౨. అనుస్సతివగ్గో

౧-౪. పఠమమహానామసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧-౧౪. దుతియస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థాని. తతియే కబళీకారాహారభక్ఖానన్తి కబళీకారాహారూపజీవీనం. కో పన దేవానం ఆహారో, కా ఆహారవేలాతి? సబ్బేసమ్పి కామావచరదేవానం సుధా ఆహారో. సా హేట్ఠిమేహి హేట్ఠిమేహి ఉపరిమానం ఉపరిమానం పణీతతమా హోతి, తం యథాసకం దివసవసేనేవ దివసే దివసే భుఞ్జన్తి. కేచి పన ‘‘బిళారపదప్పమాణం సుధాహారం భుఞ్జన్తి, సో జివ్హాయ ఠపితమత్తో యావ కేసగ్గనఖగ్గా కాయం ఫరతి, తేసంయేవ దివసవసేన సత్త దివసే యాపనసమత్థో హోతీ’’తి వదన్తి. అసమయవిముత్తియా విముత్తోతి మగ్గవిమోక్ఖేన విముత్తో. అట్ఠన్నఞ్హి సమాపత్తీనం సమాపజ్జనస్స సమయోపి అత్థి తస్స అసమయోపి, మగ్గవిమోక్ఖేన పన విముచ్చనస్స సమయో వా అసమయో వా నత్థి. యస్స సద్ధా బలవతీ, విపస్సనా చ ఆరద్ధా, తస్స గచ్ఛన్తస్స తిట్ఠన్తస్స నిసీదన్తస్స నిపజ్జన్తస్స ఖాదన్తస్స భుఞ్జన్తస్స చ మగ్గఫలప్పటివేధో నామ న హోతీతి న వత్తబ్బం. ఇతి మగ్గవిమోక్ఖేన విముచ్చన్తస్స సమయో వా అసమయో వా నత్థీతి మగ్గవిమోక్ఖో అసమయవిముత్తి నామ. చతుత్థే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమమహానామసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మేత్తాసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే సేసజనాతి మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా అలాభినో. సమ్పరివత్తమానాతి దక్ఖిణేనేవ పస్సేన అసయిత్వా సబ్బసో పరివత్తమానా. కాకచ్ఛమానాతి ఘురుఘురుపస్సాసవసేన విస్సరం కరోన్తా. సుఖం సుపతీతి ఏత్థ దువిధా సుపనా సయనే పిట్ఠిప్పసారణలక్ఖణా కిరియామయచిత్తేహి అవోకిణ్ణభవఙ్గప్పవత్తిలక్ఖణా చ. తత్థాయం ఉభయత్థాపి సుఖమేవ సుపతి. యస్మా సణికం నిపజ్జిత్వా అఙ్గపచ్చఙ్గాని సమోధాయ పాసాదికేన ఆకారేన సయతి, నిద్దోక్కమనేపి ఝానం సమాపన్నో వియ హోతి. తేనాహ ‘‘ఏవం అసుపిత్వా’’తిఆది.

నిద్దాకాలే సుఖం అలభిత్వా దుక్ఖేన సుత్తత్తా ఏవ పటిబుజ్ఝనకాలే సరీరఖేదేన నిత్థుననం విజమ్భనం ఇతో చితో చ విపరివత్తనఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘నిత్థునన్తా విజమ్భన్తా సమ్పరివత్తన్తా దుక్ఖం పటిబుజ్ఝన్తీ’’తి. అయం పన సుఖేన సుత్తత్తా సరీరఖేదాభావతో నిత్థుననాదివిరహితోవ పటిబుజ్ఝతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం అప్పటిబుజ్ఝిత్వా’’తిఆది. సుఖప్పటిబోధో చ సరీరవికారాభావేనాతి ఆహ ‘‘సుఖం నిబ్బికార’’న్తి.

భద్దకమేవ సుపినం పస్సతీతి ఇదం అనుభూతపుబ్బవసేన దేవతూపసంహారవసేన చస్స భద్దకమేవ సుపినం హోతి, న పాపకన్తి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘చేతియం వన్దన్తో వియా’’తిఆది. ధాతుక్ఖోభహేతుకమ్పి చస్స బహులం భద్దకమేవ సియా యేభుయ్యేన చిత్తజరూపానుగుణతాయ ఉతుఆహారజరూపానం.

ఉరే ఆముక్కముత్తాహారో వియాతి గీవాయ బన్ధిత్వా ఉరే లమ్బితముత్తాహారో వియాతి కేహిచి తం ఏకావలివసేన వుత్తం సియా, అనేకరతనావలిసమూహభూతో పన ముత్తాహారో అంసప్పదేసతో పట్ఠాయ యావ కటిప్పదేసస్స హేట్ఠాభాగా పలమ్బన్తో ఉరే ఆముక్కోయేవ నామ హోతి.

విసాఖత్థేరో వియాతి (విసుద్ధి. ౧.౨౫౮) సో కిర పాటలిపుత్తే కుటుమ్బియో అహోసి. సో తత్థేవ వసమానో అస్సోసి ‘‘తమ్బపణ్ణిదీపో కిర చేతియమాలాలఙ్కతో కాసావపజ్జోతో, ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానేయేవేత్థ సక్కా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా, ఉతుసప్పాయం సేనాసనసప్పాయం పుగ్గలసప్పాయం ధమ్మస్సవనసప్పాయన్తి సబ్బమేత్థ సులభ’’న్తి. సో అత్తనో భోగక్ఖన్ధం పుత్తదారస్స నియ్యాతేత్వా దుస్సన్తే బద్ధేన ఏకకహాపణేనేవ ఘరా నిక్ఖమిత్వా సముద్దతీరే నావం ఉదిక్ఖమానో ఏకం మాసం వసి. సో వోహారకుసలతాయ ఇమస్మిం ఠానే భణ్డం కిణిత్వా అసుకస్మిం విక్కిణన్తో ధమ్మికాయ వణిజ్జాయ తేనేవన్తరమాసేన సహస్సం అభిసంహరి. ఇతి అనుపుబ్బేన మహావిహారం గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచతి. సో పబ్బాజనత్థాయ సీమం నీతో తం సహస్సత్థవికం ఓవట్టికన్తరేన భూమియం పాతేసి. ‘‘కిమేత’’న్తి చ వుత్తే ‘‘కహాపణసహస్సం, భన్తే’’తి వత్వా, ‘‘ఉపాసక, పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ న సక్కా విచారేతుం, ఇదానేవ నం విచారేహీ’’తి వుత్తే ‘‘విసాఖస్స పబ్బజ్జట్ఠానం ఆగతా మా రిత్తహత్థా గమింసూ’’తి ముఞ్చిత్వా సీమామాళకే విక్కిరిత్వా పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నో. సో పఞ్చవస్సో హుత్వా ద్వేమాతికా పగుణా కత్వా అత్తనో సప్పాయం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఏకేకస్మిం విహారే చత్తారో చత్తారో మాసే సమపవత్తవాసం వసమానో చరి. ఏవం చరమానో –

‘‘వనన్తరే ఠితో థేరో, విసాఖో గజ్జమానకో;

అత్తనో గుణమేసన్తో, ఇమమత్థం అభాసథ.

‘‘యావతా ఉపసమ్పన్నో, యావతా ఇధ మాగతో;

ఏత్థన్తరే ఖలితం నత్థి, అహో లాభో తే మారిసా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౫౮);

సో చిత్తలపబ్బతవిహారం గచ్ఛన్తో ద్వేధాపథం పత్వా ‘‘అయం ను ఖో మగ్గో, ఉదాహు అయ’’న్తి చిన్తయన్తో అట్ఠాసి. అథస్స పబ్బతే అధివత్థా దేవతా హత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏసో మగ్గో’’తి దస్సేతి. సో చిత్తలపబ్బతవిహారం గన్త్వా తత్థ చత్తారో మాసే వసిత్వా ‘‘పచ్చూసే గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నిపజ్జి. చఙ్కమసీసే మణిలరుక్ఖే అధివత్థా దేవతా సోపానఫలకే నిసీదిత్వా పరోది. థేరో ‘‘కో ఏసో’’తి ఆహ. అహం, భన్తే, మణిలియాతి. కిస్స రోదసీతి? తుమ్హాకం గమనం పటిచ్చాతి. మయి ఇధ వసన్తే తుమ్హాకం కో గుణోతి? తుమ్హేసు, భన్తే, ఇధ వసన్తేసు అమనుస్సా అఞ్ఞమఞ్ఞం మేత్తం పటిలభన్తి, తే దాని తుమ్హేసు గతేసు కలహం కరిస్సన్తి, దుట్ఠుల్లమ్పి కథయిస్సన్తీతి. థేరో ‘‘సచే మయి ఇధ వసన్తే తుమ్హాకం ఫాసువిహారో హోతి, సున్దర’’న్తి వత్వా అఞ్ఞేపి చత్తారో మాసే తత్థేవ వసిత్వా పున తథేవ గమనచిత్తం ఉప్పాదేసి. దేవతాపి పున తథేవ పరోది. ఏతేనేవ ఉపాయేన థేరో తత్థేవ వసిత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయీతి. ఏవం ధమత్తావిహారీ భిక్ఖు అమనుస్సానం పియో హోతి.

బలవపియచిత్తతాయాతి ఇమినా బలవపియచిత్తతామత్తేనపి సత్థం న కమతి, పగేవ మేత్తాయ చేతోవిముత్తియాతి దస్సేతి. ఖిప్పమేవ చిత్తం సమాధియతి, కేనచి పరిపన్థేన పరిహీనజ్ఝానస్స బ్యాపాదస్స దూరసముస్సారితభావతో ఖిప్పమేవ సమాధియతి, ‘‘ఆసవానం ఖయాయా’’తి కేచి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఇతో అఞ్ఞకమ్మట్ఠానవసేన అధిగతజ్ఝానానమ్పి సుఖసుపనాదయో ఆనిసంసా లబ్భన్తి. యథాహ –

‘‘సుఖం సుపన్తి మునయో, అజ్ఝత్తం సుసమాహితా;

సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా’’తి. (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౨౫౮); చ ఆది –

తథాపిమే ఆనిసంసా బ్రహ్మవిహారలాభినో అనవసేసా లబ్భన్తి బ్యాపాదాదీనం ఉజువిపచ్చనీకభావతో బ్రహ్మవిహారానం. తేనేవాహ ‘‘నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, బ్యాపాదస్స, యదిదం మేత్తాచేతోవిముత్తీ’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౨౬; అ. ని. ౬.౧౩). బ్యాపాదాదివసేన చ సత్తానం దుక్ఖసుపనాదయోతి తప్పటిపక్ఖభూతేసు బ్రహ్మవిహారేసు సిద్ధేసు సుఖసుపనాదయో హత్థగతా ఏవ హోన్తీతి.

మేత్తాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే బేలువగామకేతి వేసాలియా దక్ఖిణపస్సే అవిదూరే బేలువగామకో నామ అత్థి, తం గోచరగామం కత్వాతి అత్థో. సారప్పత్తకులగణనాయాతి మహాసారమహప్పత్తకులగణనాయ. దసమే ఠానేతి అఞ్ఞే అఞ్ఞేతి దసగణనట్ఠానే. అట్ఠకనగరే జాతో భవోతి అట్ఠకనాగరో. కుక్కుటారామోతి పాటలిపుత్తే కుక్కుటారామో, న కోసమ్బియం.

పకతత్థప్పటినిద్దేసో త-సద్దోతి తస్స ‘‘భగవతా’’తిఆదీహి పదేహి సమానాధికరణభావేన వుత్తస్స యేన అభిసమ్బుద్ధభావేన భగవా పకతో అధిగతో సుపాకటో చ, తం అభిసమ్బుద్ధభావం సద్ధిం ఆగమనీయపటిపదాయ అత్థభావేనేవ దస్సేన్తో ‘‘యో సో…పే… అభిసమ్బుద్ధో’’తి ఆహ. సతిపి ఞాణదస్సనసద్దానం ఇధ పఞ్ఞావేవచనభావే తేన తేన విసేసేన నేసం విసయవిసేసే పవత్తిదస్సనత్థం అసాధారణఞాణవిసేసవసేన, విజ్జాత్తయవసేన, విజ్జాభిఞ్ఞానావరణవసేన, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమంసచక్ఖువసేన పటివేధదేసనాఞాణవసేన చ తదత్థం యోజేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తేసం తేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆసయానుసయం జానతా ఆసయానుసయఞాణేన, సబ్బఞేయ్యధమ్మం పస్సతా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణేహి. పుబ్బేనివాసాదీహీతి పుబ్బేనివాసాసవక్ఖయఞాణేహి. పటివేధపఞ్ఞాయాతి అరియమగ్గపఞ్ఞాయ. దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతాతి దేసేతబ్బధమ్మానం దేసేతబ్బప్పకారం బోధనేయ్యపుగ్గలానఞ్చ ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిఆదిభేదం ధమ్మం దేసనాపఞ్ఞాయ యాథావతో పస్సతా. అరీనన్తి కిలేసారీనం, పఞ్చవిధమారానం వా సాసనస్స వా పచ్చత్థికానం అఞ్ఞతిత్థియానం. తేసం పన హననం పాటిహారియేహి అభిభవనం అప్పటిభానతాకరణం అజ్ఝుపేక్ఖణఞ్చ. కేసివినయసుత్తఞ్చేత్థ నిదస్సనం. తథా ఠానాట్ఠానాదీని జానతా. యథాకమ్మూపగే సత్తే పస్సతా. సవాసనానమాసవానం ఖీణత్తా అరహతా. అభిఞ్ఞేయ్యాదిభేదే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యాదితో అవిపరీతావబోధతో సమ్మాసమ్బుద్ధేన.

అథ వా తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణతాయ జానతా. కాయకమ్మాదివసేన తిణ్ణమ్పి కమ్మానం ఞాణానుపరివత్తితో నిసమ్మకారితాయ పస్సతా. దవాదీనమ్పి అభావసాధికాయ పహానసమ్పదాయ అరహతా. ఛన్దాదీనం అహానిహేతుభూతాయ అక్ఖయపటిభానసాధికాయ సబ్బఞ్ఞుతాయ సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏవం దసబలఅట్ఠారసఆవేణికబుద్ధధమ్మవసేనపి యోజనా కాతబ్బా.

అభిసఙ్ఖతన్తి అత్తనో పచ్చయేహి అభిసమ్ముఖభావేన సమేచ్చ సమ్భుయ్య కతం. స్వాస్స కతభావో ఉప్పాదనేన వేదితబ్బో, న ఉప్పన్నస్స పటిసఙ్ఖరణేనాతి ఆహ ‘‘ఉప్పాదిత’’న్తి. తే చస్స పచ్చయా చేతనాపధానాతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయిత’’న్తి వుత్తన్తి ‘‘చేతయితం కప్పయిత’’న్తి అత్థమాహ. అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితన్తి చ ఝానస్స పాతుభావదస్సనముఖేన విద్ధంసనభావం ఉల్లిఙ్గేతి. యఞ్హి అహుత్వా సమ్భవతి, తం హుత్వా పటివేతి. తేనాహ పాళియం ‘‘యం ఖో పనా’’తిఆది. సమథవిపస్సనాధమ్మే ఠితోతి ఏత్థ సమథధమ్మే ఠితత్తా సమాహితో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాదయో పజహన్తో అనుక్కమేన తం అనులోమఞాణం పాపేతా హుత్వా విపస్సన్నాధమ్మే ఠితో. సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు రఞ్జనట్ఠేన రాగో. నన్దనట్ఠేన నన్దీ. తత్థ సుఖుమా అపేక్ఖా వుత్తా. యా నికన్తీతి వుచ్చతి.

ఏవం సన్తేతి ఏవం యథారుతవసేనేవ ఇమస్స సుత్తపదస్స అత్థే గహేతబ్బే సతి. సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగో కత్తబ్బోతి అనాగామిఫలం అనిబ్బత్తేత్వా తదత్థాయ సమథవిపస్సనాపి అనిబ్బత్తేత్వా కేవలం తత్థ ఛన్దరాగో కత్తబ్బో భవిస్సతి. కస్మా? తేసు సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతేసు ధమ్మేసు ఛన్దరాగమత్తేన అనాగామినా లద్ధబ్బస్స అలద్ధఅనాగామిఫలేనపి లద్ధబ్బత్తా. తథా సతి తేన అనాగామిఫలమ్పి లద్ధబ్బమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘అనాగామిఫలం పటిలద్ధం భవిస్సతీ’’తి. సభావతో రసితబ్బత్తా అవిపరీతో అత్థో ఏవ అత్థరసో.

అఞ్ఞాపి కాచి సుగతియోతి వినిపాతికే సన్ధాయాహ. అఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియోతి అసురకాయమాహ.

అప్పం యాచితేన బహుం దేన్తేన ఉళారపురిసేన వియ ఏకం ధమ్మం పుచ్ఛితేన ‘‘అయమ్పి ఏకధమ్మో’’తి కథితత్తా ఏకాదసపి ధమ్మా పుచ్ఛావసేన ఏకధమ్మో నామ జాతో పచ్చేకం వాక్యపరిసమాపనఞాయేన. పుచ్ఛావసేనాతి ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే ఆనన్ద, తేన…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏకధమ్మో సమ్మదక్ఖాతో’’తి ఏవం పవత్తపుచ్ఛావసేన. అమతుప్పత్తిఅత్థేనాతి అమతభావస్స ఉప్పత్తిహేతుతాయ, సబ్బానిపి కమ్మట్ఠానాని ఏకరసాపి అమతాధిగమస్స పటిపత్తియాతి అత్థో. ఏవమేత్థ అగ్గఫలభూమి అనాగామిఫలభూమీతి ద్వేవ భూమియో సరూపతో ఆగతా, నానన్తరియతాయ పన హేట్ఠిమాపి ద్వే భూమియో అత్థతో ఆగతా ఏవాతి దట్ఠబ్బాతి. పఞ్చ సతాని అగ్ఘో ఏతస్సాతి పఞ్చసతం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. గోపాలసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే తిస్సో కథాతి తిస్సో అట్ఠకథా, తివిధా సుత్తస్స అత్థవణ్ణనాతి అత్థో. ఏకేకం పదం నాళం మూలం ఏతిస్సాతి ఏవంసఞ్ఞితా ఏకనాళికా. ఏకేకం వా పదం నాళం అత్థనిగ్గమనమగ్గో ఏతిస్సాతి ఏకనాళికా. తేనాహ ‘‘ఏకేకస్స పదస్స అత్థకథన’’న్తి. చత్తారో అంసా భాగా అత్థసల్లక్ఖణూపాయా ఏతిస్సాతి చతురస్సా. తేనాహ ‘‘చతుక్కం బన్ధిత్వా కథన’’న్తి. నియమతో నిసిన్నస్స ఆరద్ధస్స వత్తో సంవత్తో ఏతిస్సా అత్థీతి నిసిన్నవత్తికా, యథారద్ధస్స అత్థస్స విసుం విసుం పరియోసాపికాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పణ్డితగోపాలకం దస్సేత్వా’’తిఆది. ఏకేకస్సపి పదస్స పిణ్డత్థదస్సనవసేన బహూనం పదానం ఏకజ్ఝం అత్థం అకథేత్వా ఏకమేకస్స పదస్స అత్థవణ్ణనా అయం సబ్బత్థ లబ్భతి. చతుక్కం బన్ధిత్వాతి కణ్హపక్ఖే ఉపమోపమేయ్యద్వయం, తథా సుక్కపక్ఖేతి ఇదం చతుక్కం యోజేత్వా. అయం ఏదిసేసు ఏవ సుత్తేసు లబ్భతి. పరియోసానగమనన్తి కేచి తావ ఆహు ‘‘కణ్హపక్ఖే ఉపమం దస్సేత్వా ఉపమా చ నామ యావదేవ ఉపమేయ్యసమ్పటిపాదనత్థాతి ఉపమేయ్యత్థం ఆహరిత్వా సంకిలేసపక్ఖనిద్దేసో చ వోదానపక్ఖవిభావనత్థాయాతి సుక్కపక్ఖమ్పి ఉపమోపమేయ్యవిభాగేన ఆహరిత్వా సుత్తత్థస్స పరియోసాపనం. కణ్హపక్ఖే ఉపమేయ్యం దస్సేత్వా పరియోసానగమనాదీసుపి ఏసేవ నయో’’తి. అపరే పన ‘‘కణ్హపక్ఖే, సుక్కపక్ఖే చ తంతంఉపమూపమేయ్యత్థానం విసుం విసుం పరియోసాపేత్వావ కథనం పరియోసానగమన’’న్తి వదన్తి. అయన్తి నిసిన్నవత్తికా. ఇధాతి ఇమస్మిం గోపాలకసుత్తే. సబ్బాచరియానం ఆచిణ్ణాతి సబ్బేహిపి పుబ్బాచరియేహి ఆచరితా సంవణ్ణితా, తథా చేవ పాళి పవత్తాతి.

అఙ్గీయన్తి అవయవభావేన ఞాయన్తీతి అఙ్గాని, కోట్ఠాసా. తాని పనేత్థ యస్మా సావజ్జసభావాని, తస్మా ఆహ ‘‘అఙ్గేహీతి అగుణకోట్ఠాసేహీ’’తి. గోమణ్డలన్తి గోసమూహం. పరిహరితున్తి రక్ఖితుం. తం పన పరిహరణం పరిగ్గహేత్వా విచరణన్తి ఆహ ‘‘పరిగ్గహేత్వా విచరితు’’న్తి. వడ్ఢిన్తి గున్నం బహుభావం బహుగోరసతాసఙ్ఖాతం పరివుద్ధిం. ‘‘ఏత్తకమిద’’న్తి రూపీయతీతి రూపం, పరిమాణపరిచ్ఛేదోపి సరీరరూపమ్పీతి ఆహ ‘‘గణనతో వా వణ్ణతో వా’’తి. న పరియేసతి వినట్ఠభావస్సేవ అజాననతో. నీలాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన సేతసబలాదివణ్ణం సఙ్గణ్హాతి.

ధనుసత్తిసూలాదీతి ఏత్థ ఇస్సాసాచరియానం గావీసు కతం ధనులక్ఖణం. కుమారభత్తిగణానం గావీసు కతం సత్తిలక్ఖణం. ఇస్సరభత్తిగణానం గావీసు కతం సూలలక్ఖణన్తి యోజనా. ఆది-సద్దేన రామవాసుదేవగణాదీనం గావీసు కతం ఫరసుచక్కాదిలక్ఖణం సఙ్గణ్హాతి.

నీలమక్ఖికాతి పిఙ్గలమక్ఖికా, ఖుద్దకమక్ఖికా ఏవ వా. సటతి రుజతి ఏతాయాతి సాటికా, సంవడ్ఢా సాటికా ఆసాటికా. తేనాహ ‘‘వడ్ఢన్తీ’’తిఆది. హారేతాతి అపనేతా.

వాకేనాతి వాకపట్టేన. చీరకేనాతి పిలోతికేన. అన్తోవస్సేతి వస్సకాలస్స అబ్భన్తరే. నిగ్గాహన్తి సుసుమారాదిగ్గాహరహితం. పీతన్తి పానీయస్స పీతభావం. సీహబ్యగ్ఘాదిపరిస్సయేన సాసఙ్కో సప్పటిభయో.

పఞ్చ అహాని ఏకస్సాతి పఞ్చాహికో, సో ఏవ వారోతి, పఞ్చాహికవారో. ఏవం సత్తాహికవారోపి వేదితబ్బో. చిణ్ణట్ఠానన్తి చరితట్ఠానం గోచరగ్గహితట్ఠానం.

పితిట్ఠానన్తి పితరా కాతబ్బట్ఠానం, పితరా కాతబ్బకిచ్చన్తి అత్థో. యథారుచిం గహేత్వా గచ్ఛన్తీతి గున్నం రుచిఅనురూపం గోచరభూమిం వా నదిపారం వా గహేత్వా గచ్ఛన్తి. గోభత్తన్తి కప్పాసట్ఠికాదిమిస్సం గోభుఞ్జితబ్బం భత్తం. భత్తగ్గహణేనేవ యాగుపి సఙ్గహితా.

ద్వీహాకారేహీతి వుత్తం ఆకారద్వయం దస్సేతుం ‘‘గణనతో వా సముట్ఠానతో వా’’తి వుత్తం. ఏవం పాళియం ఆగతాతి ‘‘ఉపచయో సన్తతీ’’తి జాతిం ద్విధా భిన్దిత్వా హదయవత్థుం అగ్గహేత్వా దసాయతనాని పఞ్చదస సుఖుమరూపానీతి ఏవం రూపకణ్డపాళియం (ధ. స. ౬౬౬) ఆగతా. పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసాతి సలక్ఖణతో అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావతో రూపభాగా. రూపకోట్ఠాసాతి వా విసుం విసుం అప్పవత్తిత్వా కలాపభావేనేవ పవత్తనతో రూపకలాపా. కోట్ఠాసాతి చ అంసా అవయవాతి అత్థో. కోట్ఠన్తి వా సరీరం, తస్స అంసా కేసాదయో కోట్ఠాసాతి అఞ్ఞేపి అవయవా కోట్ఠాసా వియ కోట్ఠాసా.

సేయ్యథాపీతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. తత్థ రూపం పరిగ్గహేత్వాతి యథావుత్తం రూపం సలక్ఖణతో ఞాణేన పరిగ్గణ్హిత్వా. అరూపం వవత్థపేత్వాతి తం రూపం నిస్సాయ ఆరమ్మణఞ్చ కత్వా పవత్తమానే వేదనాదికే చత్తారో ఖన్ధే అరూపన్తి వవత్థపేత్వా. రూపారూపం పరిగ్గహేత్వాతి పున తత్థ యం రూప్పనలక్ఖణం, తం రూపం. తదఞ్ఞం అరూపం. ఉభయవినిముత్తం కిఞ్చి నత్థి అత్తా వా అత్తనియం వాతి ఏవం రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా. తదుభయఞ్చ అవిజ్జాదినా పచ్చయేన సపచ్చయన్తి పచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా, అనిచ్చతాదిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా యో కలాపసమ్మసనాదిక్కమేన కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేతుం న సక్కోతి, సో న వడ్ఢతీతి యోజనా.

ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానన్తి చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియం, జీవితిన్ద్రియన్తి అట్ఠవిధం కమ్మవసేన; కాయవిఞ్ఞత్తి, వచీవిఞ్ఞత్తీతి ఇదం ద్వయం చిత్తవసేనాతి ఏత్తకం రూపం ఏకసముట్ఠానం. సద్దాయతనమేకం ఉతుచిత్తవసేన ద్విసముట్ఠానం. రూపస్స లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతాతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారవసేన తిసముట్ఠానం. రూపాయతనం, గన్ధాయతనం, రసాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం, ఆకాసధాతు, ఆపోధాతు, కబళీకారో ఆహారోతి ఏత్తకం రూపం ఉతుచిత్తాహారకమ్మవసేన చతుసముట్ఠానం. ఉపచయో, సన్తతి, జరతా, రూపస్స అనిచ్చతాతి ఏత్తకం రూపం న కుతోచి సముట్ఠాతీతి న జానాతి. సముట్ఠానతో రూపం అజానన్తోతిఆదీసు వత్తబ్బం ‘‘గణనతో రూపం అజానన్తో’’తిఆదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

కమ్మలక్ఖణోతి అత్తనా కతం దుచ్చరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, బాలో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, బాలస్స బాలలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? దుచ్చిన్తితచిన్తీ హోతి, దుబ్భాసితభాసీ, దుక్కటకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… లక్ఖణానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౬; అ. ని. ౩.౩). అత్తనా కతం సుచరితకమ్మం లక్ఖణం ఏతస్సాతి కమ్మలక్ఖణో, పణ్డితో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? సుచిన్తితచిన్తీ హోతి, సుభాసితభాసీ, సుకతకమ్మకారీ. ఇమాని ఖో…పే… పణ్డితలక్ఖణానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౩; అ. ని. ౩.౩). తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలకమ్మం పణ్డితబాలలక్ఖణ’’న్తి.

బాలే వజ్జేత్వా పణ్డితే న సేవతీతి యం బాలపుగ్గలే వజ్జేత్వా పణ్డితసేవనం అత్థకామేన కాతబ్బం, తం న కరోతి. తథాభూతస్స చ అయమాదీనవోతి దస్సేతుం పున ‘‘బాలే వజ్జేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం భగవతా ‘‘ఇదం వో కప్పతీ’’తి అనుఞ్ఞాతం, తదనులోమఞ్చే, తం కప్పియం. యం ‘‘ఇదం వో న కప్పతీ’’తి పటిక్ఖిత్తం, తదనులోమఞ్చే, తం అకప్పియం. యం కోసల్లసమ్భూతం, తం కుసలం, తప్పటిపక్ఖం అకుసలం. తదేవ సావజ్జం, కుసలం అనవజ్జం. ఆపత్తితో ఆదితో ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా గరుకం, తదఞ్ఞం లహుకం. ధమ్మతో మహాసావజ్జం గరుకం, అప్పసావజ్జం లహుకం. సప్పటికారం సతేకిచ్ఛం, అప్పటికారం అతేకిచ్ఛం. ధమ్మతానుగతం కారణం, ఇతరం అకారణం. తం అజానన్తోతి కప్పియాకప్పియం, గరుక-లహుకం, సతేకిచ్ఛాతేకిచ్ఛం అజానన్తో సువిసుద్ధం కత్వా సీలం రక్ఖితుం న సక్కోతి. కుసలాకుసలం, సావజ్జానవజ్జం, కారణాకారణం అజానన్తో ఖన్ధాదీసు అకుసలతాయ రూపారూపపరిగ్గహమ్పి కాతుం న సక్కోతి, కుతో తస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢనా. తేనాహ ‘‘కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వడ్ఢేతుం న సక్కోతీ’’తి.

గోవణసదిసే అత్తభావే ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో మిచ్ఛావితక్కా ఆసాటికా వియాతి ఆసాటికాతి ఆహ ‘‘అకుసలవితక్కం ఆసాటికం అహారేత్వా’’తి.

‘‘గణ్డోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౦౩; అ. ని. ౮.౫౬; ౯.౧౫) వచనతో ఛహి వణముఖేహి విస్సన్దమానయూసో గణ్డో వియ పిలోతికాఖణ్డేన ఛద్వారేహి విస్సన్దమానకిలేసాసుచి అత్తభావవణో సతిసంవరేన పిదహితబ్బో, అయం పన ఏవం న కరోతీతి ఆహ ‘‘యథా సో గోపాలకో వణం న పటిచ్ఛాదేతి, ఏవం సంవరం న సమ్పాదేతీ’’తి.

యథా ధూమో ఇన్ధనం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానో సణ్హో సుఖుమో, తం తం వివరం అనుపవిస్స బ్యాపేన్తో సత్తానం డంసమకసాదిపరిస్సయం వినోదేతి, అగ్గిజాలాసముట్ఠానస్స పుబ్బఙ్గమో హోతి, ఏవం ధమ్మదేసనాఞాణస్స ఇన్ధనభూతం రూపారూపధమ్మజాతం నిస్సాయ ఉప్పజ్జమానా సణ్హా సుఖుమా తం తం ఖన్ధన్తరం ఆయతనన్తరఞ్చ అనుపవిస్స బ్యాపేతి, సత్తానం మిచ్ఛావితక్కాదిపరిస్సయం వినోదేతి, ఞాణగ్గిజాలాసముట్ఠాపనస్స పుబ్బఙ్గమో హోతి, తస్మా ధూమో వియాతి ధూమోతి ఆహ ‘‘గోపాలకో ధూమం వియ ధమ్మదేసనాధూమం న కరోతీ’’తి. అత్తనో సన్తికం ఉపగన్త్వా నిసిన్నస్స కాతబ్బా తదనుచ్ఛవికా ధమ్మకథా ఉపనిసిన్నకకథా. కతస్స దానాదిపుఞ్ఞస్స అనుమోదనకథా అనుమోదనా. తతోతి ధమ్మకథాదీనం అకరణతో. ‘‘బహుస్సుతో గుణవాతి న జానన్తీ’’తి కస్మా వుత్తం? నను అత్తనో జానాపనత్థం ధమ్మకథాది న కాతబ్బమేవాతి? సచ్చం న కాతబ్బమేవ, సుద్ధాసయేన పన ధమ్మే కథితే తస్స గుణజాననం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనాహ భగవా –

‘‘నాభాసమానం జానన్తి, మిస్సం బాలేహి పణ్డితం;

భాసయే జోతయే ధమ్మం, పగ్గణ్హే ఇసినం ధజ’’న్తి.

తరన్తి ఓతరన్తి ఏత్థాతి తిత్థం, నదితళాకాదీనం నహానపానాదిఅత్థం ఓతరణట్ఠానం. యథా పన తం ఉదకేన ఓతిణ్ణసత్తానం సరీరమలం పవాహేతి, పరిస్సమం వినోదేతి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేతి, ఏవం బహుస్సుతా అత్తనో సమీపం ఓతిణ్ణసత్తానం ధమ్మోదకేన చిత్తమలం పవాహేన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తి, విసుద్ధిం ఉప్పాదేన్తి, తస్మా తే తిత్థం వియాతి తిత్థం. తేనాహ ‘‘తిత్థభూతే బహుస్సుతభిక్ఖూ’’తి. బ్యఞ్జనం కథం రోపేతబ్బన్తి, భన్తే, ఇదం బ్యఞ్జనం అయం సద్దో కథం ఇమస్మిం అత్థే రోపేతబ్బో, కేన పకారేన ఇమస్స అత్థస్స వాచకో జాతో. ‘‘నిరూపేతబ్బ’’న్తి వా పాఠో, నిరూపేతబ్బం అయం సభావనిరుత్తి కథమేత్థ నిరూళ్హాతి అధిప్పాయో. ఇమస్స భాసితస్స కో అత్థోతి సద్దత్థం పుచ్ఛతి. ఇమస్మిం ఠానేతి ఇమస్మిం పాళిప్పదేసే. పాళి కిం వదతీతి భావత్థం పుచ్ఛతి. అత్థో కిం దీపేతీతి భావత్థం వా? సఙ్కేతత్థం వా. న పరిపుచ్ఛతీతి విమతిచ్ఛేదనపుచ్ఛావసేన సబ్బసో పుచ్ఛం న కరోతి. న పరిపఞ్హతీతి పరి పరి అత్తనో ఞాతుం ఇచ్ఛం న ఆచిక్ఖతి, న విభావేతి. తేనాహ ‘‘న జానాపేతీ’’తి. తేతి బహుస్సుతభిక్ఖూ. వివరణం నామ అత్థస్స విభజిత్వా కథనన్తి ఆహ ‘‘భాజేత్వా న దేసేన్తీ’’తి. అనుత్తానీకతన్తి ఞాణేన అపాకటీకతం గుయ్హం పటిచ్ఛన్నం. న ఉత్తానిం కరోన్తీతి సినేరుపాదమూలే వాలికం ఉద్ధరన్తో వియ పథవీసన్ధారోదకం వివరిత్వా దస్సేన్తో వియ చ ఉత్తానం న కరోన్తి.

ఏవం యస్స ధమ్మస్స వసేన బహుస్సుతా ‘‘తిత్థ’’న్తి వుత్తా పరియాయతో. ఇదాని తమేవ ధమ్మం నిప్పరియాయతో ‘‘తిత్థ’’న్తి దస్సేతుం ‘‘యథా వా’’తిఆది వుత్తం. ధమ్మో హి తరన్తి ఓతరన్తి ఏతేన నిబ్బానం నామ తళాకన్తి ‘‘తిత్థ’’న్తి వుచ్చతి. తేనాహ భగవా సుమేధభూతో –

‘‘ఏవం కిలేసమలధోవం, విజ్జన్తే అమతన్తళే;

న గవేసతి తం తళాకం, న దోసో అమతన్తళే’’తి. (బు. వం. ౨.౧౪) –

ధమ్మస్సేవ నిబ్బానస్సోతరణతిత్థభూతస్స ఓతరణాకారం అజానన్తో ‘‘ధమ్మతిత్థం న జానాతీ’’తి వుత్తో.

పీతాపీతన్తి గోగణే పీతం అపీతఞ్చ గోరూపం న జానాతి, న విన్దతి. అవిన్దన్తో హి ‘‘న లభతీ’’తి వుత్తో. ‘‘ఆనిసంసం న విన్దతీ’’తి వత్వా తస్స అవిన్దనాకారం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మస్సవనగ్గం గన్త్వా’’తిఆదిమాహ.

అయం లోకుత్తరోతి పదం సన్ధాయాహ ‘‘అరియ’’న్తి. పచ్చాసత్తిఞాయేన అనన్తరస్స హి విప్పటిసేధో వా. అరియసద్దో వా నిద్దోసపరియాయో దట్ఠబ్బో. అట్ఠఙ్గికన్తి చ విసుం ఏకజ్ఝఞ్చ అట్ఠఙ్గికం ఉపాదాయ గహేతబ్బం, అట్ఠఙ్గతా బాహుల్లతో చ. ఏవఞ్చ కత్వా సత్తఙ్గస్సపి అరియమగ్గస్స సఙ్గహో సిద్ధో హోతి.

చత్తారో సతిపట్ఠానేతిఆదీసు అవిసేసేన సతిపట్ఠానా వుత్తా. తత్థ కాయవేదనాచిత్తధమ్మారమ్మణా సతిపట్ఠానా లోకియా, తత్థ సమ్మోహవిద్ధంసనవసేన పవత్తా నిబ్బానారమ్మణా లోకుత్తరాతి ఏవం ‘‘ఇమే లోకియా, ఇమే లోకుత్తరా’’తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

అనవసేసం దుహతీతి పటిగ్గహణే మత్తం అజానన్తో కిస్మిఞ్చి దాయకే సద్ధాహానియా, కిస్మిఞ్చి పచ్చయహానియా అనవసేసం దుహతి. వాచాయ అభిహారో వాచాభిహారో. పచ్చయానం అభిహారో పచ్చయాభిహారో.

‘‘ఇమే అమ్హేసు గరుచిత్తీకారం న కరోన్తీ’’తి ఇమినా నవకానం భిక్ఖూనం సమ్మాపటిపత్తియా అభావం దస్సేతి ఆచరియుపజ్ఝాయేసు పితుపేమస్స అనుపట్ఠాపనతో, తేన చ సిక్ఖాగారవతాభావదీపనేన సఙ్గహస్స అభాజనభావం, తేన థేరానం తేసు అనుగ్గహాభావం. న హి సీలాదిగుణేహి సాసనే థిరభావప్పత్తా అననుగ్గహేతబ్బే సబ్రహ్మచారీ అనుగ్గణ్హన్తి, నిరత్థకం వా అనుగ్గహం కరోన్తి. తేనాహ ‘‘నవకే భిక్ఖూ’’తిఆది. ధమ్మకథాబన్ధన్తి పవేణిఆగతం పకిణ్ణకధమ్మకథామగ్గం. సచ్చసత్తప్పటిసన్ధిపచ్చయాకారప్పటిసంయుత్తం సుఞ్ఞతాదీపనం గుళ్హగన్థం. వుత్తవిపల్లాసవసేనాతి ‘‘న రూపఞ్ఞూ’’తిఆదీసు వుత్తస్స పటిసేధస్స పటిక్ఖేపవసేన అగ్గహణవసేన. యోజేత్వాతి ‘‘రూపఞ్ఞూ హోతీతి గణనతో వా వణ్ణతో వా రూపం జానాతీ’’తిఆదినా, ‘‘తస్స గోగణోపి న పరిహాయతి, పఞ్చగోరసపరిభోగతోపి న పరిబాహిరో హోతీ’’తిఆదినా చ అత్థం యోజేత్వా. వేదితబ్బోతి తస్మిం తస్మిం పదే యథారహం అత్థో వేదితబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

గోపాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి మనోరథపూరణియా అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథాయ

ఏకాదసకనిపాతవణ్ణనాయ అనుత్తానత్థదీపనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ మనోరథపూరణియా అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథాయ

అనుత్తానత్థపదవణ్ణనా.

నిగమనకథావణ్ణనా

మహాఅట్ఠకథాయ సారన్తి అఙ్గుత్తరమహాఅట్ఠకథాయ సారం. ఏకూనసట్ఠిమత్తోతి థోకం ఊనభావతో మత్తసద్దగ్గహణం. మూలట్ఠకథాసారన్తి పుబ్బే వుత్తఅఙ్గుత్తరమహాఅట్ఠకథాయ సారమేవ అనునిగమవసేన వదతి. అథ వా మూలట్ఠకథాసారన్తి పోరాణట్ఠకథాసు అత్థసారం. తేనేదం దస్సేతి – అఙ్గుత్తరమహాఅట్ఠకథాయ అత్థసారం ఆదాయ ఇమం మనోరథపూరణిం కరోన్తో సేసమహానికాయానమ్పి మూలట్ఠకథాసు ఇధ వినియోగక్ఖమం అత్థసారం ఆదాయ ఏవమకాసిన్తి. మహావిహారాధివాసీనన్తి చ ఇదం పురిమపచ్ఛిమపదేహి సద్ధిం సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘మహావిహారాధివాసీనం సమయం పకాసయన్తీ, మహావిహారాధివాసీనం మూలట్ఠకథాసారం ఆదాయా’’తి. తేనాతి పుఞ్ఞేన. హోతు సబ్బో సుఖీ లోకోతి కామావచరాదివిభాగో సబ్బో సత్తలోకో యథారహం బోధిత్తయాధిగమవసేన సమ్పత్తేన నిబ్బానసుఖేన సుఖీ సుఖితో హోతూతి సదేవకస్స లోకస్స అచ్చన్తం సుఖాధిగమాయ అత్తనో పుఞ్ఞం పరిణామేతి.

ఏత్తావతా సమత్తావ, సబ్బసో వణ్ణనా అయం;

వీసతియా సహస్సేహి, గన్థేహి పరిమాణతో.

పోరాణానం కథామగ్గ-సారమేత్థ యతో ఠితం;

తస్మా సారత్థమఞ్జూసా, ఇతి నామేన విస్సుతా.

అజ్ఝేసితో నరిన్దేన, సోహం పరక్కమబాహునా;

సద్ధమ్మట్ఠితికామేన, సాసనుజ్జోతకారినా.

తేనేవ కారితే రమ్మే, పాసాదసతమణ్డితే;

నానాదుమగణాకిణ్ణే, భావనాభిరతాలయే.

సీతలూదకసమ్పన్నే, వసం జేతవనే ఇమం;

అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం, అకాసిం సాధుసమ్మతం.

యం సిద్ధం ఇమినా పుఞ్ఞం, యం చఞ్ఞం పసుతం మయా;

ఏతేన పుఞ్ఞకమ్మేన, దుతియే అత్తసమ్భవే.

తావతింసే పమోదేన్తో, సీలాచారగుణే రతో;

అలగ్గో పఞ్చకామేసు, పత్వాన పఠమం ఫలం.

అన్తిమే అత్తభావమ్హి, మేత్తేయ్యం మునిపుఙ్గవం;

లోకగ్గపుగ్గలం నాథం, సబ్బసత్తహితే రతం.

దిస్వాన తస్స ధీరస్స, సుత్వా సద్ధమ్మదేసనం;

అధిగన్త్వా ఫలం అగ్గం, సోభేయ్యం జినసాసనం.

సదా రక్ఖన్తు రాజానో, ధమ్మేనేవ ఇమం పజం;

నిరతా పుఞ్ఞకమ్మేసు, జోతేన్తు జినసాసనం.

ఇమే చ పాణినో సబ్బే, సబ్బదా నిరుపద్దవా;

నిచ్చం కల్యాణసఙ్కప్పా, పప్పోన్తు అమతం పదన్తి.

అఙ్గుత్తరటీకా సమత్తా.