౫. పణిహితఅచ్ఛవగ్గవణ్ణనా

౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే ఉపమావ ఓపమ్మం, సో ఏవ అత్థో, తస్మిం ఓపమ్మత్థే బోధేతబ్బే నిపాతో. సేయ్యథాపీతి యథాతి అత్థో. ఏత్థ చ తత్ర భగవా కత్థచి అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతి వత్థసుత్తే వియ, పారిచ్ఛత్తకోపమ (అ. ని. ౭.౬౯) అగ్గిక్ఖన్ధోపమాది (అ. ని. ౭.౭౨) సుత్తేసు వియ చ. కత్థచి ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతి లోణమ్బిలసుత్తే (అ. ని. ౩.౧౦౧) వియ, సువణ్ణకారసత్తసూరియోపమాదిసుత్తేసు (అ. ని. ౭.౬౬) వియ చ. ఇమస్మిం పన సాలిసూకోపమే ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేన్తో ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహాతి పోత్థకేసు లిఖన్తి, తం మజ్ఝిమట్ఠకథాయ వత్థసుత్తవణ్ణనాయ (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౭౦) న సమేతి. తత్థ హి ఇదం వుత్తం –

సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వత్థన్తి ఉపమావచనమేవేతం. ఉపమం కరోన్తో చ భగవా కత్థచి పఠమంయేవ ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేతి, కత్థచి పఠమం అత్థం దస్సేత్వా పచ్ఛా ఉపమం, కత్థచి ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతి, కత్థచి అత్థేన ఉపమం. తథా హేస ‘‘సేయ్యథాపిస్సు, భిక్ఖవే, ద్వే అగారా సద్వారా, తత్థ చక్ఖుమా పురిసో మజ్ఝే ఠితో పస్సేయ్యా’’తి సకలమ్పి దేవదూతసుత్తం (మ. ని. ౩.౨౬౧ ఆదయో) ఉపమం పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేన్తో ఆహ. ‘‘తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి, ఆకాసే’’తిఆదినా పన నయేన సకలమ్పి ఇద్ధివిధం అత్థం పఠమం దస్సేత్వా పచ్ఛా ఉపమం దస్సేన్తో ఆహ. ‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణపురిసో సారత్థికో సారగవేసీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౧౪) నయేన సకలమ్పి చూళసారోపమసుత్తం ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేన్తో ఆహ. ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చే కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తి సుత్తం…పే… సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో అలగద్దత్థికో’’తిఆదినా నయేన సకలమ్పి అలగద్దసుత్తం (మ. ని. ౧.౨౩౮) మహాసారోపమసుత్తన్తి ఏవమాదీని సుత్తాని అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేన్తో ఆహ. స్వాయం ఇధ పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేతీతి.

ఏత్థ హి చూళసారోపమాదీసు (మ. ని. ౧.౩౧౨) పఠమం ఉపమం వత్వా తదనన్తరం ఉపమేయ్యత్థం వత్వా పున ఉపమం వదన్తో ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతీతి వుత్తో. అలగద్దూపమసుత్తాదీసు పన అత్థం పఠమం వత్వా తదనన్తరం ఉపమం వత్వా పున అత్థం వదన్తో అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతీతి వుత్తో. తేనేవేత్థ లీనత్థప్పకాసినియం వుత్తం – ‘‘ఉపమేయ్యత్థం పఠమం వత్వా తదనన్తరం అత్థం వత్వా పున ఉపమం వదన్తో ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతీ’’తి వుత్తో. అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయోతి. ఇధ పన కత్థచి అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతి. ‘‘వత్థసుత్తే వియ పారిచ్ఛత్తకోపమఅగ్గిక్ఖన్ధోపమాదిసుత్తేసు వియ చా’’తి వుత్తం. తత్థ వత్థసుత్తే తావ ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వత్థం సంకిలిట్ఠం మలగ్గహితం, తమేనం రజకో యస్మిం యస్మిం రఙ్గజాతే ఉపసంహరేయ్య. యది నీలకాయ, యది పీతకాయ, యది లోహితకాయ, యది మఞ్జిట్ఠకాయ, దురత్తవణ్ణమేవస్స అపరిసుద్ధవణ్ణమేవస్స. తం కిస్స హేతు? అపరిసుద్ధత్తా, భిక్ఖవే, వత్థస్స. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, చిత్తే సంకిలిట్ఠే దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౭౦) పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా ఉపమేయ్యత్థో వుత్తో, న పన పఠమం అత్థం వత్వా తదనన్తరం ఉపమం దస్సేత్వా పున అత్థో వుత్తో. యేన కత్థచి అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతి. వత్థసుత్తే వియాతి వదేయ్య.

తథా పారిచ్ఛత్తకోపమేపి ‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే దేవానం తావతింసానం పారిచ్ఛత్తకో కోవిళారో పణ్డుపలాసో హోతి, అత్తమనా, భిక్ఖవే, దేవా తావతింసా, తస్మిం సమయే హోన్తి పణ్డుపలాసో దాని పారిచ్ఛత్తకో కోవిళారో, న చిరస్సేవ దాని పన్నపలాసో భవిస్సతి…పే… ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యస్మిం సమయే అరియసావకో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ చేతేతి. పణ్డుపలాసో, భిక్ఖవే, అరియసావకో తస్మిం సమయే హోతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౬౯) పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థో వుత్తో. అగ్గిక్ఖన్ధోపమే ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, అముం మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతన్తి. ఏవం, భన్తేతి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో వరం యం అముం మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం ఆలిఙ్గేత్వా ఉపనిసీదేయ్య వా ఉపనిపజ్జేయ్య వా, యం ఖత్తియకఞ్ఞం వా బ్రాహ్మణకఞ్ఞం వా గహపతికఞ్ఞం వా ముదుతలునహత్థపాదం ఆలిఙ్గేత్వా ఉపనిసీదేయ్య వా ఉపనిపజ్జేయ్య వా’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౭౨) పఠమం ఉపమంయేవ దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థో వుత్తో, న పన పఠమం అత్థం వత్వా తదనన్తరం ఉపమం దస్సేత్వా పున అత్థో వుత్తో, తస్మా ‘‘కత్థచి అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతి వత్థసుత్తే వియ పారిచ్ఛత్తకోపమఅగ్గిక్ఖన్ధోపమాదిసుత్తేసు వియ చా’’తి న వత్తబ్బం.

కేచి పనేత్థ ఏవం వణ్ణయన్తి ‘‘అత్థం పఠమం వత్వా పచ్ఛా చ ఉపమం దస్సేన్తో అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతి నామ, ఉపమం పన పఠమం వత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేన్తో ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతి నామ, తదుభయస్సపి ఆగతట్ఠానం నిదస్సేన్తో ‘వత్థసుత్తే వియా’తిఆదిమాహా’’తి. తమ్పి ‘‘కత్థచి అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతి వత్థసుత్తే వియ పారిచ్ఛత్తకోపమఅగ్గిక్ఖన్ధోపమాదిసుత్తేసు వియ చా’’తి వత్తబ్బం, ఏవఞ్చ వుచ్చమానే ‘‘కత్థచి ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతి లోణమ్బిలసుత్తే వియా’’తి విసుం న వత్తబ్బం ‘‘అగ్గిక్ఖన్ధోపమాదిసుత్తే వియా’’తి ఏత్థ ఆదిసద్దేనేవ సఙ్గహితత్తా. లోణమ్బిలసుత్తేపి హి –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో రాజానం వా రాజమహామత్తం వా నానచ్చయేహి సూపేహి పచ్చుపట్ఠితో అస్స అమ్బిలగ్గేహిపి తిత్తకగ్గేహిపి కటుకగ్గేహిపి మధురగ్గేహిపి ఖారికేహిపి అఖారికేహిపి లోణికేహిపి అలోణికేహిపి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో సకస్స భత్తస్స నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతి ‘ఇదం వా మే అజ్జ భత్తసూపేయ్యం రుచ్చతి, ఇమస్స వా అభిహరతి, ఇమస్స వా బహుం గణ్హాతి, ఇమస్స వా వణ్ణం భాసతి. అమ్బిలగ్గం వా మే అజ్జ భత్తసూపేయ్యం రుచ్చతి, అమ్బిలగ్గస్స వా అభిహరతి, అమ్బిలగ్గస్స వా బహుం గణ్హాతి, అమ్బిలగ్గస్స వా వణ్ణం భాసతి…పే… అలోణికస్స వా వణ్ణం భాసతీ’తి. స ఖో సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో లాభీ చేవ హోతి అచ్ఛాదనస్స, లాభీ వేతనస్స, లాభీ అభిహారానం. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో సకస్స భత్తనిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి…పే… వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరతో చిత్తం సమాధియతి, ఉపక్కిలేసా పహీయన్తి, సో తం నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతి.

‘‘స ఖో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో భిక్ఖు లాభీ చేవ హోతి దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖవిహారానం, లాభీ హోతి సతిసమ్పజఞ్ఞస్స. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో భిక్ఖు సకస్స చిత్తస్స నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతీ’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౪) –

ఏవం పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థో వుత్తో. ‘‘సువణ్ణకారసూరియోపమాదిసుత్తేసు వియ చా’’తి ఇదఞ్చ ఉదాహరణమత్తేన సఙ్గహం గచ్ఛతి సువణ్ణకారసుత్తాదీసు పఠమం ఉపమాయ అదస్సితత్తా. ఏతేసు హి సువణ్ణకారోపమసుత్తే (అ. ని. ౩.౧౦౩) తావ –

‘‘అధిచిత్తమనుయుత్తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తీణి నిమిత్తాని కాలేన కాలం మనసి కాతబ్బాని, కాలేన కాలం సమాధినిమిత్తం మనసి కాతబ్బం, కాలేన కాలం పగ్గహనిమిత్తం మనసి కాతబ్బం, కాలేన కాలం ఉపేక్ఖానిమిత్తం మనసి కాతబ్బం. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం సమాధినిమిత్తంయేవ మనసి కరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం పగ్గహనిమిత్తంయేవ మనసి కరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం ఉపేక్ఖానిమిత్తంయేవ మనసి కరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం న సమ్మా సమాధియేయ్య ఆసవానం ఖయాయ. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు కాలేన కాలం సమాధినిమిత్తం…పే… పగ్గహనిమిత్తం…పే… ఉపేక్ఖానిమిత్తం మనసి కరోతి, తం హోతి చిత్తం ముదుఞ్చ కమ్మనియఞ్చ పభస్సరఞ్చ, న చ పభఙ్గు, సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా ఉక్కం బన్ధేయ్య, ఉక్కం బన్ధిత్వా ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేయ్య, ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పిత్వా సణ్డాసేన జాతరూపం గహేత్వా ఉక్కాముఖే పక్ఖిపేయ్య, ఉక్కాముఖే పక్ఖిపిత్వా కాలేన కాలం అభిధమతి, కాలేన కాలం ఉదకేన పరిప్ఫోసేతి, కాలేన కాలం అజ్ఝుపేక్ఖతి. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం అభిధమేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం దహేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం ఉదకేన పరిప్ఫోసేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం నిబ్బాపేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం అజ్ఝుపేక్ఖేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం న సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛేయ్య. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం కాలేన కాలం అభిధమతి, కాలేన కాలం ఉదకేన పరిప్ఫోసేతి, కాలేన కాలం అజ్ఝుపేక్ఖతి, తం హోతి జాతరూపం ముదుఞ్చ కమ్మనియఞ్చ పభస్సరఞ్చ, న చ పభఙ్గు, సమ్మా ఉపేతి కమ్మాయ. యస్సా యస్సా చ పిళన్ధనవికతియా ఆకఙ్ఖతి, యది పట్టికాయ యది కుణ్డలాయ యది గీవేయ్యకేన యది సువణ్ణమాలాయ, తఞ్చస్స అత్థం అనుభోతి.

‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తేన భిక్ఖు…పే… సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. యస్స యస్స చ అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయస్స ధమ్మస్స చిత్తం అభినిన్నామేతి అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తి (అ. ని. ౩.౧౦౩) –

ఏవం పఠమం అత్థం దస్సేత్వా తదతన్తరం ఉపమం వత్వా పునపి అత్థో ఏవం పఠమం అత్థం దస్సేత్వా తదనన్తరం ఉపమం వత్వా పునపి అత్థో వుత్తో.

సత్తసూరియోపమే చ –

‘‘అనిచ్చా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా, అధువా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా, అనస్సాసికా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా, యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, అలమేవ సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దితుం అలం విరజ్జితుం అలం విముచ్చితుం. సినేరు, భిక్ఖవే, పబ్బతరాజా చతురాసీతియోజనసహస్సాని ఆయామేన, చతురాసీతియోజనసహస్సాని విత్థారేన, చతురాసీతియోజనసహస్సాని మహాసముద్దే అజ్ఝోగాళ్హో, చతురాసీతియోజనసహస్సాని మహాసముద్దా అచ్చుగ్గతో. హోతి సో ఖో, భిక్ఖవే, సమయో, యం కదాచి కరహచి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన బహూని వస్సాని బహూని వస్ససతాని బహూని వస్ససహస్సాని బహూని వస్ససతసహస్సాని దేవో న వస్సతి, దేవే ఖో పన, భిక్ఖవే, అవస్సన్తే యే కేచిమే బీజగామభూతగామా ఓసధితిణవనప్పతయో, తే ఉస్సుస్సన్తి విసుస్సన్తి న భవన్తి. ఏవం అనిచ్చా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా, ఏవం అధువా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౬౬) –

పఠమం అత్థం దస్సేత్వా తదనన్తరం ఉపమం వత్వా పునపి అత్థో వుత్తో. అథ వా ‘‘సూరియస్స, భిక్ఖవే, ఉదయతో ఏతం పుబ్బఙ్గమం ఏతం పుబ్బనిమిత్తం, యదిదం అరుణుగ్గం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స ఉప్పాదాయ ఏతం పుబ్బఙ్గమం ఏతం పుబ్బనిమిత్తం, యదిదం కల్యాణమిత్తతా’’తి యదేతం సంయుత్తనికాయే (సం. ని. ౫.౪౯) ఆగతం, తం ఇధ సూరియోపమసుత్తన్తి అధిప్పేతం సియా. తమ్పి ‘‘కత్థచి ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేతీ’’తి ఇమినా న సమేతి పఠమం ఉపమం వత్వా తదనన్తరం అత్థం దస్సేత్వా పున ఉపమాయ అవుత్తత్తా. పఠమమేవ హి తత్థ ఉపమా దస్సితా, ‘‘ఇమస్మిం పన సాలిసూకోపమే ఉపమాయ అత్థం పరివారేత్వా దస్సేన్తో సేయ్యథాపి, భిక్ఖవేతి ఆదిమాహా’’తి. ఇదమ్పి వచనమసఙ్గహితం వత్థసుత్తస్స ఇమస్స చ విసేసాభావతో. ఉభయత్థాపి హి పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థో వుత్తో, తస్మా ఏవమేత్థ పాఠేన భవితబ్బం ‘‘తత్ర భగవా కత్థచి పఠమంయేవ ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేతి వత్థసుత్తే వియ పారిచ్ఛత్తకోపమ- (అ. ని. ౭.౬౯) అగ్గిక్ఖన్ధోపమాదిసుత్తేసు (అ. ని. ౭.౭౨) వియ చ, కత్థచి అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దస్సేతి సువణ్ణకారసత్తసూరియోపమాదిసుత్తేసు (అ. ని. ౭.౬౬) వియ, ఇమస్మిం పన సాలిసూకోపమే పఠమం ఉపమం దస్సేత్వా పచ్ఛా అత్థం దస్సేన్తో సేయ్యథాపి, భిక్ఖవేతి ఆదిమాహా’’తి. అఞ్ఞథా మజ్ఝిమట్ఠకథాయ విరుజ్ఝతి. ఇధాపి చ పుబ్బేనాపరం న సమేతి. మజ్ఝిమట్ఠకథాయ వుత్తనయేనేవ వా ఇధాపి పాఠో గహేతబ్బో.

కణసదిసో సాలిఫలస్స తుణ్డే ఉప్పజ్జనకవాలో సాలిసూకం, తథా యవసూకం. సూకస్స తనుకభావతో భేదవతో భేదో నాతిమహా హోతీతి ఆహ – ‘‘భిన్దిస్సతి, ఛవిం ఛిన్దిస్సతీతి అత్థో’’తి. యథా మిచ్ఛాఠపితసాలిసూకాది అక్కన్తమ్పి హత్థాదిం న భిన్దతి భిన్దితుం అయోగ్గభావేన ఠితత్తా, ఏవం ఆచయగామిచిత్తం అవిజ్జం న భిన్దతి భిన్దితుం అయోగ్గభావేన ఉప్పన్నత్తాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘మిచ్ఛాఠపితేనా’’తిఆదినా. అట్ఠసు ఠానేసూతి ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా వుత్తేసు దుక్ఖాదీసు చతూసు సచ్చేసు పుబ్బన్తాదీసు చతూసు చాతి అట్ఠసు ఠానేసు. ఘనబహలన్తి చిరకాలపరిభావనాయ అతివియ బహలం. మహావిసయతాయ మహాపటిపక్ఖతాయ బహుపరివారతాయ బహుదుక్ఖతాయ చ మహతీ అవిజ్జాతి మహాఅవిజ్జా. తం మహాఅవిజ్జం. మహాసద్దో హి బహుభావత్థోపి హోతి ‘‘మహాజనో’’తిఆదీసు వియ. తణ్హావానతో నిక్ఖన్తభావేనాతి తత్థ తణ్హాయ అభావమేవ వదతి.

౪౨. దుతియే పాదేనేవ అవమద్దితే అక్కన్తన్తి వుచ్చమానే హత్థేన అవమద్దితం అక్కన్తం వియ అక్కన్తన్తి రుళ్హీ హేసాతి ఆహ – ‘‘అక్కన్తన్తేవ వుత్త’’న్తి. అరియవోహారోతి అరియదేసవాసీనం వోహారో. మహన్తం అగ్గహేత్వా అప్పమత్తకస్సేవ గహణే పయోజనం దస్సేతుం – ‘‘కస్మా పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తేన ‘‘వివట్టూపనిస్సయకుసలం నామ యోనిసో ఉప్పాదితం అప్పక’’న్తి న చిన్తేతబ్బం, అనుక్కమేన లద్ధపచ్చయం హుత్వా వడ్ఢమానం ఖుద్దకనదీ వియ పక్ఖన్దమహోఘా సముద్దం, అనుక్కమేన నిబ్బానమహాసముద్దమేవ పురిసం పాపేతీతి దీపేతి. పచ్చేకబోధిం బుద్ధభూమిన్తి చ పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం. వట్టవివట్టం కథితన్తి యథాక్కమేన వుత్తం.

౪౩. తతియే దోసేన పదుట్ఠచిత్తన్తి సమ్పయుత్తధమ్మానం, యస్మిం సన్తానే ఉప్పజ్జతి, తస్స చ దూసనేన విససంసట్ఠపూతిముత్తసదిసేన దోసేన పదూసితచిత్తం. అత్తనో చిత్తేనాతి అత్తనో చేతోపరియఞాణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన వా సహితేన చిత్తేన. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా. ఇట్ఠాకారేన ఏతీతి అయో, సుఖం. సబ్బసో అపేతో అయో ఏతస్స, ఏతస్మాతి వా అపాయో, కాయికస్స చేతసికస్స చ దుక్ఖస్స గతి పవత్తిట్ఠానన్తి దుగ్గతి, కారణావసేన వివిధం వికారేన చ నిపాతియన్తి ఏత్థాతి వినిపాతో, అప్పకోపి నత్థి అయో సుఖం ఏత్థాతి నిరయోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

౪౪. చతుత్థే సద్ధాపసాదేన పసన్నన్తి సద్ధాసఙ్ఖాతేన పసాదేన పసన్నం, న ఇన్ద్రియానం అవిప్పసన్నతాయ. సుఖస్స గతిన్తి సుఖస్స పవత్తిట్ఠానం. సుఖమేవేత్థ గచ్ఛన్తి, న దుక్ఖన్తి వా సుగతి. మనాపియరూపాదితాయ సహ అగ్గేహీతి సగ్గం, లోకం.

౪౫. పఞ్చమే పరిళాహవూపసమకరో రహదో ఏత్థాతి రహదో, ఉదకపుణ్ణో రహదో ఉదకరహదో. ఉదకం దహతి ధారేతీతి ఉదకదహో. ఆవిలోతి కలలబహులతాయ ఆకులో. తేనాహ – ‘‘అవిప్పసన్నో’’తి. లుళితోతి వాతేన ఆలోళితో. తేనాహ – ‘‘అపరిసణ్ఠితో’’తి. వాతాభిఘాతేన వీచితరఙ్గమలసమాకులతాయ హి పరితో న సణ్ఠితో వా అపరిసణ్ఠితో. వాతాభిఘాతేన ఉదకస్స చ అప్పభావేన కలలీభూతో కద్దమభావప్పత్తోతి ఆహ – ‘‘కద్దమీభూతో’’తి. సిప్పియో ముత్తసిప్పిఆదయో. సమ్బుకా సఙ్ఖసలాకవిసేసా. చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పీతి యథాలాభవచనమేతం దట్ఠబ్బం. తమేవ హి యథాలాభవచనతం దస్సేతుం – ‘‘ఏత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం.

పరియోనద్ధేనాతి పటిచ్ఛాదితేన. తయిదం కారణేన ఆవిలభావస్స దస్సనం. దిట్ఠధమ్మే ఇమస్మిం అత్తభావే భవో దిట్ఠధమ్మికో, సో పన లోకియోపి హోతి లోకుత్తరోపీతి ఆహ – ‘‘లోకియలోకుత్తరమిస్సకో’’తి. పేచ్చ సమ్పరేతబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో. తేనాహ – ‘‘సో హి పరత్థ అత్థోతి పరత్థో’’తి. ఇతి ద్విధాపి సకసన్తతిపరియాపన్నో ఏవ గహితోతి ఇతరమ్పి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం – ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. అయన్తి కుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతో దసవిధో ధమ్మో. సత్థన్తరకప్పావసానేతి ఇదం తస్స ఆసన్నభావం సన్ధాయ వుత్తం. యస్స కస్సచి అన్తరకప్పస్సావసానేతి వేదితబ్బం. అరియానం యుత్తన్తి అరియానం అరియభావాయ యుత్తం, తతో ఏవ అరియభావం కాతుం సమత్థం. ఞాణమేవ ఞేయ్యస్స పచ్చక్ఖకరణట్ఠేన దస్సనన్తి ఆహ – ‘‘ఞాణమేవ హీ’’తిఆది. కిం పన తన్తి ఆహ – ‘‘దిబ్బచక్ఖూ’’తిఆది.

౪౬. ఛట్ఠే అచ్ఛోతి తనుకో. తనుభావమేవ హి సన్ధాయ ‘‘అబహలో’’తి వుత్తం. యస్మా పసన్నో నామ అచ్ఛో న బహలో, తస్మా ‘‘పసన్నోతిపి వట్టతీ’’తి వుత్తం. విప్పసన్నోతి విసేసేన పసన్నో. సో పన సమ్మా పసన్నో నామ హోతీతి ఆహ – ‘‘సుట్ఠు పసన్నో’’తి. అనావిలోతి అకలుసో. తేనాహ – ‘‘పరిసుద్ధో’’తిఆది. సఙ్ఖన్తి ఖుద్దకసేవాలం, యం ‘‘తిలబీజక’’న్తి వుచ్చతి. సేవాలన్తి కణ్ణికసేవాలం. పణకన్తి ఉదకమలం. చిత్తస్స ఆవిలభావో నీవరణహేతుకోతి ఆహ – ‘‘అనావిలేనాతి పఞ్చనీవరణవిముత్తేనా’’తి.

౪౭. సత్తమే రుక్ఖజాతానీతి ఏత్థ జాతసద్దేన పదవడ్ఢనమేవ కతం యథా ‘‘కోసజాత’’న్తి ఆహ – ‘‘రుక్ఖానమేవేతం అధివచన’’న్తి. కోచి హి రుక్ఖో వణ్ణేన అగ్గో హోతి యథా తం రత్తచన్దనాది. కోచి గన్ధేన యథా తం గోసీతచన్దనం. కోచి రసేన ఖదిరాది. కోచి థద్ధతాయ చమ్పకాది. మగ్గఫలావహతాయ విపస్సనావసేన భావితమ్పి గహితం. ‘‘తత్థ తత్థేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౦౩) వచనతో ‘‘అభిఞ్ఞాపాదకచతుత్థజ్ఝానచిత్తమేవ, ఆవుసో’’తి ఫుస్సమిత్తత్థేరో వదతి.

౪౮. అట్ఠమే చిత్తస్స పరివత్తనం ఉప్పాదనిరోధా ఏవాతి ఆహ – ‘‘ఏవం లహుం ఉప్పజ్జిత్వా లహుం నిరుజ్ఝనక’’న్తి. అధిమత్తపమాణత్థేతి అతిక్కన్తపమాణత్థే, పమాణాతీతతాయన్తి అత్థో. తేనాహ – ‘‘అతివియ న సుకరా’’తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణమ్పి అధిప్పేతమేవాతి సబ్బస్సపి చిత్తస్స సమానఖణత్తా వుత్తం. చిత్తస్స అతివియ లహుపరివత్తిభావం థేరవాదేన దీపేతుం – ‘‘ఇమస్మిం పనత్థే’’తిఆది వుత్తం. చిత్తసఙ్ఖారాతి ససమ్పయుత్తం చిత్తం వదతి. వాహసతానం ఖో, మహారాజ, వీహీనన్తి పోత్థకేసు లిఖన్తి, ‘‘వాహసతం ఖో, మహారాజ, వీహీన’’న్తి పన పాఠేన భవితబ్బం. మిలిన్దపఞ్హేపి (మి. ప. ౪.౧.౨) హి కత్థచి అయమేవ పాఠో దిస్సతి. ‘‘వాహసతాన’’న్తి వా పచ్చత్తే సామివచనం బ్యత్తయేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అడ్ఢచూళన్తి థోకేన ఊనం ఉపడ్ఢం. కస్స పన ఉపడ్ఢన్తి? అధికారతో వాహస్సాతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘అడ్ఢచుద్దస’’న్తి కేచి. ‘‘అడ్ఢచతుత్థ’’న్తి అపరే. సాధికం దియడ్ఢసతం వాహాతి దళ్హం కత్వా వదన్తి, వీమంసితబ్బం. చతునాళికో తుమ్బో. పుచ్ఛాయ అభావేనాతి ‘‘సక్కా పన, భన్తే, ఉపమం కాతు’’న్తి ఏవం పవత్తాయ పుచ్ఛాయ అభావేన న కతా ఉపమా. ధమ్మదేసనాపరియోసానేతి సన్నిపతితపరిసాయ యథారద్ధధమ్మదేసనాయ పరియోసానే.

౪౯. నవమే పభస్సరన్తి పరియోదాతం సభావపరిసుద్ధట్ఠేన. తేనాహ – ‘‘పణ్డరం పరిసుద్ధ’’న్తి. పభస్సరతాదయో నామ వణ్ణధాతుయం లబ్భనకవిసేసాతి ఆహ – ‘‘కిం పన చిత్తస్స వణ్ణో నామ అత్థీ’’తి? ఇతరో అరూపతాయ ‘‘నత్థీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా పరియాయకథా అయం తాదిసస్స చిత్తస్స పరిసుద్ధభావనాదీపనాయాతి దస్సేన్తో ‘‘నీలాదీన’’న్తిఆదిమాహ. తథా హి ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౩-౨౪౪; మ. ని. ౧.౩౮౪-౩౮౬, ౪౩౧-౪౩౩; పారా. ౧౨-౧౩) వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘ఇదమ్పి నిరుపక్కిలేసతాయ పరిసుద్ధన్తి పభస్సర’’న్తి. కిం పన భవఙ్గచిత్తం నిరుపక్కిలేసన్తి? ఆమ సభావతో నిరుపక్కిలేసం, ఆగన్తుకఉపక్కిలేసవసేన పన సియా ఉపక్కిలిట్ఠం. తేనాహ – ‘‘తఞ్చ ఖో’’తిఆది. తత్థ అత్తనో తేసఞ్చ భిక్ఖూనం పచ్చక్ఖభావతో పుబ్బే ‘‘ఇద’’న్తి వత్వా ఇదాని పచ్చామసనవసేన ‘‘త’’న్తి ఆహ. చ-సద్దో అత్థూపనయనే. ఖో-సద్దో వచనాలఙ్కారే, అవధారణే వా. వక్ఖమానస్స అత్థస్స నిచ్ఛితభావతో భవఙ్గచిత్తేన సహావట్ఠానాభావతో ఉపక్కిలేసానం ఆగన్తుకతాతి ఆహ – ‘‘అసహజాతేహీ’’తిఆది. రాగాదయో ఉపేచ్చ చిత్తసన్తానం కిలిస్సన్తి విబాధేన్తి ఉపతాపేన్తి చాతి ఆహ – ‘‘ఉపక్కిలేసేహీతి రాగాదీహీ’’తి. భవఙ్గచిత్తస్స నిప్పరియాయతో ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠతా నామ నత్థి అసంసట్ఠభావతో, ఏకసన్తతిపరియాపన్నతాయ పన సియా ఉపక్కిలిట్ఠతాపరియాయోతి ఆహ – ‘‘ఉపక్కిలిట్ఠం నామాతి వుచ్చతీ’’తి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. తేన భిన్నసన్తానగతాయపి నామ ఇరియాయ లోకే గారయ్హతా దిస్సతి, పగేవ ఏకసన్తానగతాయ ఇరియాయాతి ఇమం విసేసం దస్సేతి. తేనాహ – ‘‘జవనక్ఖణే…పే… ఉపక్కిలిట్ఠం నామ హోతీ’’తి.

౫౦. దసమే భవఙ్గచిత్తమేవ చిత్తన్తి ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి వుత్తం భవఙ్గచిత్తమేవ. యదగ్గేన భవఙ్గచిత్తం తాదిసపచ్చయసమవాయే ఉపక్కిలిట్ఠం నామ వుచ్చతి, తదగ్గేన తబ్బిధురపచ్చయసమవాయే ఉపక్కిలేసతో విముత్తన్తి వుచ్చతి. తేనాహ – ‘‘ఉపక్కిలేసేహి విప్పముత్తం నామ హోతీ’’తి. సేసమేత్థ నవమసుత్తే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం.

పణిహితఅచ్ఛవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.