౫. మేత్తాసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే సేసజనాతి మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా అలాభినో. సమ్పరివత్తమానాతి దక్ఖిణేనేవ పస్సేన అసయిత్వా సబ్బసో పరివత్తమానా. కాకచ్ఛమానాతి ఘురుఘురుపస్సాసవసేన విస్సరం కరోన్తా. సుఖం సుపతీతి ఏత్థ దువిధా సుపనా సయనే పిట్ఠిప్పసారణలక్ఖణా కిరియామయచిత్తేహి అవోకిణ్ణభవఙ్గప్పవత్తిలక్ఖణా చ. తత్థాయం ఉభయత్థాపి సుఖమేవ సుపతి. యస్మా సణికం నిపజ్జిత్వా అఙ్గపచ్చఙ్గాని సమోధాయ పాసాదికేన ఆకారేన సయతి, నిద్దోక్కమనేపి ఝానం సమాపన్నో వియ హోతి. తేనాహ ‘‘ఏవం అసుపిత్వా’’తిఆది.

నిద్దాకాలే సుఖం అలభిత్వా దుక్ఖేన సుత్తత్తా ఏవ పటిబుజ్ఝనకాలే సరీరఖేదేన నిత్థుననం విజమ్భనం ఇతో చితో చ విపరివత్తనఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘నిత్థునన్తా విజమ్భన్తా సమ్పరివత్తన్తా దుక్ఖం పటిబుజ్ఝన్తీ’’తి. అయం పన సుఖేన సుత్తత్తా సరీరఖేదాభావతో నిత్థుననాదివిరహితోవ పటిబుజ్ఝతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం అప్పటిబుజ్ఝిత్వా’’తిఆది. సుఖప్పటిబోధో చ సరీరవికారాభావేనాతి ఆహ ‘‘సుఖం నిబ్బికార’’న్తి.

భద్దకమేవ సుపినం పస్సతీతి ఇదం అనుభూతపుబ్బవసేన దేవతూపసంహారవసేన చస్స భద్దకమేవ సుపినం హోతి, న పాపకన్తి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘చేతియం వన్దన్తో వియా’’తిఆది. ధాతుక్ఖోభహేతుకమ్పి చస్స బహులం భద్దకమేవ సియా యేభుయ్యేన చిత్తజరూపానుగుణతాయ ఉతుఆహారజరూపానం.

ఉరే ఆముక్కముత్తాహారో వియాతి గీవాయ బన్ధిత్వా ఉరే లమ్బితముత్తాహారో వియాతి కేహిచి తం ఏకావలివసేన వుత్తం సియా, అనేకరతనావలిసమూహభూతో పన ముత్తాహారో అంసప్పదేసతో పట్ఠాయ యావ కటిప్పదేసస్స హేట్ఠాభాగా పలమ్బన్తో ఉరే ఆముక్కోయేవ నామ హోతి.

విసాఖత్థేరో వియాతి (విసుద్ధి. ౧.౨౫౮) సో కిర పాటలిపుత్తే కుటుమ్బియో అహోసి. సో తత్థేవ వసమానో అస్సోసి ‘‘తమ్బపణ్ణిదీపో కిర చేతియమాలాలఙ్కతో కాసావపజ్జోతో, ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానేయేవేత్థ సక్కా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా, ఉతుసప్పాయం సేనాసనసప్పాయం పుగ్గలసప్పాయం ధమ్మస్సవనసప్పాయన్తి సబ్బమేత్థ సులభ’’న్తి. సో అత్తనో భోగక్ఖన్ధం పుత్తదారస్స నియ్యాతేత్వా దుస్సన్తే బద్ధేన ఏకకహాపణేనేవ ఘరా నిక్ఖమిత్వా సముద్దతీరే నావం ఉదిక్ఖమానో ఏకం మాసం వసి. సో వోహారకుసలతాయ ఇమస్మిం ఠానే భణ్డం కిణిత్వా అసుకస్మిం విక్కిణన్తో ధమ్మికాయ వణిజ్జాయ తేనేవన్తరమాసేన సహస్సం అభిసంహరి. ఇతి అనుపుబ్బేన మహావిహారం గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచతి. సో పబ్బాజనత్థాయ సీమం నీతో తం సహస్సత్థవికం ఓవట్టికన్తరేన భూమియం పాతేసి. ‘‘కిమేత’’న్తి చ వుత్తే ‘‘కహాపణసహస్సం, భన్తే’’తి వత్వా, ‘‘ఉపాసక, పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ న సక్కా విచారేతుం, ఇదానేవ నం విచారేహీ’’తి వుత్తే ‘‘విసాఖస్స పబ్బజ్జట్ఠానం ఆగతా మా రిత్తహత్థా గమింసూ’’తి ముఞ్చిత్వా సీమామాళకే విక్కిరిత్వా పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నో. సో పఞ్చవస్సో హుత్వా ద్వేమాతికా పగుణా కత్వా అత్తనో సప్పాయం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఏకేకస్మిం విహారే చత్తారో చత్తారో మాసే సమపవత్తవాసం వసమానో చరి. ఏవం చరమానో –

‘‘వనన్తరే ఠితో థేరో, విసాఖో గజ్జమానకో;

అత్తనో గుణమేసన్తో, ఇమమత్థం అభాసథ.

‘‘యావతా ఉపసమ్పన్నో, యావతా ఇధ మాగతో;

ఏత్థన్తరే ఖలితం నత్థి, అహో లాభో తే మారిసా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౫౮);

సో చిత్తలపబ్బతవిహారం గచ్ఛన్తో ద్వేధాపథం పత్వా ‘‘అయం ను ఖో మగ్గో, ఉదాహు అయ’’న్తి చిన్తయన్తో అట్ఠాసి. అథస్స పబ్బతే అధివత్థా దేవతా హత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏసో మగ్గో’’తి దస్సేతి. సో చిత్తలపబ్బతవిహారం గన్త్వా తత్థ చత్తారో మాసే వసిత్వా ‘‘పచ్చూసే గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నిపజ్జి. చఙ్కమసీసే మణిలరుక్ఖే అధివత్థా దేవతా సోపానఫలకే నిసీదిత్వా పరోది. థేరో ‘‘కో ఏసో’’తి ఆహ. అహం, భన్తే, మణిలియాతి. కిస్స రోదసీతి? తుమ్హాకం గమనం పటిచ్చాతి. మయి ఇధ వసన్తే తుమ్హాకం కో గుణోతి? తుమ్హేసు, భన్తే, ఇధ వసన్తేసు అమనుస్సా అఞ్ఞమఞ్ఞం మేత్తం పటిలభన్తి, తే దాని తుమ్హేసు గతేసు కలహం కరిస్సన్తి, దుట్ఠుల్లమ్పి కథయిస్సన్తీతి. థేరో ‘‘సచే మయి ఇధ వసన్తే తుమ్హాకం ఫాసువిహారో హోతి, సున్దర’’న్తి వత్వా అఞ్ఞేపి చత్తారో మాసే తత్థేవ వసిత్వా పున తథేవ గమనచిత్తం ఉప్పాదేసి. దేవతాపి పున తథేవ పరోది. ఏతేనేవ ఉపాయేన థేరో తత్థేవ వసిత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయీతి. ఏవం ధమత్తావిహారీ భిక్ఖు అమనుస్సానం పియో హోతి.

బలవపియచిత్తతాయాతి ఇమినా బలవపియచిత్తతామత్తేనపి సత్థం న కమతి, పగేవ మేత్తాయ చేతోవిముత్తియాతి దస్సేతి. ఖిప్పమేవ చిత్తం సమాధియతి, కేనచి పరిపన్థేన పరిహీనజ్ఝానస్స బ్యాపాదస్స దూరసముస్సారితభావతో ఖిప్పమేవ సమాధియతి, ‘‘ఆసవానం ఖయాయా’’తి కేచి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఇతో అఞ్ఞకమ్మట్ఠానవసేన అధిగతజ్ఝానానమ్పి సుఖసుపనాదయో ఆనిసంసా లబ్భన్తి. యథాహ –

‘‘సుఖం సుపన్తి మునయో, అజ్ఝత్తం సుసమాహితా;

సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా’’తి. (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౨౫౮); చ ఆది –

తథాపిమే ఆనిసంసా బ్రహ్మవిహారలాభినో అనవసేసా లబ్భన్తి బ్యాపాదాదీనం ఉజువిపచ్చనీకభావతో బ్రహ్మవిహారానం. తేనేవాహ ‘‘నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, బ్యాపాదస్స, యదిదం మేత్తాచేతోవిముత్తీ’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౨౬; అ. ని. ౬.౧౩). బ్యాపాదాదివసేన చ సత్తానం దుక్ఖసుపనాదయోతి తప్పటిపక్ఖభూతేసు బ్రహ్మవిహారేసు సిద్ధేసు సుఖసుపనాదయో హత్థగతా ఏవ హోన్తీతి.

మేత్తాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.