౨. నాథవగ్గో

౧-౪. సేనాసనసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧-౧౪. దుతియస్స పఠమే నాతిదూరన్తి గోచరట్ఠానతో అడ్ఢగావుతతో ఓరభాగతాయ నాతిదూరం. నాచ్చాసన్నన్తి పచ్ఛిమేన పమాణేన గోచరట్ఠానతో పఞ్చధనుసతికతాయ న అతిఆసన్నం. తాయ చ పన నాతిదూరనాచ్చాసన్నతాయ గోచరట్ఠానపటిపరిస్సయాదిరహితమగ్గతాయ చ గమనస్స చ ఆగమనస్స చ యుత్తరూపత్తా గమనాగమనసమ్పన్నం. దివసభాగే మహాజనసంకిణ్ణతాభావేన దివా అప్పాకిణ్ణం. అభావత్థో హి అయం అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు వియ. రత్తియం మనుస్ససద్దాభావేన రత్తిం అప్పసద్దం. సబ్బదాపి జనసన్నిపాతనిగ్ఘోసాభావేన అప్పనిగ్ఘోసం.

అప్పకసిరేనాతి అకసిరేన సుఖేనేవ. సీలాదిగుణానం థిరభావప్పత్తియా థేరా. సుత్తగేయ్యాది బహు సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. తముగ్గహధారణేన సమ్మదేవ గరూనం సన్తికే ఆగమితభావేన చ ఆగతో పరియత్తిధమ్మసఙ్ఖాతో ఆగమో ఏతేసన్తి ఆగతాగమా. సుత్తాభిధమ్మసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్స ధారణేన ధమ్మధరా. వినయస్స ధారణేన వినయధరా. తేసం ధమ్మవినయానం మాతికాయ ధారణేన మాతికాధరా. తత్థ తత్థ ధమ్మపరిపుచ్ఛాయ పరిపుచ్ఛతి. అత్థపరిపుచ్ఛాయ పరిపఞ్హతి వీమంసతి విచారేతి. ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థోతి పరిపుచ్ఛాపరిపఞ్హాకారదస్సనం. అవివటఞ్చేవ పాళియా అత్థం పదేసన్తరపాళిదస్సనేన ఆగమతో వివరన్తి. అనుత్తానీకతఞ్చ యుత్తివిభావనేన ఉత్తానిం కరోన్తి. కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు సంసయుప్పత్తియా హేతుతాయ గణ్ఠిట్ఠానభూతేసు పాళిప్పదేసేసు యాథావతో వినిచ్ఛయప్పదానేన కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి.

ఏత్థ చ నాతిదూరం నాచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నన్తి ఏకం అఙ్గం, దివా అప్పాకిణ్ణం, రత్తిం అప్పసద్దం, అప్పనిగ్ఘోసన్తి ఏకం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సన్తి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స…పే… పరిక్ఖారాతి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా…పే… కఙ్ఖం పటివినోదేన్తీతి ఏకం. ఏవం పఞ్చ అఙ్గాని వేదితబ్బాని. దుతియాదీని ఉత్తానత్థాని.

సేనాసనసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. అప్పమాదసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫-౧౬. పఞ్చమే కారాపకఅప్పమాదో నామ ‘‘ఇమే అకుసలా ధమ్మా పహాతబ్బా, ఇమే కుసలా ధమ్మా ఉపసమ్పాదేతబ్బా’’తి తంతంపరివజ్జేతబ్బవజ్జనసమ్పాదేతబ్బసమ్పాదనవసేన పవత్తో అప్పమాదో. ఏసాతి అప్పమాదో. లోకియోవ న లోకుత్తరో. అయఞ్చాతి చ ఏసాతి చ అప్పమాదమేవ వదతి. తేసన్తి చాతుభూమకధమ్మానం. పటిలాభకత్తేనాతి పటిలాభాపనకత్తేన.

జఙ్గలానన్తి జఙ్గలచారీనం. జఙ్గల-సద్దో చేత్థ ఖరభావసామఞ్ఞేన పథవీపరియాయో, న అనుపట్ఠానవిదూరదేసవాచీ. తేనాహ ‘‘పథవీతలచారీన’’న్తి. పదానం వుచ్చమానత్తా ‘‘సపాదకపాణాన’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం. సమోధానన్తి అన్తోగధభావం. తేనాహ ‘‘ఓధానం పక్ఖేప’’న్తి. ‘‘ఉపక్ఖేప’’న్తిపి పఠన్తి, ఉపనేత్వా పక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థో. వస్సికాయ పుప్ఫం వస్సికం యథా ‘‘ఆమలకియా ఫలం ఆమలక’’న్తి. మహాతలస్మిన్తి ఉపరిపాసాదే. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

అప్పమాదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. పఠమనాథసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭-౧౮. సత్తమే యేహి సీలాదీహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ధమ్మసరణతాయ ధమ్మేనేవ నాథతి ఆసీసతి అభిభవతీతి నాథో వుచ్చతి, తే తస్స నాథభావకరా ధమ్మా నాథకరణాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అత్తనో సనాథభావకరా పతిట్ఠకరాతి అత్థో’’తి. తత్థ అత్తనో పతిట్ఠకరాతి యస్స నాథభావకరా, తస్స అత్తనో పతిట్ఠావిధాయినో. అప్పతిట్ఠో అనాథో, సప్పతిట్ఠో సనాథోతి పతిట్ఠత్థో నాథ-సద్దో. కల్యాణగుణయోగతో కల్యాణాతి దస్సేన్తో ‘‘సీలాదిగుణసమ్పన్నా’’తి ఆహ. మిజ్జనలక్ఖణా మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మిత్తో. సో వుత్తనయేన కల్యాణో అస్స అత్థీతి తస్స అత్థితామత్తం కల్యాణమిత్తపదేన వుత్తం. అస్స తేన సబ్బకాలం అవిజహితవాసోతి తం దస్సేతుం ‘‘కల్యాణసహాయో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘తేవస్సా’’తి. తే ఏవ కల్యాణమిత్తా అస్స భిక్ఖునో. సహ అయనతోతి సహ పవత్తనతో. అసమోధానే చిత్తేన, సమోధానే పన చిత్తేన చేవ కాయేన చ సమ్పవఙ్కో. సుఖం వచో ఏతస్మిం అనుకూలగాహిమ్హి ఆదరగారవవతి పుగ్గలేతి సువచో. తేనాహ ‘‘సుఖేన వత్తబ్బో’’తిఆది. ఖమోతి ఖన్తో. తమేవస్స ఖమభావం దస్సేతుం ‘‘గాళ్హేనా’’తిఆది వుత్తం. వామతోతి మిచ్ఛా, అయోనిసో వా గణ్హాతి. పటిప్ఫరతీతి పటాణికభావేన తిట్ఠతి. పదక్ఖిణం గణ్హాతీతి సమ్మా, యోనిసో వా గణ్హాతి.

ఉచ్చావచానీతి విపులఖుద్దకాని. తత్రుపగమనియాయాతి తత్ర తత్ర మహన్తే ఖుద్దకే చ కమ్మే సాధనవసేన ఉపాయేన ఉపగచ్ఛన్తియా, తస్స తస్స కమ్మస్స నిప్ఫాదనే సమత్థాయాతి అత్థో. తత్రుపాయాయాతి వా తత్ర తత్ర కమ్మే సాధేతబ్బే ఉపాయభూతాయ.

ధమ్మే అస్స కామోతి ధమ్మకామోతి బ్యధికరణానమ్పి బాహిరత్థో సమాసో హోతీతి కత్వా వుత్తం. కామేతబ్బతో వా పియాయితబ్బతో కామో, ధమ్మో. ధమ్మో కామో అస్సాతి ధమ్మకామో. ధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘తేపిటకం బుద్ధవచనం పియాయతీతి అత్థో’’తి. సముదాహరణం కథనం సముదాహారో, పియో సముదాహారో ఏతస్సాతి పియసముదాహారో. సయఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దేన ‘‘సక్కచ్చ’’న్తి పదం అనుకడ్ఢతి. తేన సయఞ్చ సక్కచ్చం దేసేతుకామో హోతీతి యోజనా. అభిధమ్మో సత్త పకరణాని ‘‘అధికో అభివిసిట్ఠో చ పరియత్తిధమ్మో’’తి కత్వా. వినయో ఉభతోవిభఙ్గా వినయనతో కాయవాచానం. అభివినయో ఖన్ధకపరివారా విసేసతో ఆభిసమాచారికధమ్మకిత్తనతో. ఆభిసమాచారికధమ్మపారిపూరివసేనేవ హి ఆదిబ్రహ్మచరియకధమ్మపారిపూరీ. ధమ్మో ఏవ పిటకద్వయస్సపి పరియత్తిధమ్మభావతో. మగ్గఫలాని అభిధమ్మో ‘‘నిబ్బానధమ్మస్స అభిముఖో’’తి కత్వా. కిలేసవూపసమకరణం పుబ్బభాగియా తిస్సో సిక్ఖా సఙ్ఖేపతో వివట్టనిస్సితో సమథో విపస్సనా చ. ఉళారపామోజ్జోతి బలవపామోజ్జో. కారణత్థేతి నిమిత్తత్థే. కుసలధమ్మనిమిత్తం హిస్స వీరియారమ్భో. తేనాహ ‘‘తేసం అధిగమత్థాయా’’తి. కుసలేసు ధమ్మేసూతి వా నిప్ఫాదేతబ్బే భుమ్మం యథా ‘‘చేతసో అవూపసమే అయోనిసోమనసికారపదట్ఠాన’’న్తి. అట్ఠమే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమనాథసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమఅరియావాససుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే అరియానం ఏవ ఆవాసాతి అరియావాసా అనరియానం తాదిసానం అసమ్భవతో. అరియాతి చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఖీణాసవా గహితా. తే చ యస్మా తేహి సబ్బకాలం అవిజహితవాసా ఏవ, తస్మా వుత్తం ‘‘తే ఆవసింసు ఆవసన్తి ఆవసిస్సన్తీ’’తి. తత్థ ఆవసింసూతి నిస్సాయ ఆవసింసు. పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతాదయో హి అరియానం అపస్సయా. తేసు పఞ్చఙ్గవిప్పహానపచ్చేకసచ్చపనోదనఏసనాఓసట్ఠాని, ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతి, అధివాసేతి పరివజ్జేతి వినోదేతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౮; మ. ని. ౨.౧౬౮; అ. ని. ౧౦.౨౦) వుత్తేసు అపస్సేనేసు వినోదనఞ్చ మగ్గకిచ్చానేవ, ఇతరే మగ్గేన చ సమిజ్ఝన్తీతి.

పఠమఅరియావాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియఅరియావాససుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే కస్మా పన భగవా కురుసు విహరన్తో ఇమం సుత్తం అభాసీతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. కురురట్ఠం కిర తదా తన్నివాసిసత్తానం యోనిసోమనసికారవన్తతాదినా యేభుయ్యేన సుప్పటిపన్నతాయ పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతాబలేన వా తదా ఉతుఆదిసమ్పత్తియుత్తమేవ అహోసి. కేచి పన ‘‘పుబ్బే పవత్తకురువత్తధమ్మానుట్ఠానవాసనాయ ఉత్తరకురు వియ యేభుయ్యేన ఉతుఆదిసమ్పన్నమేవ హోతి. భగవతో కాలే సాతిసయం ఉతుసప్పాయాదియుత్తం రట్ఠం అహోసీ’’తి వదన్తి. తత్థ భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో ఉతుపచ్చయాదిసమ్పన్నత్తా తస్స రట్ఠస్స సప్పాయఉతుపచ్చయసేవనేన నిచ్చం కల్లసరీరా కల్లచిత్తా చ హోన్తి. తే చిత్తసరీరకల్లతాయ అనుగ్గహితపఞ్ఞాబలా గమ్భీరకథం పటిగ్గహేతుం సమత్థా పటిచ్చసముప్పాదనిస్సితానం గమ్భీరపఞ్ఞానఞ్చ కారకా హోన్తి. తేనాహ ‘‘కురురట్ఠవాసినో భిక్ఖూ గమ్భీరపఞ్ఞాకారకా’’తిఆది.

యుత్తప్పయుత్తాతి సతిపట్ఠానభావనాయ యుత్తా చేవ పయుత్తా చ. తస్మిఞ్హి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) జనపదే చతస్సో పరిసా పకతియావ సతిపట్ఠానభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, అన్తమసో దాసకమ్మకరపరిజనాపి సతిపట్ఠానప్పటిసంయుత్తమేవ కథం కథేన్తి. ఉదకతిత్థసుత్తకన్తనట్ఠానాదీసుపి నిరత్థకకథా నామ నప్పవత్తతి. సచే కాచి ఇత్థీ, ‘‘అమ్మ, త్వం కతరం సతిపట్ఠానభావనం మనసి కరోసీ’’తి పుచ్ఛితా ‘‘న కిఞ్చీ’’తి వదతి, తం గరహన్తి ‘‘ధీరత్థు తవ జీవితం, జీవమానాపి త్వం మతసదిసా’’తి. అథ నం ‘‘మా దాని పున ఏవమకాసీ’’తి ఓవదిత్వా అఞ్ఞతరం సతిపట్ఠానం ఉగ్గణ్హాపేన్తి. యా పన ‘‘అహం అసుకం సతిపట్ఠానం నామ మనసి కరోమీ’’తి వదతి, తస్సా ‘‘సాధు సాధూ’’తి సాధుకారం దత్వా ‘‘తవ జీవితం సుజీవితం, త్వం నామ మనుస్సత్తం పత్తా, తవత్థాయ సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తిఆదీహి పసంసన్తి. న కేవలఞ్చేత్థ మనుస్సజాతికాయేవ సతిపట్ఠానమనసికారయుత్తా, తే నిస్సాయ విహరన్తా తిరచ్ఛానగతాపి.

తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర నటకో సువపోతకం గహేత్వా సిక్ఖాపేన్తో విచరతి. సో భిక్ఖునిఉపస్సయం ఉపనిస్సాయ వసిత్వా గమనకాలే సువపోతకం పముస్సిత్వా గతో. తం సామణేరియో గహేత్వా పటిజగ్గింసు, ‘‘బుద్ధరక్ఖితో’’తి చస్స నామం అకంసు. తం ఏకదివసం పురతో నిసిన్నం దిస్వా మహాథేరీ ఆహ ‘‘బుద్ధరక్ఖితా’’తి. కిం, అయ్యోతి. అత్థి తే కోచి భావనామనసికారోతి? నత్థయ్యేతి. ఆవుసో, పబ్బజితానం సన్తికే వసన్తేన నామ విస్సట్ఠఅత్తభావేన భవితుం న వట్టతి, కోచిదేవ మనసికారో ఇచ్ఛితబ్బో, త్వం పన అఞ్ఞం న సక్ఖిస్ససి, ‘‘అట్ఠి అట్ఠీ’’తి సజ్ఝాయం కరోహీతి. సో థేరియా ఓవాదే ఠత్వా ‘‘అట్ఠి అట్ఠీ’’తి సజ్ఝాయన్తో చరతి.

తం ఏకదివసం పాతోవ తోరణగ్గే నిసీదిత్వా బాలాతపం తపమానం ఏకో సకుణో నఖపఞ్జరేన అగ్గహేసి. సో ‘‘కిరి కిరీ’’తి సద్దమకాసి. సామణేరియో సుత్వా, ‘‘అయ్యే, బుద్ధరక్ఖితో సకుణేన గహితో, మోచేమ న’’న్తి లేడ్డుఆదీని గహేత్వా అనుబన్ధిత్వా మోచేసుం. తం ఆనేత్వా పురతో ఠపితం థేరీ ఆహ, ‘‘బుద్ధరక్ఖిత, సకుణేన గహితకాలే కిం చిన్తేసీ’’తి. అయ్యే, న అఞ్ఞం చిన్తేసిం, ‘‘అట్ఠిపుఞ్జోవ అట్ఠిపుఞ్జం గహేత్వా గచ్ఛతి, కతరస్మిం ఠానే విప్పకిరిస్సతీ’’తి ఏవం, అయ్యే, అట్ఠిపుఞ్జమేవ చిన్తేసిన్తి. సాధు సాధు, బుద్ధరక్ఖిత, అనాగతే భవక్ఖయస్స తే పచ్చయో భవిస్సతీతి. ఏవం తత్థ తిరచ్ఛానగతాపి సతిపట్ఠానమనసికారయుత్తా.

దీఘనికాయాదీసు మహానిదానాదీనీతి దీఘనికాయే మహానిదానం (దీ. ని. ౨.౯౫ ఆదయో) సతిపట్ఠానం (దీ. ని. ౨.౩౭౨ ఆదయో) మజ్ఝిమనికాయే సతిపట్ఠానం (మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో) సారోపమం (మ. ని. ౧.౩౦౭ ఆదయో) రుక్ఖోపమం రట్ఠపాలం మాగణ్డియం ఆనేఞ్జసప్పాయన్తి (మ. ని. ౩.౬౬ ఆదయో) ఏవమాదీని.

ఞాణాదయోతి ఞాణఞ్చేవ తంసమ్పయుత్తధమ్మా చ. తేనాహ ‘‘ఞాణన్తి వుత్తే’’తిఆది. ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తాని లబ్భన్తి తేహి వినా సమ్పజానతాయ అసమ్భవతో. మహాచిత్తానీతి అట్ఠపి మహాకిరియచిత్తాని లబ్భన్తి ‘‘సతతవిహారా’’తి వచనతో ఞాణుప్పత్తిపచ్చయరహితకాలేపి పవత్తిజోతనతో. దస చిత్తానీతి అట్ఠ మహాకిరియచిత్తాని హసితుప్పాదవోట్ఠబ్బనచిత్తేహి సద్ధిం దస చిత్తాని లబ్భన్తి. అరజ్జనాదుస్సనవసేన పవత్తి తేసమ్పి సాధారణాతి. ‘‘ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తి వచనతో ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన ఆగతానం ఇమేసం సతతవిహారానం సోమనస్సం కథం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఆసేవనవసేన లబ్భతీ’’తి. కిఞ్చాపి ఖీణాసవో ఇట్ఠానిట్ఠేపి ఆరమ్మణే మజ్ఝత్తో వియ బహులం ఉపేక్ఖకో విహరతి అత్తనో పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనతో. కదాచి పన తథా చేతోభిసఙ్ఖారాభావే యం తం సభావతో ఇట్ఠం ఆరమ్మణం, తత్థ యాథావసభావగ్గహణవసేనపి అరహతో చిత్తం సోమనస్ససహగతం హుత్వా పవత్తతేవ, తఞ్చ ఖో పుబ్బాసేవనవసేన. తేన వుత్తం ‘‘ఆసేవనవసేన లబ్భతీ’’తి. ఆరక్ఖకిచ్చం సాధేతి సతివేపుల్లప్పత్తత్తా. చరతోతిఆదినా నిచ్చసమాదానం దస్సేతి, తం విక్ఖేపాభావేన దట్ఠబ్బం.

పబ్బజ్జూపగతాతి యం కిఞ్చి పబ్బజ్జం ఉపగతా, న సమితపాపా. భోవాదినోతి జాతిమత్తబ్రాహ్మణే వదతి. పాటేక్కసచ్చానీతి తేహి తేహి దిట్ఠిగతికేహి పాటియేక్కం గహితాని ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి అభినివిట్ఠాని దిట్ఠిసచ్చాదీని. తానిపి హి ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి గహణం ఉపాదాయ ‘‘సచ్చానీ’’తి వోహరీయన్తి. తేనాహ ‘‘ఇదమేవా’’తిఆది. నీహటానీతి అత్తనో సన్తానతో నీహరితాని అపనీతాని. గహితగ్గహణస్సాతి అరియమగ్గాధిగమతో పుబ్బే గహితస్స దిట్ఠిగ్గాహస్స. విస్సట్ఠభావవేవచనానీతి అరియమగ్గేన సబ్బసో పరిచ్చాగభావస్స అధివచనాని.

నత్థి ఏతాసం వయో వేకల్లన్తి అవయాతి ఆహ ‘‘అనూనా’’తి, అనవసేసోతి అత్థో. ఏసనాతి కామేసనాదయో. మగ్గస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి కథితా రాగాదీనం పహీనభావదీపనతో. పచ్చవేక్ఖణఫలం కథితన్తి పచ్చవేక్ఖణముఖేన అరియఫలం కథితం. అధిగతే హి అగ్గఫలే సబ్బసో రాగాదీనం అనుప్పాదధమ్మతం పజానాతి, తఞ్చ పజాననం పచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి.

దుతియఅరియావాససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నాథవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.