితో నరిన్దేన, సోహం పరక్కమబాహునా;

సద్ధమ్మట్ఠితికామేన, సాసనుజ్జోతకారినా.

తేనేవ కారితే రమ్మే, పాసాదసతమణ్డితే;

నానాదుమగణాకిణ్ణే, భావనాభిరతాలయే.

సీతలూదకసమ్పన్నే, వసం జేతవనే ఇమం;

అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం, అకాసిం సాధుసమ్మతం.

యం సిద్ధం ఇమినా పుఞ్ఞం, యం చఞ్ఞం పసుతం మయా;

ఏతేన పుఞ్ఞకమ్మేన, దుతియే అత్తసమ్భవే.

తావతింసే పమోదేన్తో, సీలాచారగుణే రతో;

అలగ్గో పఞ్చకామేసు, పత్వాన పఠమం ఫలం.

అన్తిమే అత్తభావమ్హి, మేత్తేయ్యం మునిపుఙ్గవం;

లోకగ్గపుగ్గలం నాథం, సబ్బసత్తహితే రతం.

దిస్వాన తస్స ధీరస్స, సుత్వా సద్ధమ్మదేసనం;

అధిగన్త్వా ఫలం అగ్గం, సోభేయ్యం జినసాసనం.

సదా రక్ఖన్తు రాజానో, ధమ్మేనేవ ఇమం పజం;

నిరతా పుఞ్ఞకమ్మేసు, జోతేన్తు జినసాసనం.

ఇమే చ పాణినో సబ్బే, సబ్బదా నిరుపద్దవా;

నిచ్చం కల్యాణసఙ్కప్పా, పప్పోన్తు అమతం పదన్తి.

అఙ్గుత్తరటీకా సమత్తా.