౬. అచ్ఛరాసఙ్ఘాతవగ్గవణ్ణనా

౫౧. ఛట్ఠస్స పఠమే అస్సుతవాతి ఏత్థ ‘‘సాధు పఞ్ఞాణవా నరో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౧౮.౧౦౧) అత్థితామత్తస్స బోధకో వా-సద్దో. ‘‘సీలవా హోతి కల్యాణధమ్మో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౮౧) పసంసావిసిట్ఠాయ అత్థితాయ. ‘‘పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౧౭; మ. ని. ౨.౨౫) అతిసయత్థవిసిట్ఠాయ అత్థితాయ, తస్మా యస్స పసత్థం అతిసయేన వా సుతం అత్థి, సో సుతవా, సంకిలేసవిద్ధంసనసమత్థం పరియత్తిధమ్మస్సవనం, తం సుత్వా తథత్తాయ పటిపత్తి చ ‘‘సుతవా’’తి ఇమినా పదేన పకాసితా. సోతబ్బయుత్తం సుత్వా కత్తబ్బనిప్ఫత్తివసేన సుణీతి వా సుతవా, తప్పటిక్ఖేపేన న సుతవాతి అస్సుతవా.

అయఞ్హి అకారో ‘‘అహేతుకా ధమ్మా (ధ. స. ౨ దుకమాతికా), అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తిఆదీసు (పాచి. ౧౦౪౭) తంసమాయోగనివత్తియం దిట్ఠో. ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౭ దుకమాతికా) తంసమ్బన్ధిభావనివత్తియం. పచ్చయుప్పన్నఞ్హి పచ్చయసమ్బన్ధీతి అపచ్చయుప్పన్నత్తా అతంసమ్బన్ధితా ఏత్థ జోతితా. ‘‘అనిదస్సనా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౯ దుకమాతికా) తంసభావనివత్తియం. నిదస్సనఞ్హి ఏత్థ దట్ఠబ్బతా. అథ వా పస్సతీతి నిదస్సనం, చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తగ్గహేతబ్బతానివత్తియం, తథా ‘‘అనాసవా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౫ దుకమాతికా). ‘‘అప్పటిఘా ధమ్మా (ధ. స. ౧౦ దుకమాతికా) అనారమ్మణా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౫౫ దుకమాతికా) తంకిచ్చనివత్తియం. ‘‘అరూపినో ధమ్మా అచేతసికాధమ్మా’’తి తంసభావనివత్తియం. తదఞ్ఞతా హి ఇధ పకాసితా. ‘‘అమనుస్సో’’తి తబ్భావమత్తనివత్తియం. మనుస్సత్తమత్తం నత్థి, అఞ్ఞం తంసదిసన్తి. సదిసతా హి ఏత్థ సూచితా. ‘‘అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో’’తి (అ. ని. ౩.౧౩) చ తంసమ్భావనీయగుణనివత్తియం. గరహా హి ఇధ ఞాయతి. ‘‘కచ్చి భోతో అనామయం (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯) అనుదరా కఞ్ఞా’’తి చ తదనప్పభావనివత్తియం. ‘‘అనుప్పన్నా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౭ తికమాతికా) తంసదిసభావనివత్తియం. అతీతానఞ్హి ఉప్పన్నపుబ్బత్తా ఉప్పాదిధమ్మానఞ్చ పచ్చయేకదేససిద్ధియా ఆరద్ధుప్పాదభావతో కాలవినిముత్తస్స చ విజ్జమానత్తా ఉప్పన్నానుకూలతా, పగేవ పచ్చుప్పన్నానన్తి తబ్బిధురతా హేత్థ విఞ్ఞాయతి. ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి (ధ. స. ౧౧ తికమాతికా) తదపరియోసాననివత్తియం. తన్నిట్ఠానఞ్హేత్థ పకాసితన్తి ఏవం అనేకేసం అత్థానం జోతకో. ఇధ పన ‘‘అరూపినో ధమ్మా (ధ. స. ౧౧ దుకమాతికా), అచేతసికా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౫౭ దుకమాతికా) వియ తంసభావనివత్తియం దట్ఠబ్బో, అఞ్ఞత్థేతి అత్థో. ఏతేనస్స సుతాదిఞాణవిరహం దస్సేతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతీ’’తి.

ఇదాని తస్సత్థం వివరన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా ఖన్ధధాతాదికోసల్లేనపి ఉపక్కిలేసఉపక్కిలిట్ఠానం జాననహేతుభూతం బాహుసచ్చం హోతి. యథాహ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, బహుస్సుతో హోతి? యతో ఖో, భిక్ఖు, ఖన్ధకుసలో హోతి. ధాతు…పే… ఆయతన…పే… పటిచ్చసముప్పాదకుసలో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖు, బహుస్సుతో హోతీ’’తి. తస్మా ‘‘యస్స చ ఖన్ధధాతుఆయతనపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. అత్థపరిపుచ్ఛనం పురిపుచ్ఛా. కుసలేహి సహ చోదనాపరిహరణవసేన వినిచ్ఛయకరణం వినిచ్ఛయో. ఆచరియే పన పయిరుపాసిత్వా అత్థధమ్మానం ఆగమనం సుతమయఞాణవసేన అవబుజ్ఝనం ఆగమో. మగ్గఫలనిబ్బానానం సచ్ఛికిరియా అధిగమో.

బహూనం నానప్పకారానం సక్కాయదిట్ఠాదీనం అవిహతత్తా తా జనేన్తి, తాహి వా జనితాతి పుథుజ్జనా. అవిఘాతమేవ వా జన-సద్దో వదతి. పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి ఏత్థ పుథూ జనా సత్థుపటిఞ్ఞా ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి ఏత్థ జనేతబ్బా, జాయన్తి వా ఏత్థ సత్తాతి జనా, గతియో, తా పుథూ ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. ఇతో పరే జాయన్తి ఏతేహీతి జనా, అభిసఙ్ఖారాదయో, తే ఏతేసం పుథూ విజ్జన్తీతి పుథుజ్జనా. అభిసఙ్ఖారాదిఅత్థో ఏవ వా జన-సద్దో దట్ఠబ్బో. ఓఘా కామోఘాదయో. రాగగ్గిఆదయో సన్తాపా. తే ఏవ సబ్బేపి వా కిలేసా పరిళాహా. పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తాతి ఏత్థ జాయతీతి జనో, రాగో గేధోతి ఏవమాదికో, పుథు జనో ఏతేసన్తి పుథుజ్జనా. పుథూసు జనా జాతా రత్తాతి ఏవం రాగాదిఅత్థో ఏవ వా జన-సద్దో దట్ఠబ్బో.

రత్తాతి వత్థం వియ రఙ్గజాతేన చిత్తస్స విపరిణామకరేన ఛన్దరాగేన రత్తా సారత్తా. గిద్ధాతి అభికఙ్ఖనసభావేన అభిగిజ్ఝనేన గిద్ధా గేధం ఆపన్నా. గధితాతి గన్థితా వియ దుమ్మోచనీయభావేన తత్థ పటిబద్ధా. ముచ్ఛితాతి కిలేసవసేన విసఞ్ఞిభూతా వియ అనఞ్ఞకిచ్చా మోహమాపన్నా. అజ్ఝోపన్నాతి అనఞ్ఞసాధారణే వియ కత్వా గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా ఠితా. లగ్గాతి వఙ్కకణ్టకే వియ ఆసత్తా, మహాపలిపే యావ నాసికగ్గా పలిపన్నపురిసో వియ ఉద్ధరితుం అసక్కుణేయ్యభావేన నిముగ్గా. లగ్గితాతి మక్కటాలేపే ఆలగ్గభావేన సమ్మసితో వియ మక్కటో పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం వసేన ఆలగ్గితా. పలిబుద్ధాతి సమ్బద్ధా, ఉపద్దుతా వా. ఆవుతాతి ఆవరితా. నివుతాతి నివారితా. ఓవుతాతి పలిగుణ్ఠితా, పరియోనద్ధా వా. పిహితాతి పిదహితా. పటిచ్ఛన్నాతి ఛాదితా. పటికుజ్జితాతి హేట్ఠాముఖజాతా.

‘‘అస్సుతవా’’తి ఏతేన అవిజ్జన్ధతా వుత్తాతి ఆహ – ‘‘అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో’’తి. చిత్తట్ఠితి చిత్తపరిగ్గహో నత్థీతి యాయ పటిపత్తియా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసం తతో విప్పముత్తిఞ్చ యథాసభావతో జానేయ్య, సా చిత్తభావనా చిత్తట్ఠితి. ఏకారమ్మణే సుట్ఠు సమాధానవసేన అవట్ఠితిం పాదకం కత్వా పవత్తితా సమ్పయుత్తధమ్మేహి నిస్సయారమ్మణేహి చ సద్ధిం చిత్తస్స పరిగ్గహసఞ్ఞితా విపస్సనాభావనాపి నత్థి, యాయ వుత్తమత్థం యథాసభావతో జానేయ్య.

౫౨. దుతియే సుతవాతి పదస్స అత్థో అనన్తరసుత్తే వుత్తోయేవ. అరియసావకోతి ఏత్థ చతుక్కం సమ్భవతీతి తం దస్సేతుం – ‘‘అత్థి అరియో’’తిఆది ఆరద్ధం. పచ్చేకం సచ్చాని బుద్ధవన్తోతి పచ్చేకబుద్ధా. నను సబ్బేపి అరియా పచ్చేకమేవ సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తి ధమ్మస్స పచ్చత్తవేదనీయభావతో? నయిదమీదిసం పటివేధం సన్ధాయ వుత్తం. యథా పన సావకా అఞ్ఞేసం నిస్సయేన సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తి పరతోఘోసేన వినా తేసం దస్సనమగ్గస్స అనుప్పజ్జనతో. యథా చ సమ్మాసమ్బుద్ధా అఞ్ఞేసం నిస్సయభావేన సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝన్తి, న ఏవమేతే, ఏతే పన అపరనేయ్యా హుత్వా అపరనాయకభావేన సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘పచ్చేకం సచ్చాని బుద్ధవన్తోతి పచ్చేకబుద్ధా’’తి.

అత్థి సావకో న అరియోతి ఏత్థ పోథుజ్జనికాయ సద్ధాయ రతనత్తయే అభిప్పసన్నో సద్ధోపి గహితో ఏవ. గిహీ అనాగతఫలోతి ఇదం పన నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. యథావుత్తపుగ్గలో హి సరణగమనతో పట్ఠాయ సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నోఇచ్చేవ వత్తబ్బతం లభతి. స్వాయమత్థో దక్ఖిణావిసుద్ధిసుత్తేన (మ. ని. ౩.౩౭౬ ఆదయో) దీపేతబ్బో. సుతవాతి ఏత్థ వుత్తఅత్థో నామ అత్తహితపరహితప్పటిపత్తి, తస్స వసేన సుతసమ్పన్నో. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సో చ హోతి సుతేన ఉపపన్నో, అప్పమ్పి చే సహితం భాసమానో’’తి చ ఆది. అరియసావకోతి వేదితబ్బోతి అరియస్స భగవతో ధమ్మస్సవనకిచ్చే యుత్తప్పయుత్తభావతో వుత్తం. ఉపక్కిలేసేహి విప్పముత్తి అనుపక్కిలిట్ఠతా, తస్సా యథాసభావజాననం దళ్హతరాయ ఏవ చిత్తభావనాయ సతి హోతి, న అఞ్ఞథాతి ‘‘బలవవిపస్సనా కథితా’’తి వుత్తం.

౫౩. తతియే అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తన్తఅట్ఠుప్పత్తియన్తి అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తే (అ. ని. ౭.౭౨) దేసనాఅట్ఠుప్పత్తియం. తందేసనాహేతుకఞ్హి ఏకచ్చానం భిక్ఖూనం మిచ్ఛాపటిపత్తిం నిమిత్తం కత్వా భగవా ఇమం సుత్తం దేసేసి. అవిజహితమేవ హోతి సబ్బకాలం సుప్పతిట్ఠితసతిసమ్పజఞ్ఞత్తా. యస్మా బుద్ధానం రూపకాయో బాహిరబ్భన్తరేహి మలేహి అనుపక్కిలిట్ఠో సుధోతజాతిమణిసదిసో, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఉపట్ఠాకానుగ్గహత్థం సరీరఫాసుకత్థఞ్చా’’తి. వీతినామేత్వాతి ఫలసమాపత్తీహి వీతినామేత్వా. కాలపరిచ్ఛేదవసేన వివిత్తాసనే వీతినామనం వివేకనిన్నతాయ చేవ పరేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనత్థఞ్చ. నివాసేత్వాతి విహారనివాసనపరివత్తనవసేన నివాసేత్వా. కదాచి ఏకకస్స, కదాచి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతస్స, కదాచి పకతియా, కదాచి పాటిహారియేహి వత్తమానేహి చ గామప్పవేసో తథా తథా వినేతబ్బపుగ్గలవసేన. ఉపసంహరిత్వాతి హిమవన్తాదీసు పుప్ఫితరుక్ఖాదితో ఆనేత్వా. ఓణతుణ్ణతాయ భూమియా సత్థు పదనిక్ఖేపసమయే సమభావాపత్తి, సుఖసమ్ఫస్సవికసితపదుమసమ్పటిచ్ఛనఞ్చ సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ నిస్సన్దఫలం, న ఇద్ధినిమ్మానం. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం సక్ఖరాకఠలకణ్టకసఙ్కుకలలాదిఅపగమో సుచిభావాపత్తీతి ఏవమాదీనమ్పి తదా లబ్భనతో.

ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తేతి ఇదం యావదేవ వేనేయ్యజనవినయత్థాయ సత్థు పాటిహారియం పవత్తన్తి కత్వా వుత్తం. దక్ఖిణపాదేతి ఇదం బుద్ధానం సబ్బపదక్ఖిణతాయ. ‘‘ఛబ్బణ్ణరస్మియో’’తి వత్వాపి ‘‘సువణ్ణరసపిఞ్జరాని వియా’’తి ఇదం బుద్ధానం సరీరే పీతాభాయ యేభుయ్యతాయ వుత్తం. మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి దట్ఠబ్బసారస్స దిట్ఠతాయ. భేరిఆదీనం పన సద్దాయనం ధమ్మతావ. పటిమానేన్తీతి ‘‘సుదుల్లభం ఇదం అజ్జ అమ్హేహి లబ్భతి, యే మయం ఈదిసేన పణీతేన ఆహారేన భగవన్తం ఉపట్ఠహామా’’తి పతీతమానసా మానేన్తి పూజేన్తి. తేసం సన్తానాని ఓలోకేత్వాతి తేసం తథా ఉపట్ఠాకానం పుగ్గలానం అతీతే ఏతరహి చ పవత్తచిత్తసన్తానాని ఓలోకేత్వా. అరహత్తే పతిట్ఠహన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి విహారే. గన్ధమణ్డలమాళేతి చతుజ్జాతియగన్ధేన కతపరిభణ్డే మణ్డలమాళే.

దుల్లభా ఖణసమ్పత్తీతి సతిపి మనుస్సత్తప్పటిలాభే పతిరూపదేసవాసఇన్ద్రియావేకల్లసద్ధాపటిలాభాదయో గుణా దుల్లభాతి అత్థో. చాతుమహారాజిక…పే… వసవత్తిభవనం గచ్ఛన్తీతి ఇదం తత్థ సుఞ్ఞవిమానాని సన్ధాయ వుత్తం. భగవా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా పచ్ఛాభత్తం తయో భాగే కత్వా పఠమభాగే సచే ఆకఙ్ఖతి, దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి. సచే ఆకఙ్ఖతి, బుద్ధాచిణ్ణఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి. అథ యథాకాలపరిచ్ఛేదం తతో వుట్ఠహిత్వా దుతియభాగే పచ్ఛిమయామే తతియకోట్ఠాసే వియ లోకం వోలోకేతి వేనేయ్యానం ఞాణపరిపాకం పస్సితుం. తేనాహ – ‘‘సచే ఆకఙ్ఖతీ’’తిఆది.

కాలయుత్తన్తి పత్తకల్లం, ‘‘ఇమిస్సా వేలాయ ఇమస్స ఏవం వత్తబ్బ’’న్తి తంకాలానురూపం. సమయయుత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం, అట్ఠుప్పత్తిఅనురూపం వా. సమయయుత్తన్తి వా అరియసమయసంయుత్తం. దేసకాలానురూపమేవ హి బుద్ధా భగవన్తో ధమ్మం దేసేన్తి, దేసేన్తా చ అరియసమ్మతం పటిచ్చసముప్పాదనయం దీపేన్తావ దేసేన్తి. అథ వా సమయయుత్తన్తి హేతూదాహరణసహితం. కాలేన సాపదేసఞ్హి భగవా ధమ్మం దేసేతి, కాలం విదిత్వా పరిసం ఉయ్యోజేతి, న యావ సమన్ధకారా ధమ్మం దేసేతి.

ఉతుం గణ్హాపేతి, న పన మలం పక్ఖాలేతీతి అధిప్పాయో. న హి భగవతో కాయే రజోజల్లం ఉపలిమ్పతీతి. తతో తతోతి అత్తనో అత్తనో దివాట్ఠానాదితో. ఓకాసం లభమానాతి పురేభత్తపచ్ఛాభత్తపురిమయామేసు ఓకాసం అలభిత్వా ఇదాని మజ్ఝిమయామే ఓకాసం లభమానా, భగవతా వా కతోకాసతాయ ఓకాసం లభమానా. పచ్ఛాభత్తస్స తీసు భాగేసు పఠమభాగే సీహసేయ్యకప్పనం ఏకన్తికం న హోతీతి ఆహ – ‘‘పురేభత్తతో పట్ఠాయ నిసజ్జాపీళితస్స సరీరస్సా’’తి. తేనేవ హి తత్థ ‘‘సచే ఆకఙ్ఖతీ’’తి తదా సీహసేయ్యకప్పనస్స అనిబద్ధతా విభావితా. కిలాసుభావో పరిస్సమో. సీహసేయ్యం కప్పేతి సరీరస్స కిలాసుభావమోచనత్థన్తి యోజేతబ్బం. బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేతీతి ఇదం పచ్ఛిమయామే భగవతో బహులం ఆచిణ్ణవసేన వుత్తం. అప్పేకదా అవసిట్ఠబలఞాణేహి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవ చ భగవా తమత్థం సాధేతీతి.

ఇమస్మింయేవ కిచ్చేతి పచ్ఛిమయామకిచ్చే. బలవతా పచ్చనుతాపేన సంవడ్ఢమానేన కరజకాయే మహాపరిళాహో ఉప్పజ్జతీతి ఆహ – ‘‘నామకాయే సన్తత్తే కరజకాయో సన్తత్తో’’తి. నిధానగతన్తి సన్నిచితలోహితం సన్ధాయ వుత్తం. ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గఞ్ఛీతి లోహితం ఉణ్హం హుత్వా ముఖతో ఉగ్గఞ్ఛి. ఠానన్తి భిక్ఖుపటిఞ్ఞం. తం పాపం వడ్ఢమానన్తి భిక్ఖుపటిఞ్ఞాయ అవిజహితత్తా తథా పవడ్ఢమానపాపం. అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నానమ్పి ఉపాయేన పవత్తియమానో యోనిసోమనసికారో సాత్థకో హోతియేవాతి దస్సేన్తో ‘‘జాతసంవేగా’’తిఆదిమాహ. అహో సల్లేఖితన్తి అహో అతివియ సల్లేఖేన ఇతం పవత్తం. కాసావపజ్జోతోతి భిక్ఖూనం బహుభావతో ఇతో చితో చ విచరన్తానం తేసం కాసావజుతియా పజ్జోతితో. ఇసివాతపరివాతోతి సీలక్ఖన్ధాదీనం నిబ్బానస్స చ ఏసనతో ఇసీనం భిక్ఖూనం గుణగన్ధేన చేవ గుణగన్ధవాసితేన సరీరగన్ధేన చ పరితో సమన్తతో వాయితో.

ధమ్మసంవేగో ఉప్పజ్జి అనావజ్జనేన పుబ్బే తస్స అత్థస్స అసంవిదితత్తా. ధమ్మసంవేగోతి చ తాదిసే అత్థే ధమ్మతావసేన ఉప్పజ్జనకం సహోత్తప్పఞాణం. అస్సాసట్ఠానన్తి చిత్తస్సాసకారణం కమ్మట్ఠానం. సబ్బేసం కిచ్చానం పుబ్బభాగో సబ్బపుబ్బభాగో. ‘‘సబ్బే సత్తా అవేరా హోన్తూ’’తిఆదినా హి చిత్తస్స పట్ఠానం ఉపట్ఠానం హితఫరణం. ఇతరం ఇతో థోకం మహన్తన్తి కత్వా ఇదం ‘‘చూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్త’’న్తి వుత్తం. అచ్ఛరాసఙ్ఘాతో వుచ్చతి అఙ్గులిఫోటనక్ఖణో అక్ఖినిమిసకాలో, యో ఏకస్స అక్ఖరస్స ఉచ్చారణక్ఖణో. తేనాహ – ‘‘ద్వే అఙ్గులియో పహరిత్వా సద్దకరణమత్త’’న్తి. సబ్బసత్తానం హితఫరణచిత్తన్తి సబ్బేసమ్పి సత్తానం సమ్మదేవ హితేసితవసేన పవత్తచిత్తం. ఆవజ్జేన్తో ఆసేవతీతి హితేసితవసేన ఆవజ్జేన్తో. ఆవజ్జనేన ఆభుజన్తోపి ఆసేవతి నామ ఞాణవిప్పయుత్తేన. జానన్తోతి తథా ఞాణమత్తం ఉప్పాదేన్తోపి. పస్సన్తోతి తథా ఞాణచక్ఖునా పచ్చక్ఖతో వియ విపస్సన్తోపి. పచ్చవేక్ఖన్తోతి తమత్థం పతి పతి అవేక్ఖన్తోపి. సద్ధాయ అధిముచ్చన్తోతిఆది పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం వసేన వుత్తం. అభిఞ్ఞేయ్యన్తిఆది చతుసచ్చవసేన వుత్తం. సబ్బమేవ చేతం విత్థారతో, సామఞ్ఞేన ఆసేవనదస్సనమేవాతి ఇధాధిప్పేతమేవ ఆసేవనత్థం దస్సేతుం – ‘‘ఇధ పనా’’తిఆది వుత్తం.

అరిత్తజ్ఝానోతి అవిరహితజ్ఝానో. అతుచ్ఛజ్ఝానోతి ఝానేన అతుచ్ఛో. చాగో వా వేవచనన్తి ఆహ – ‘‘అపరిచ్చత్తజ్ఝానో’’తి. విహరతీతి పదస్స విభఙ్గే (విభ. ౫౪౦) ఆగతనయేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘విహరతీతి ఇరియతీ’’తిఆదిమాహ. అయం పనేత్థ సద్దత్థో – విహరతీతి ఏత్థ వి-సద్దో విచ్ఛేదత్థజోతనో. హరతీతి నేతి, పవత్తేతీతి అత్థో, విచ్ఛిన్దిత్వా హరతి విహరతీతి వుత్తం హోతి. సో హి ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా ‘‘విహరతీ’’తి వుచ్చతి. ఇరియతీతి ఠాననిసజ్జాదికిరియం కరోన్తో పవత్తతి. పవత్తతీతి ఠానాదిసమఙ్గీ హుత్వా పవత్తతి. పాలేతీతి ఏకం ఇరియాపథబాధనం ఇరియాపథన్తరేహి రక్ఖన్తో పాలేతి. యపేతి యాపేతీతి తస్సేవ వేవచనం. ఏకఞ్హి ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం పాలేన్తో యపేతి యాపేతీతి వుచ్చతి. చరతీతి ఠాననిసజ్జాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ హుత్వా పవత్తతి. ఇమినా పదేనాతి ‘‘విహరతీ’’తి ఇమినా పదేన.

ఇరియాపథవిహారోతి ఏత్థ ఇరియనం పవత్తనం ఇరియా, కాయప్పయోగో కాయికకిరియా. తస్సా పవత్తనూపాయభావతో ఇరియాయ పథో ఇరియాపథో, ఠాననిసజ్జాది. న హి ఠాననిసజ్జాదీహి అవత్థాహి వినా కిఞ్చి కాయికకిరియం పవత్తేతుం సక్కా. ఠానసమఙ్గీ వా హి కాయేన కిఞ్చి కరేయ్య, గమనాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ వా. విహరణం, విహరతి ఏతేనాతి వా విహారో, ఇరియాపథోవ విహారో ఇరియాపథవిహారో, సో చ అత్థతో ఠాననిసజ్జాదిఆకారప్పవత్తో చతుసన్తతిరూపప్పబన్ధో ఏవ. ఓవాదానుసాసనీనం ఏకానేకవారాదివిసిట్ఠోయేవ భేదో, న పన పరమత్థతో తేసం నానాకరణన్తి దస్సేతుం – ‘‘పరమత్థతో పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏసే ఏకే ఏకట్ఠేతిఆదీసు ఏసో ఏకో ఏకత్థోతిఆదినా అత్థో వేదితబ్బో.

రట్ఠస్స, రట్ఠతో వా లద్ధో పిణ్డో రట్ఠపిణ్డో. తేనాహ – ‘‘ఞాతిపరివట్టం పహాయా’’తిఆది. తత్థ ‘‘అమ్హాకమేతే’’తి విఞ్ఞాయన్తీతి ఞాతీ, పితామహపితుపుత్తాదివసేన పరివట్టనట్ఠేన పరివట్టో, ఞాతియేవ పరివట్టో ఞాతిపరివట్టో. థేయ్యపరిభోగో నామ అనరహస్స పరిభోగో. భగవతా హి అత్తనో సాసనే సీలవతో పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, న దుస్సీలస్స. దాయకానమ్పి సీలవతో ఏవ పరిచ్చాగో, న దుస్సీలస్స అత్తనో కారానం మహప్ఫలభావస్స పచ్చాసీసనతో. ఇతి సత్థారా అననుఞ్ఞాతత్తా దాయకేహి చ అపరిచ్చత్తత్తా సఙ్ఘమజ్ఝేపి నిసీదిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స దుస్సీలస్స పరిభోగో థేయ్యాయ పరిభోగో థేయ్యపరిభోగో. ఇణవసేన పరిభోగో ఇణపరిభోగో పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణావిసుద్ధియా అభావతో ఇణం గహేత్వా పరిభోగో వియాతి అత్థో.

దాతబ్బట్ఠేన దాయం, తం ఆదియన్తీతి దాయాదా, పుత్తానమేతం అధివచనం, తేసం భావో దాయజ్జం, దాయజ్జవసేన పరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో, పుత్తభావేన పరిభోగోతి వుత్తం హోతి. సేక్ఖా హి భిక్ఖూ భగవతో ఓరసపుత్తా, తే పితు సన్తకానం దాయాదా హుత్వా తే పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి. కిం పన తే భగవతో పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, ఉదాహు గిహీనన్తి? గిహీహి దిన్నాపి భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తా భగవతో సన్తకా అననుఞ్ఞాతేసు సబ్బేన సబ్బం పరిభోగాభావతో, అనుఞ్ఞాతేసుయేవ చ పరిభోగసమ్భవతో. ధమ్మదాయాదసుత్తఞ్చేత్థ సాధకం.

వీతరాగా ఏవ తణ్హాయ దాసబ్యం అతీతత్తా సామినో హుత్వా పరిభుఞ్జన్తీతి ఆహ – ‘‘ఖీణాసవస్స పరిభోగో సామిపరిభోగో నామా’’తి. అవీతరాగానఞ్హి తణ్హాపరవసతాయ పచ్చయపరిభోగే సామిభావో నత్థి, తదభావేన వీతరాగానం తత్థ సామిభావో యథారుచిపరిభోగసమ్భవతో. తథా హి తే పటికూలమ్పి అప్పటికూలాకారేన, అప్పటికూలమ్పి పటికూలాకారేన, తదుభయమ్పి వజ్జేత్వా అజ్ఝుపేక్ఖనాకారేన పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, దాయకానఞ్చ మనోరథం పూరేన్తి. యో పనాయం సీలవతో పచ్చవేక్ఖితపరిభోగో, సో ఇణపరిభోగస్స పచ్చనీకత్తా ఆణణ్యపరిభోగో నామ హోతి. యథా హి ఇణాయికో అత్తనో రుచియా ఇచ్ఛితం దేసం గన్తుం న లభతి, ఏవం ఇణపరిభోగయుత్తో లోకతో నిస్సరితుం న లభతీతి తప్పటిపక్ఖత్తా సీలవతో పచ్చవేక్ఖితపరిభోగో ‘‘ఆణణ్యపరిభోగో’’తి వుచ్చతి, తస్మా నిప్పరియాయతో చతుపరిభోగవినిముత్తో విసుంయేవాయం పరిభోగోతి వేదితబ్బో. సో ఇధ విసుం న వుత్తో, దాయజ్జపరిభోగేయేవ వా సఙ్గహం గచ్ఛతి. సీలవాపి హి ఇమాయ సిక్ఖాయ సమన్నాగతత్తా ‘‘సేఖో’’త్వేవ వుచ్చతి. ఇమేసు పరిభోగేసు సామిపరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో చ అరియానం పుథుజ్జనానఞ్చ వట్టతి, ఇణపరిభోగో న వట్టతి. థేయ్యపరిభోగే కథాయేవ నత్థి. కథం పనేత్థ సామిపరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో చ పుథుజ్జనానం సమ్భవతి? ఉపచారవసేన. యో హి పుథుజ్జనస్సపి సల్లేఖప్పటిపత్తియం ఠితస్స పచ్చయగేధం పహాయ తత్థ అనుపలిత్తేన చిత్తేన పరిభోగో, సో సామిపరిభోగో వియ హోతి. సీలవతో పన పచ్చవేక్ఖితపరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో వియ హోతి దాయకానం మనోరథస్స అవిరాధనతో. కల్యాణపుథుజ్జనస్స పరిభోగే వత్తబ్బమేవ నత్థి తస్స సేక్ఖసఙ్గహతో. సేక్ఖసుత్తం (సం. ని. ౫.౧౩) హేతస్స అత్థస్స సాధకం.

ఇమస్స భిక్ఖునోతి అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పి కాలం మేత్తచిత్తం ఆసేవన్తస్స భిక్ఖునో. అమోఘో రట్ఠపిణ్డపరిభోగోతి ‘‘అయం పబ్బజితో సమణో భిక్ఖూతి ఆమిసం దేన్తానం తాయ మేత్తాసేవనాయ అత్తనో సన్తానే దోసమలస్స వా తదేకట్ఠానఞ్చ పాపధమ్మానం పబ్బాజనతో వూపసమనతో సంసారే చ భయస్స సమ్మావ ఇక్ఖణతో అజ్ఝాసయస్స అవిసంవాదనేనస్స అమోఘో రట్ఠపిణ్డపరిభోగో. మహట్ఠియన్తి మహత్థికం మహాపయోజనం. మహప్ఫలన్తి విపులప్ఫలం. మహానిసంసన్తి మహానిస్సన్దప్ఫలం. మహాజుతికన్తి మహానుభావం. మహావిప్ఫారన్తి మహావిత్థారం. ఏత్థ చ పఠమం కారణం మేత్తాసేవనాయ తస్స భిక్ఖునో సామిఆదిభావేన రట్ఠపిణ్డపరిభోగారహతా, దుతియం పరేహి దిన్నస్స దానస్స మహట్ఠియభావకరణం. కో పన వాదోతి మేత్తాయ ఆసేవనమత్తమ్పి ఏవంమహానుభావం, కో పన వాదో బహులీకారే, ఏత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థీ’’తి అత్థో.

౫౪. చతుత్థే ఉప్పాదేతి వడ్ఢేతీతి ఏత్థ భావనాసద్దస్స ఉప్పాదనవడ్ఢనత్థతా పుబ్బే వుత్తా ఏవ.

౫౫. పఞ్చమే ఇమేసు ద్వీసూతి చతుత్థపఞ్చమేసు. ‘‘తతియే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి వత్వా తథా వేదితబ్బతం దస్సేతుం – ‘‘యో హి ఆసేవతీ’’తిఆది వుత్తం. తేన ఆసేవనాభావనామనసికారానం అత్థవిసేసాభావమాహ. యది ఏవం సుత్తన్తస్స దేసనా కథన్తి ఆహ – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో పనా’’తిఆది. యాయ ధమ్మధాతుయాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమాహ. తేన హి ధమ్మానం ఆకారభేదం ఞత్వా తదనురూపం ఏకమ్పి ధమ్మం తథా విభజిత్వా భగవా దస్సేతి. తీహి కోట్ఠాసేహీతి ఆసేవనాభావనామనసికారభాగేహి. మేత్తా హి సబ్బవత్థునో మేత్తాయనవసేన ఆనీతా సేవనా ఆసేవనా, తస్సా వడ్ఢనా భావనా, అవిస్సజ్జేత్వా మనసి ఠపనం మనసికారో.

౫౬. ఛట్ఠే అనియమితవచనం ‘‘ఇమే నామా’’తి నియమేత్వా అవుత్తత్తా. నియమితవచనం ‘‘అకుసలా’’తి సరూపేనేవ వుత్తత్తా. అసేసతో పరియాదిన్నా హోన్తి అప్పకస్సపి అకుసలభాగస్స అగ్గహితస్స అభావతో. అకుసలం భజన్తీతి అకుసలభాగియా. అకుసలపక్ఖే భవాతి అకుసలపక్ఖికా. తేనాహ – ‘‘అకుసలాయేవా’’తిఆది. పఠమతరం గచ్ఛతీతి పఠమతరం పవత్తతి, పఠమో పధానో హుత్వా వత్తతీతి అత్థో. ఏకుప్పాదాదివసేన హి ఏకజ్ఝం పవత్తమానేసు చతూసు అరూపక్ఖన్ధేసు అయమేవ పఠమం ఉప్పజ్జతీతి ఇదం నత్థి, లోకుత్తరమగ్గేసు వియ పన పఞ్ఞిన్ద్రియస్స, లోకియధమ్మేసు మనిన్ద్రియస్స పురేతరస్స భావో సాతిసయోతి ‘‘సబ్బేతే మనోపుబ్బఙ్గమా’’తి వుత్తం. తథా హి అభిధమ్మేపి (ధ. స. ౧) ‘‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి చిత్తం పుబ్బఙ్గమం జేట్ఠం కత్వా దేసనా పవత్తా. సుత్తేసుపి వుత్తం – ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా (ధ. ప. ౧, ౨), ఛద్వారాధిపతి రాజా’’తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.బుద్ధవగ్గో, ఏరకపత్తనాగరాజవత్థు). తేనాహ – ‘‘ఏతే హీ’’తిఆది. తేసం మనో ఉప్పాదకోతి చ యదగ్గేన మనో సమ్పయుత్తధమ్మానం జేట్ఠకో హుత్వా పవత్తతి, తదగ్గేన తే అత్తానం అనువత్తాపేన్తో తే తథా ఉప్పాదేన్తో నామ హోతీతి కత్వా వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన చిత్తస్స జేట్ఠకభావమేవ సన్ధాయ రాజగమనఞ్ఞాయేన సహుప్పత్తిపి పఠముప్పత్తి వియ కత్వా వుత్తాతి అయమత్థో దస్సితో. అన్వదేవాతి ఏతేనేవ చిత్తస్స ఖణవసేన పఠముప్పత్తియా అభావో దీపితోతి దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ – ‘‘ఏకతోయేవాతి అత్థో’’తి.

౫౭. సత్తమే చతుభూమకాపి కుసలా ధమ్మా కథితాతి ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా’’తి అనవసేసపరియాదానతో వుత్తం.

౫౮. అట్ఠమే ఇదన్తి లిఙ్గవిపల్లాసేన నిద్దేసో, నిపాతపదం వా ఏతం ‘‘యదిద’’న్తిఆదీసు వియాతి ఆహ – ‘‘అయం పమాదోతి అత్థో’’తి. పమజ్జనాకారోతి పమాదాపత్తి. చిత్తస్స వోస్సగ్గోతి ఇమేసు ఏత్తకేసు ఠానేసు సతియా అనిగ్గణ్హిత్వా చిత్తస్స వోస్సజ్జనం సతివిరహో. వోస్సగ్గానుప్పదానన్తి వోస్సగ్గస్స అను అను పదానం పునప్పునం విస్సజ్జనం. అసక్కచ్చకిరియతాతి ఏతేసం దానాదీనం కుసలధమ్మానం పవత్తనే పుగ్గలస్స వా దేయ్యధమ్మస్స వా అసక్కచ్చకిరియా. సతతభావో సాతచ్చం, సాతచ్చేన కిరియా సాతచ్చకిరియా, సాయేవ సాతచ్చకిరియతా, న సాతచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా. అనట్ఠితకిరియతాతి అనిట్ఠితకిరియతా నిరన్తరం న అనుట్ఠితకిరియతా చ. ఓలీనవుత్తితాతి నిరన్తరకరణసఙ్ఖాతస్స విప్ఫారస్స అభావేన ఓలీనవుత్తితా. నిక్ఖిత్తఛన్దతాతి కుసలకిరియాయ వీరియఛన్దస్స నిక్ఖిత్తభావో. నిక్ఖిత్తధురతాతి వీరియధురస్స ఓరోపనం, ఓసక్కితమానసతాతి అత్థో. అనధిట్ఠానన్తి కుసలకరణే అప్పతిట్ఠితభావో. అననుయోగోతి అననుయుఞ్జనం. కుసలధమ్మేసు ఆసేవనాదీనం అభావో అనాసేవనాదయో. పమాదోతి సరూపనిద్దేసో. పమజ్జనాతి ఆకారనిద్దేసో. పమజ్జితత్తన్తి భావనిద్దేసో. పరిహాయన్తీతి ఇమినా పమాదస్స సావజ్జతం దస్సేతి. తయిదం లోకియానం వసేన, న లోకుత్తరానన్తి ఆహ – ‘‘ఉప్పన్నా…పే… ఇద’’న్తిఆది.

౫౯. నవమే న పమజ్జతి ఏతేనాతి అప్పమాదో, పమాదస్స పటిపక్ఖో సతియా అవిప్పవాసో. అత్థతో నిచ్చం ఉపట్ఠితాయ సతియా ఏతం నామం. పమాదో పన సతియా సతిసమ్పజఞ్ఞస్స వా పటిపక్ఖభూతో అకుసలచిత్తుప్పాదో దట్ఠబ్బో. తేనాహ – ‘‘పమాదస్స పటిపక్ఖవసేన విత్థారతో వేదితబ్బో’’తి.

౬౦. దసమే కుచ్ఛితం సీదతీతి కుసీతో ద-కారస్స త-కారం కత్వా, తస్స భావో కోసజ్జం, ఆలసియన్తి అత్థో.

అచ్ఛరాసఙ్ఘాతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.