౨. నీవరణప్పహానవగ్గవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్సాతి దుతియవగ్గస్స. ఏకధమ్మమ్పీతి ఏత్థ ‘‘ఏకసభావమ్పీ’’తి ఇమినా సభావత్థోయం ధమ్మసద్దో ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియాతి దస్సితం హోతి. యదగ్గేన చ సభావత్థో, తదగ్గేన నిస్సత్తత్థో సిద్ధో ఏవాతి ‘‘నిస్సత్తట్ఠేన ధమ్మో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. సుభనిమిత్తన్తి ధమ్మపరియాయేన వుత్తం. తఞ్హి అత్థతో కామచ్ఛన్దో వా సియా. సో హి అత్తనో గహణాకారేన సుభన్తి, తేనాకారేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా ‘‘సుభనిమిత్త’’న్తి చ వుచ్చతి. తస్స ఆరమ్మణం వా సుభనిమిత్తం. ఇట్ఠఞ్హి ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాదిఆరమ్మణం ‘‘సుభనిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి. ఆరమ్మణమేవ చేత్థ నిమిత్తం. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘సుభనిమిత్తన్తి రాగట్ఠానియం ఆరమ్మణ’’న్తి. సముచ్చయత్థో వా-సద్దో అనేకత్థత్తా నిపాతానం. భియ్యోభావాయాతి పునప్పునం భావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ, వడ్ఢియాతి అత్థో. అజాతో నిజ్జాతో. సేసపదాని తస్సేవ వేవచనాని. కామేసూతి పఞ్చసు కామగుణేసు. కామచ్ఛన్దోతి కామసఙ్ఖాతో ఛన్దో, న కత్తుకమ్యతాఛన్దో న ధమ్మచ్ఛన్దో. కామనవసేన రజ్జనవసేన చ కామో ఏవ రాగో కామరాగో. కామనవసేన నన్దనవసేన చ కామో ఏవ నన్దీతి కామనన్దీ. కామనవసేన తణ్హాయనవసేన చ కామతణ్హా. ఆదిసద్దేన ‘‘కామస్నేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసాన’’న్తి ఏతేసం పదానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ వుత్తనయేనేవ కామత్థం విదిత్వా సినేహనట్ఠేన కామస్నేహో, పరిళాహనట్ఠేన కామపరిళాహో, ముచ్ఛనట్ఠేన కామముచ్ఛా, గిలిత్వా పరినిట్ఠాపనట్ఠేన కామజ్ఝోసానం వేదితబ్బం. కామచ్ఛన్దో ఏవ కుసలప్పవత్తితో చిత్తస్స నీవరణట్ఠేన కామచ్ఛన్దనీవరణం, సోతి కామచ్ఛన్దో. అసముదాచారవసేనాతి అసముదాచారభావేన. అననుభూతారమ్మణవసేనాతి ‘‘ఇదం నామేత’’న్తి వత్థువసేన ఉత్వా తస్మిం అత్తభావే అననుభూతస్స ఆరమ్మణస్స వసేన. రూపసద్దాదిభేదం పన ఆరమ్మణం ఏకస్మిమ్పి అత్తభావే అననుభూతం నామ నత్థేవ, కిమఙ్గం పన అనాదిమతి సంసారే.

యం వుత్తం – ‘‘అసముదాచారవసేన చా’’తిఆది, తం అతిసంఖిత్తన్తి విత్థారతో దస్సేతుం – ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భవగ్గహణేన మహగ్గతభవో గహితో. సో హి ఓళారికకిలేససముదాచారరహితో. తజ్జనీయకమ్మకతాదికాలే పారివాసికకాలే చ చరితబ్బాని ద్వేఅసీతి ఖుద్దకవత్తాని నామ. న హి తాని సబ్బాసు అవత్థాసు చరితబ్బాని, తస్మా తాని న మహావత్తేసు అన్తోగధానీతి ‘‘చుద్దస మహావత్తానీ’’తి వుత్తం. తథా ఆగన్తుకవత్తఆవాసికగమిక-అనుమోదనభత్తగ్గ- పిణ్డచారికఆరఞ్ఞకసేనాసనజన్తాఘరవచ్చకుటిఉపజ్ఝాయ- సద్ధివిహారికఆచరియ-అన్తేవాసికవత్తానీతి ఏతాని చుద్దస మహావత్తాని నామాతి వుత్తం. ఇతరాని పన ‘‘పారివాసికానం భిక్ఖూనం వత్తం పఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి (చూళవ. ౭౫) ఆరభిత్వా ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం, న ఛమాయం చఙ్కమన్తే చఙ్కమే చఙ్కమితబ్బ’’న్తి (చూళవ. ౮౧) వుత్తాని పకతత్తే చరితబ్బవత్తాని ఛసట్ఠి, తతో పరం ‘‘న, భిక్ఖవే, పారివాసికేన భిక్ఖునా పారివాసికవుడ్ఢతరేన భిక్ఖునా సద్ధిం, మూలాయపటికస్సనారహేన, మానత్తారహేన, మానత్తచారికేన, అబ్భానారహేన భిక్ఖునా సద్దిం ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసే వత్థబ్బ’’న్తిఆదీని పకతత్తే చరితబ్బేహి అనఞ్ఞత్తా విసుం విసుం అగణేత్వా పారివాసికవుడ్ఢతరాదీసు పుగ్గలన్తరేసు చరితబ్బత్తా తేసం వసేన సమ్పిణ్డేత్వా ఏకేకం కత్వా గణితాని పఞ్చాతి ఏకసత్తతివత్తాని. ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతవత్తేసు వత్తపఞ్ఞాపనవసేన వుత్తం – ‘‘న పకతత్తస్స భిక్ఖునో అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం…పే… పిట్ఠిపరికమ్మం సాదితబ్బ’’న్తి ఇదం అభివాదనాదీనం అస్సాదియనం ఏకం, ‘‘న పకతత్తో భిక్ఖు సీలవిపత్తియా అనుద్ధంసేతబ్బో’’తిఆదీని (చూళవ. ౫౧) చ దసాతి ఏవం ద్వాసీతి హోన్తి. ఏతేస్వేవ పన కానిచి తజ్జనీయకమ్మకతాదివత్తాని కానిచి పారివాసికాదివత్తానీతి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వావీసతివత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘చుద్దస మహావత్తానీ’’తి వత్వాపి ‘‘ఆగన్తుకగమికవత్తాని చా’’తి ఇమేసం విసుం గహణం ఇమాని అభిణ్హం సమ్భవన్తీతి కత్వా. కిలేసో ఓకాసం న లభతి సబ్బదా వత్తప్పటిపత్తియంయేవ బ్యావటచిత్తతాయ. అయోనిసోమనసికారన్తి అనిచ్చాదీసు ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా పవత్తం అనుపాయమనసికారం. సతివోస్సగ్గన్తి సతియా విస్సజ్జనం, సతివిరహన్తి అత్థో. ఏవమ్పీతి వక్ఖమానాపేక్ఖాయ అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థో పి-సద్దో.

అనుసన్ధివసేనాతి పుచ్ఛానుసన్ధిఆదిఅనుసన్ధివసేన. పుబ్బాపరవసేనాతి పుబ్బాపరగన్థసల్లక్ఖణవసేన. గణ్హన్తస్సాతి ఆచరియముఖతో గణ్హన్తస్స. సజ్ఝాయన్తస్సాతి ఆచరియముఖతో ఉగ్గహితగన్థం సజ్ఝాయన్తస్స. వాచేన్తస్సాతి పాళిం తదత్థఞ్చ ఉగ్గణ్హాపనవసేన పరేసం వాచేన్తస్స. దేసేన్తస్సాతి దేసనావసేన పరేసం ధమ్మం దేసేన్తస్స. పకాసేన్తస్సాతి అత్తనో అత్తనో సంసయట్ఠానే పుచ్ఛన్తానం యాథావతో అత్థం పకాసేన్తస్స. కిలేసో ఓకాసం న లభతి రత్తిన్దివం గన్థకమ్మేసుయేవ బ్యావటచిత్తతాయ. ఏవమ్పీతి వుత్తసమ్పిణ్డనత్థో పి-సద్దో. ఏవం సేసేసుపి.

ధుతఙ్గధరో హోతీతి వుత్తమేవత్థం పకాసేతి ‘‘తేరస ధుతఙ్గగుణే సమాదాయ వత్తతీ’’తి. బాహుల్లాయాతి చీవరాదిపచ్చయబాహుల్లాయ. యథా చీవరాదయో పచ్చయా బహులం ఉప్పజ్జన్తి, తథా ఆవత్తస్స పవత్తస్సాతి అత్థో. పరిహీనజ్ఝానస్సాతి ఝానన్తరాయకరేన విసభాగరూపదస్సనాదినా కేనచి నిమిత్తేన పరిహీనజ్ఝానస్స. విస్సట్ఠజ్ఝానస్సాతి అసమాపజ్జనవసేన పరిచ్చత్తజ్ఝానస్స. భస్సాదీసూతి ఆది-సద్దేన గణసఙ్గణికనిద్దానవకమ్మాదిం సఙ్గణ్హాతి. సత్తసు వా అనుపస్సనాసూతి ఏత్థ సత్త అనుపస్సనా నామ అనిచ్చానుపస్సనా దుక్ఖానుపస్సనా అనత్తానుపస్సనా నిబ్బిదానుపస్సనా విరాగానుపస్సనా నిరోధానుపస్సనా పటినిస్సగ్గానుపస్సనా ఖయానుపస్సనా వయానుపస్సనా విపరిణామానుపస్సనా అనిమిత్తానుపస్సనా అప్పణిహితానుపస్సనా సుఞ్ఞతానుపస్సనా అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనా యథాభూతఞాణదస్సనం ఆదీనవానుపస్సనా పటిసఙ్ఖానుపస్సనా వివట్టానుపస్సనాతి ఇమాసు అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు ఆదితో వుత్తా అనిచ్చానుపస్సనాది-పటినిస్సగ్గానుపస్సనాపరియన్తా సత్త. ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాతో (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౭౪౧) గహేతబ్బం.

అనాసేవనతాయాతి పురిమత్తభావే ఝానేన విక్ఖమ్భితకిలేసస్స కామచ్ఛన్దాదిఆసేవనాయ అభావతో. అననుభూతపుబ్బన్తి తస్మిం అత్తభావే అననుభూతపుబ్బం. జాతోతి ఏతస్సేవ వేవచనం సఞ్జాతోతిఆది. నను చ ఖణికత్తా సబ్బధమ్మానం ఉప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స తఙ్ఖణంయేవ అవస్సం నిరోధసమ్భవతో నిరుద్ధే చ తస్మిం పున అఞ్ఞస్సేవ ఉప్పజ్జనతో చ కథం తస్స పునప్పునభావో రాసిభావో చాతి ఆహ – ‘‘తత్థ సకిం ఉప్పన్నో కామచ్ఛన్దో’’తిఆది. అట్ఠానమేతన్తి అకారణమేతం. యేన కారణేన ఉప్పన్నో కామచ్ఛన్దో న నిరుజ్ఝతి, నిరుద్ధో చ స్వేవ పున ఉప్పజ్జిస్సతి, తాదిసం కారణం నత్థీతి అత్థో.

రాగట్ఠానియన్తి రాగజనకం. అనిచ్చాదీసు నిచ్చాదివసేన విపరీతమనసికారో, ఇధ అయోనిసోమనసికారోతి ఆహ – ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తిఆది. అయోనిసోమనసికారోతి అనుపాయమనసికారో, కుసలధమ్మప్పవత్తియా అకారణభూతో మనసికారోతి అత్థో. ఉప్పథమనసికారోతి కుసలధమ్మప్పవత్తియా అమగ్గభూతో మనసికారో. సచ్చవిప్పటికూలేనాతి సచ్చాభిసమయస్స అనునులోమవసేన. ఆవజ్జనాతిఆదినా ఆవజ్జనాయ పచ్చయభూతా తతో పురిముప్పన్నా మనోద్వారికా అకుసలజవనప్పవత్తి ఫలవోహారేన తథా వుత్తా. తస్స హి వసేన సా అకుసలప్పవత్తియా ఉపనిస్సయో హోతి. ఆవజ్జనాతి భవఙ్గచిత్తం ఆవజ్జయతీతి ఆవజ్జనా. అను అను ఆవజ్జేతీతి అన్వావజ్జనా. భవఙ్గారమ్మణతో అఞ్ఞం ఆభుజతీతి ఆభోగో. సమన్నాహరతీతి సమన్నాహారో. తదేవారమ్మణం అత్తానం అనుబన్ధిత్వా ఉప్పజ్జమానో మనసి కరోతి ఠపేతీతి మనసికారో. అయం వుచ్చతి అయోనిసోమనసికారోతి అయం అనుపాయఉప్పథమనసికారలక్ఖణో అయోనిసోమనసికారో నామ వుచ్చతి.

౧౨. దుతియే భత్తబ్యాపత్తి వియాతి భత్తస్స పూతిభావేన విప్పకారప్పత్తి వియ, చిత్తస్స బ్యాపజ్జనన్తి చిత్తస్స వికారభావాపాదనం. తేనేవాహ – ‘‘పకతివిజహనభావో’’తి. బ్యాపజ్జతి తేన చిత్తం పూతికుమ్మాసాదయో వియ పురిమపకతిం జహతీతి బ్యాపాదో. పటిఘోయేవ ఉపరూపరి ఉప్పజ్జమానస్స పటిఘస్స నిమిత్తభావతో పటిఘనిమిత్తం, పటిఘస్స చ కారణభూతం ఆరమ్మణం పటిఘనిమిత్తన్తి ఆహ – ‘‘పటిఘస్సపి పటిఘారమ్మణస్సపి ఏతం అధివచన’’న్తి. అట్ఠకథాయన్తి మహాఅట్ఠకథాయం.

౧౩. తతియే థినతా థినం, సప్పిపిణ్డో వియ అవిప్ఫారికతాయ చిత్తస్స ఘనభావో బద్ధతాతి అత్థో. మేధతీతి మిద్ధం, అకమ్మఞ్ఞభావేన హింసతీతి అత్థో. ‘‘యా తస్మిం సమయే చిత్తస్స అకల్యతా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౨) థినస్స, ‘‘యా తస్మిం సమయే కాయస్స అకల్యతా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౩) చ మిద్ధస్స అభిధమ్మే నిద్దిట్ఠత్తా వుత్తం – ‘‘చిత్తస్స అకమ్మఞ్ఞతా థినం, తిణ్ణం ఖన్ధానం అకమ్మఞ్ఞతా మిద్ధ’’న్తి. సతిపి అఞ్ఞమఞ్ఞావిప్పయోగే చిత్తకాయలహుతాదీనం వియ చిత్తచేతసికానం యథాక్కమం తంతంవిసేసో సియా, యా తేసం అకల్యతాదీనం విసేసపచ్చయతా, అయమేతేసం సభావోతి దట్ఠబ్బం. కపిమిద్ధస్సాతి వుత్తమేవత్థం విభావేతి ‘‘పచలాయికభావస్సా’’తి. అక్ఖిదలానం పచలభావం కరోతీతి పచలాయికో, పచలాయికస్స భావో పచలాయికభావో, పచలాయికత్తన్తి వుత్తం హోతి. ఉభిన్నన్తి థినమిద్ధానం. ‘‘విత్థారో వేదితబ్బో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. చిత్తస్స అకల్యతాతి చిత్తస్స గిలానభావో. గిలానో హి అకల్యకోతి వుచ్చతి. వినయేపి వుత్తం – ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్యకో’’తి (పారా. ౧౫౧). కాలం ఖమతీతి హి కల్యం, అరోగతా, తస్సం నియుత్తో కల్యకో, న కల్యకో అకల్యకో. అకమ్మఞ్ఞతాతి చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతోవ అకమ్మఞ్ఞతాకారో. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. ఇరియాపథూపత్థమ్భితఞ్హి చిత్తం ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తం రుక్ఖే వగ్గులి వియ ఖీలే లగ్గితఫాణితవారకో వియ చ ఓలీయతి లమ్బతి, తస్స తం ఆకారం సన్ధాయ – ‘‘ఓలీయనా’’తి వుత్తం. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. కాయస్సాతి వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయసఙ్ఖాతస్స నామకాయస్స. అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతాతి హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. మేఘో వియ ఆకాసం ఓనయ్హతీతి ఓనాహో. ఓనయ్హతీతి చ ఛాదేతి అవత్థరతి వాతి అత్థో. సబ్బతోభాగేన ఓనాహోతి పరియోనాహో. అరతిఆదీనం అత్థో విభఙ్గే (విభ. ౮౫౬) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి తత్థ వుత్తపాళియా దస్సేతుం – ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ పన్తేసూతి దూరేసు, వివిత్తేసు వా. అధికుసలేసూతి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు. అరతీతి రతిప్పటిక్ఖేపో. అరతితాతి అరమనాకారో. అనభిరతీతి అనభిరతభావో. అనభిరమనాతి అనభిరమనాకారో. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠనాకారో. పరితస్సితాతి ఉక్కణ్ఠనవసేనేవ పరితస్సనా, ఉక్కణ్ఠితస్సేవ తత్థ తత్థ తణ్హాయనాతి వుత్తం హోతి. పరితస్సితాతి వా కమ్పనా. తన్దీతి జాతిఆలసియం, పకతిఆలసియన్తి అత్థో. తథా హి కుసలకరణే కాయస్స అవిప్ఫారికతా లీనతా జాతిఆలసియం తన్దీ నామ, న రోగఉతుజాదీహి కాయగేలఞ్ఞం. తన్దియనాతి తన్దియనాకారో. తన్దిమనతాతి తన్దియా అభిభూతచిత్తతా. అలసస్స భావో ఆలస్యం, ఆలస్యాయనాకారో ఆలస్యాయనా. ఆలస్యాయితస్స భావో ఆలస్యాయితత్తం. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయాలసియం కథితం. థినమిద్ధకారణానఞ్హి రాగాదికిలేసానం వసేన నామకాయస్స ఆలసియం, తదేవ రూపకాయస్సాపీతి దట్ఠబ్బం. జమ్భనాతి ఫన్దనా. పునప్పునం జమ్భనా విజమ్భనా. ఆనమనాతి పురతో నమనా. వినమనాతి పచ్ఛతో నమనా. సన్నమనాతి సమన్తతో నమనా. పణమనాతి యథా తన్తతో ఉట్ఠితపేసకారో కిస్మిఞ్చిదేవ గహేత్వా ఉజుం కాయం ఉస్సాపేతి, ఏవం కాయస్స ఉద్ధం ఠపనా. బ్యాధియకన్తి ఉప్పన్నబ్యాధితా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి థినమిద్ధకారణానం రాగాదికిలేసానం వసేన కాయబద్ధనమేవ కథితం. భుత్తావిస్సాతి భుత్తవతో. భత్తముచ్ఛాతి భత్తగేలఞ్ఞం. బలవభత్తేన హి ముచ్ఛాపత్తో వియ హోతి. భత్తకిలమథోతి భత్తేన కిలన్తభావో. భత్తపరిళాహోతి భత్తదరథో. తస్మిఞ్హి సమయే పరిళాహుప్పత్తియా ఉపహతిన్ద్రియో హోతి, కాయో జీరతీతి. కాయదుట్ఠుల్లన్తి భత్తం నిస్సాయ కాయస్స అకమ్మఞ్ఞతం. అకల్యతాతిఆది హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. లీనన్తి అవిప్ఫారికతాయ పటికుటితం. ఇతరే ద్వే ఆకారభావనిద్దేసా. థినన్తి సప్పిపిణ్డో వియ అవిప్ఫారికతాయ ఘనభావేన ఠితం. థియనాతి ఆకారనిద్దేసో. థియిభావో థియితత్తం, అవిప్ఫారవసేనేవ బద్ధతాతి అత్థో. ఇమేహి పన సబ్బేహిపి పదేహి థినమిద్ధకారణానం రాగాదికిలేసానం వసేన చిత్తస్స గిలానాకారో కథితోతి వేదితబ్బో. పురిమా చత్తారో ధమ్మాతి అరతి, తన్దీ, విజమ్భితా, భత్తసమ్మదోతి ఏతే చత్తారో ధమ్మా. యదా థినమిద్ధం ఉప్పన్నం హోతి, తదా అరతిఆదీనమ్పి సమ్భవతో ‘‘ఉపనిస్సయకోటియా పన హోతీ’’తి వుత్తం, ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయో హోతీతి అత్థో.

౧౪. చతుత్థే ఉద్దతస్స భావో ఉద్ధచ్చం. యస్స ధమ్మస్స వసేన ఉద్ధతం హోతి చిత్తం, తంసమ్పయుత్తా వా ధమ్మా, సో ధమ్మో ఉద్దచ్చం. కుచ్ఛితం కతం కుకతం, దుచ్చరితం సుచరితఞ్చ. అకతమ్పి హి కుకతమేవ. ఏవఞ్హి వత్తారో హోన్తి ‘‘యం మయా న కతం, తం కుకత’’న్తి. ఏవం కతాకతం దుచ్చరితం సుచరితఞ్చ కుకతం, తం ఆరబ్భ విప్పటిసారవసేన పవత్తం పన చిత్తం ఇధ కుకతన్తి వేదితబ్బం. తస్స భావో కుక్కుచ్చం. చిత్తస్స ఉద్ధతాకారోతి చిత్తస్స అవూపసమాకారోవ వుత్తో. అవూపసమలక్ఖణఞ్హి ఉద్ధచ్చం. యథాపవత్తస్స కతాకతాకారవిసిట్ఠస్స దుచ్చరితసుచరితస్స అనుసోచనవసేన విరూపం పటిసరణం విప్పటిసారో. కుక్కుచ్చస్సపి కతాకతానుసోచనవసేన చిత్తవిక్ఖేపభావతో అవూపసమాకారో సమ్భవతీతి ఆహ – ‘‘చేతసో అవూపసమోతి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్సేవతం నామ’’న్తి. స్వేవ చ చేతసో అవూపసమోతి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ నిద్దిట్ఠం. తఞ్చ అత్తనోవ అత్తనా సహజాతం న హోతీతి ఆహ – ‘‘అయం పన ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయో హోతీ’’తి. ఉపనిస్సయపచ్చయతా చ పురిముప్పన్నవసేన వేదితబ్బా.

౧౫. పఞ్చమే విగతా చికిచ్ఛా అస్సాతి విచికిచ్ఛా. సభావం విచినన్తో తాయ కిచ్ఛతీతి వా విచికిచ్ఛా.

౧౬. ఛట్ఠే హేతుం వా పచ్చయం వా న లభతీతి ఏత్థ హేతుగ్గహణేన జనకం కారణమాహ, పచ్చయగ్గహణేన అనుపాలనకం కారణం. హేతున్తి వా ఉపాదానకారణం. పచ్చయన్తి సహకారణం వుత్తం. తన్తి కిలేసం. వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతీతి వివట్టాభిముఖం చిత్తం పేసేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో అరహత్తఫలం గణ్హాతి. భిక్ఖాయ చరన్తి ఏత్థాతి భిక్ఖాచారో, గోచరగామస్సేతం అధివచనం, తస్మిం భిక్ఖాచారే. వయం ఆగమ్మాతి దారభరణానురూపం వయం ఆగమ్మ. ఆయూహన్తోతి ఉపచినన్తో. అఙ్గారపక్కన్తి వీతచ్చికఙ్గారేసు పక్కం. కిం నామేతన్తి భిక్ఖూ గరహన్తో ఆహ. జీవమానపేతకసత్తోతి జీవమానో హుత్వా ‘‘తేనేవ అత్తభావేన పేతభావం పత్తసత్తో భవిస్సతీ’’తి పరికప్పవసేన వుత్తం. కుటన్తి పానీయఘటం. యావ దారుణన్తి అతివియ దారుణం. విపాకో కీదిసో భవిస్సతీతి తయా కతకమ్మస్స ఆయతిం అనుభవితబ్బవిపాకో కీదిసో భవిస్సతి.

విసఙ్ఖరిత్వాతి ఛేదనభేదనాదీహి వినాసేత్వా. దీపకమిగపక్ఖినోతి అత్తనో నిసిన్నభావస్స దీపనతో ఏవంలద్ధనామా మిగపక్ఖినో, యేన అరఞ్ఞం నేత్వా నేసాదో తేసం సద్దేన ఆగతాగతే మిగపక్ఖినో వధిత్వా గణ్హాతి. థేరన్తి చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరం. ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వాతి అధిట్ఠానాదివసేన ఇద్ధిం అభిసఙ్ఖరిత్వా. ఉపయోగత్థే చేతం కరణవచనం. అగ్గిపపటికన్తి అచ్చికరణం, విప్ఫులిఙ్గన్తి అత్థో. పస్సన్తస్సేవాతి అనాదరే సామివచనం. తస్స థేరస్సాతి తస్స మిలక్ఖతిస్సత్థేరస్స. తస్సాతి తస్సా అగ్గిపపటికాయ. పటిబలస్సాతి ఉగ్గహణసజ్ఝాయాదీసు పటిబలస్స. దుక్ఖం ఉపనిసా కారణమేతిస్సాతి దుక్ఖూపనిసా, దుక్ఖనిబన్ధనా దుక్ఖహేతుకా సద్ధాతి వుత్తం హోతి. వత్తముఖేన కమ్మట్ఠానస్స కథితత్తా ‘‘వత్తసీసే ఠత్వా’’తి వుత్తం. పలాలవరణకన్తి పలాలపుఞ్జం.

ఆరమ్భథాతి సమథవిపస్సనాదీసు వీరియం కరోథ. నిక్కమథాతి కోసజ్జతో నిక్ఖమథ, కామానం వా పనూదనాయ నిక్ఖమథ, ఉభయేనపి వీరియమేవ వుత్తం. వీరియఞ్హి ఆరమ్భనకవసేన ఆరమ్భో, కోసజ్జతో నిక్ఖమనవసేన ‘‘నిక్కమో’’తి వుచ్చతి. యుఞ్జథ బుద్ధసాసనేతి బుద్ధస్స భగవతో పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధసఙ్ఖాతే తివిధసాసనే యుఞ్జథ యోగం కరోథ. ఏవమనుయుఞ్జన్తా మచ్చునో సేనం ధునాథ విద్ధంసేథ. తత్థ మచ్చునో సేనన్తి –

‘‘కామా తే పఠమా సేనా, దుతియా అరతి వుచ్చతి;

తతియా ఖుప్పిపాసా తే, చతుత్థీ తణ్హా పవుచ్చతి.

‘‘పఞ్చమం థినమిద్ధం తే, ఛట్ఠా భీరూ పవుచ్చతి;

సత్తమీ విచికిచ్ఛా తే, మక్ఖో థమ్భో తే అట్ఠమో.

‘‘లాభో సిలోకో సక్కారో,

మిచ్ఛాలద్ధో చ యో యసో;

యో చత్తానం సముక్కంసే,

పరే చ అవజానాతి.

‘‘ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ;

న నం అసూరో జినాతి, జేత్వా చ లభతే సుఖ’’న్తి. (సు. ని. ౪౩౮-౪౪౧) –

ఏవమాగతం కామాదిభేదం మచ్చునో సేనం. ఏత్థ చ యస్మా ఆదితోవ అగారియభూతే సత్తే వత్థుకామేసు కిలేసకామా మోసయన్తి, తే అభిభుయ్య అనగారియభావం ఉపగతానం పన్తేసు సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి ఉప్పజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పబ్బజితేన ఖో, ఆవుసో, అభిరతి దుక్కరా’’తి (సం. ని. ౪.౩౩౧). తతో తే పరప్పటిబద్ధజీవికత్తా ఖుప్పిపాసా బాధతి, తాయ బాధితానం పరియేసనతణ్హా చిత్తం కిలమయతి. అథ నేసం కిలన్తచిత్తానం థినమిద్ధం ఓక్కమతి, తతో విసేసమనధిగచ్ఛన్తానం దురభిసమ్భవేసు అరఞ్ఞవనపత్థేసు పన్తేసు సేనాసనేసు విహరతం ఉత్రాససఞ్ఞితా భీరు జాయతి. తేసం ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితానం దీఘరత్తం వివేకరసమనస్సాదయమానానం విహరతం ‘‘న సియా ను ఖో ఏస మగ్గో’’తి పటిపత్తియం విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి. తం వినోదేత్వా విహరతం అప్పమత్తకేన విసేసాధిగమేన మానమక్ఖథమ్భా జాయన్తి. తేపి వినోదేత్వా విహరతం తతో అధికతరం విసేసాధిగమనం నిస్సాయ లాభసక్కారసిలోకా ఉప్పజ్జన్తి. లాభాదీహి ముచ్ఛిత్వా ధమ్మప్పతిరూపకాని పకాసేన్తో మిచ్ఛాయసం అధిగన్త్వా తత్థ ఠితా జాతిఆదీహి అత్తానం ఉక్కంసేన్తి, పరం వమ్భేన్తి, తస్మా కామాదీనం పఠమసేనాదిభావో వేదితబ్బో. నళాగారన్తి నళేహి వినద్ధతిణచ్ఛన్నగేహం.

విహస్సతీతి ఉగ్గహణసజ్ఝాయనమనసికారాదీహి విహరిస్సతి. జాతిసంసారన్తి పునప్పునం జాతిసఙ్ఖాతసంసారవట్టం. దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీతి దుక్ఖస్స అన్తసఙ్ఖాతం నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సతి. పలాలపుఞ్జాహన్తి పలాలపుఞ్జం అహన్తి పదచ్ఛేదో. తతియం ఠానన్తి అనాగామిఫలం సన్ధాయ వదతి.

తివస్సభిక్ఖుకాలేతి ఉపసమ్పదతో తీణి వస్సాని అస్సాతి తివస్సో, తివస్సో చ సో భిక్ఖు చాతి తివస్సభిక్ఖు, తస్స, తేన వా ఉపలక్ఖితో కాలో తివస్సభిక్ఖుకాలో, తస్మిం. యదా సో తివస్సో భిక్ఖు నామ హోతి, తదాతి వుత్తం హోతి. కమ్మం కరోతీతి భావనాకమ్మం కరోతి. గన్థకమ్మన్తి గన్థవిసయం ఉగ్గహణాదికమ్మం. పిణ్డాపచితిం కత్వాతి అన్తోవస్సే తేమాసం దిన్నపిణ్డస్స కిలేసక్ఖయకరణేన అపచితిం పూజం కత్వా. పిణ్డాపచితిం కరోన్తో హి భిక్ఖు యేహి అత్తనో యో పిణ్డపాతో దిన్నో, తేసం తస్స మహప్ఫలభావం ఇచ్ఛన్తో అత్తనో సన్తానమేవ కిలేసక్ఖయకరణేన విసోధేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి.

మహాభూతీతి ఏత్థ పూజావచనో మహన్తసద్దో, భూతీతి చ నామేకదేసేన తిస్సభూతిత్థేరం ఆలపతి. భవతి హి నామేకదేసేనపి వోహారో యథా ‘‘దేవదత్తో దత్తో’’తి. మహాభూతీతి వా పియసముదాహారో, సో మహతి భూతి విభూతి పుఞ్ఞఞాణాదిసమ్పదా అస్సాతి మహాభూతి. ఛన్నం సేపణ్ణిగచ్ఛమూలన్తి సాఖాపలాసాదీహి ఛన్నం ఘనచ్ఛాయం సేపణ్ణిగచ్ఛమూలం. అసుభకమ్మట్ఠానం పాదకం కత్వాతి కేసాదిఅసుభకోట్ఠాసభావనాయ పటిలద్ధం ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిం వా పాదకం కత్వా. అసుభవిసయం ఉపచారజ్ఝానాదికమ్మమేవేత్థ ఉపరి పవత్తేతబ్బభావనాకమ్మస్స కారణభావతో ఠానన్తి కమ్మట్ఠానం.

సహస్సద్విసహస్ససఙ్ఖామత్తత్తా ‘‘మహాగణే’’తి వుత్తం. అత్తనో వసనట్ఠానతో థేరస్స సన్తికం గన్త్వాతి అత్తనో వసనట్ఠానతో ఆకాసేన గన్త్వా విహారసమీపే ఓతరిత్వా దివాట్ఠానే నిసిన్నత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా. కిం ఆగతోసీతి కింకారణా ఆగతోసి. సబ్బేసు రత్తిదివసభాగేసు ఓకాసం అలభన్తోతి సో కిర థేరో ‘‘తుయ్హం ఓకాసో న భవిస్సతి, ఆవుసో’’తి వుత్తేపి ‘‘వితక్కమాళకే ఠితకాలే పుచ్ఛిస్సామి, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘తస్మిం ఠానే అఞ్ఞే పుచ్ఛిస్సన్తీ’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖాచారమగ్గే, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తే దుపట్టనివాసనట్ఠానే, సఙ్ఘాటిపారుపనట్ఠానే, పత్తనీహరణట్ఠానే, గామే చరిత్వా ఆసనసాలాయ యాగుపీతకాలే, భన్తేతి. తత్థాపి థేరా అత్తనో కఙ్ఖం వినోదేన్తి, ఆవుసోతి. అన్తోగామతో నిక్ఖమనకాలే పుచ్ఛిస్సామి, భన్తేతి. తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తి, ఆవుసోతి. అన్తరామగ్గే, భన్తేతి. భోజనసాలాయ భత్తకిచ్చపరియోసానే, భన్తే. దివాట్ఠానే పాదధోవనకాలే, భన్తేతి. తతో పట్ఠాయ యావ అరుణా అపరే పుచ్ఛన్తి, ఆవుసోతి. దన్తకట్ఠం గహేత్వా ముఖధోవనత్థం గమనకాలే, భన్తేతి. తదాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీతి. ముఖం ధోవిత్వా ఆగమనకాలే, భన్తేతి. తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛిస్సన్తీతి. సేనాసనం పవిసిత్వా నిసిన్నకాలే, భన్తేతి. తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తి, ఆవుసోతి. ఏవం సబ్బేసు రత్తిదివసభాగేసు యాచమానో ఓకాసం న లభి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘ఏవం ఓకాసే అసతి మరణస్స కథం ఓకాసం లభిస్సథా’’తి. భన్తే, నను ముఖం ధోవిత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా తయో చత్తారో పల్లఙ్కే ఉణ్హాపేత్వా యోనిసోమనసికారకమ్మం కరోన్తానం ఓకాసలాభేన భవితబ్బం సియాతి అధిప్పాయేన వదతి. మణివణ్ణేతి ఇన్దనీలమణివణ్ణే.

ఘటేన్తస్సేవాతి వాయామన్తస్సేవ. విసుద్ధిపవారణన్తి ‘‘పరిసుద్ధో అహ’’న్తి ఏవం పవత్తం విసుద్ధిపవారణం. అరహన్తానమేవ హేసా పవారణా. కాళకం వాతి మహన్తం కాళకం సన్ధాయ వదతి, తిలకో వాతి ఖుద్దకం సన్ధాయ. ఉభయేనపి సీలస్స పరిసుద్ధభావమేవ విభావేతి.

పధానకమ్మికాతి పధానకమ్మే నియుత్తా. లద్ధమగ్గన్తి లద్ధూపాయం, పఠమమేవ లద్ధూపదేసన్తి వుత్తం హోతి. అపత్తానీతి ఛడ్డితాని. అలాబూనేవ సారదేతి సరదకాలే వాతాతపహతాని తత్థ తత్థ విప్పకిణ్ణఅలాబూని వియ. కాపోతకానీతి కపోతకవణ్ణాని. తాని దిస్వాన కా రతీతి తాని ఏవరూపాని అట్ఠీని దిస్వా తుమ్హాకం కా నామ రతి, నను అప్పమత్తకాపి రతి కాతుం న వట్టతియేవాతి అత్థో. దుతియకథం అకథితపుబ్బోతి అత్తనో వుడ్ఢతరేన సద్ధిం వుత్తవచనస్స పచ్చనీకం దుతియకథం అకథితపుబ్బో.

తదఙ్గేన, తదఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం. యఞ్హి రత్తిభాగే సముజ్జలితేన దీపేన అన్ధకారస్స వియ తేన తేన విపస్సనాయ అవయవభూతేన ఞాణఙ్గేన పటిపక్ఖవసేనేవ తస్స తస్స పహాతబ్బధమ్మస్స పహానమిదం తదఙ్గప్పహానం నామ. యథా కామచ్ఛన్దాదయో న చిత్తం పరియుట్ఠాయ తిట్ఠన్తి, ఏవం పరియుట్ఠానస్స నిసేధనం అప్పవత్తికరణం విక్ఖమ్భనం విక్ఖమ్భనప్పహానం. యఞ్హి ససేవాలే ఉదకే పక్ఖిత్తేన ఘటేన సేవాలస్స వియ తేన తేన లోకియసమాధినా నీవరణాదీనం పచ్చనీకధమ్మానం విక్ఖమ్భనమిదం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. సమ్మా ఉపచ్ఛిజ్జన్తి ఏతేన కిలేసాతి సముచ్ఛేదో, పహీయన్తి ఏతేన కిలేసాతి పహానం, సముచ్ఛేదసఙ్ఖాతం పహానం నిరవసేసప్పహానన్తి సముచ్ఛేదప్పహానం. యఞ్హి అసనివిచక్కాభిహతస్స రుక్ఖస్స వియ అరియమగ్గఞాణేన సంయోజనాదీనం ధమ్మానం యథా న పున వత్తన్తి, ఏవం పహానమిదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. పటిప్పస్సమ్భతి వూపసమ్మతి కిలేసదరథో ఏతాయాతి పటిప్పస్సద్ధి, ఫలం, సాయేవ పహానన్తి పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం. సబ్బే కిలేసా సబ్బసఙ్ఖతా వా నిస్సరన్తి అపగచ్ఛన్తి ఏతేనాతి నిస్సరణం, నిబ్బానం, తదేవ పహానన్తి నిస్సరణప్పహానం. పటిప్పస్సమ్భయమానన్తి పటిప్పస్సమ్భం కిలేసవూపసమం కురుమానం. లోకియలోకుత్తరేహీతి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనప్పహానానం లోకియత్తా, ఇతరేసం లోకుత్తరత్తా వుత్తం.

నిమీయతి ఫలం ఏతేన ఉప్పజ్జనట్ఠానే పక్ఖిపమానం వియ హోతీతి నిమిత్తం, కారణస్సేతం అధివచనం. అసుభస్స నిమిత్తం, అసుభమేవ వా నిమిత్తన్తి అసుభనిమిత్తం. అసుభనిస్సితమ్పి హి ఝానం నిస్సితే నిస్సయవోహారేన అసుభన్తి వోహరీయతి యథా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. తేనేవాహ – ‘‘దససు అసుభేసు ఉప్పన్నం సారమ్మణం పఠమజ్ఝాన’’న్తి. అనిచ్చే అనిచ్చన్తిఆదినా నయేన వుత్తస్సాతి ఇమినా చతుబ్బిధం యోనిసోమనసికారం దస్సేతి. హేట్ఠా చేత్థ ఇధ చ చతుబ్బిధస్స అయోనిసోమనసికారస్స యోనిసోమనసికారస్స చ గహణం నిరవసేసదస్సనత్థం కతన్తి దట్ఠబ్బం. తేసు పన అసుభే ‘‘అసుభ’’న్తి మనసికారో ఇధాధిప్పేతో, తదనుకూలత్తా వా ఇతరేసమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం.

ఏకాదససు అసుభేసు పటికూలాకారస్స ఉగ్గణ్హనం, యథా వా తత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, తథా పటిపత్తి అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో. ఉపచారప్పనావహాయ అసుభభావనాయ అనుయుఞ్జనం అసుభభావనానుయోగో. భోజనే మత్తఞ్ఞునో థినమిద్ధాభిభవాభావా ఓతారం అలభమానో కామచ్ఛన్దో పహీయతీతి వదన్తి. భోజననిస్సితం పన ఆహారే పటికూలసఞ్ఞం, తబ్బిపరిణామస్స తదాధారస్స తస్స చ ఉదరియభూతస్స అసుభతాదస్సనం, కాయస్స చ ఆహారట్ఠితికతాదస్సనం యో ఉప్పాదేతి, సో విసేసతో భోజనే పమాణఞ్ఞూ నామ, తస్స చ కామచ్ఛన్దో పహీయతేవ. దసవిధఞ్హి అసుభనిమిత్తన్తి పాకటవసేన వుత్తం. కాయగతాసతిం పన గహేత్వా ఏకాదసవిధమ్పి అసుభనిమిత్తం వేదితబ్బం.

అభుత్వా ఉదకం పివేతి పానీయస్స ఓకాసదానత్థం చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే అభుత్వా పానీయం పివేయ్యాతి అత్థో. తేన వుత్తం – ‘‘చతున్నం పఞ్చన్నం ఆలోపానం ఓకాసే సతీ’’తి. అభిధమ్మటీకాకారేన పనేత్థ ‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, భుత్వాన ఉదకం పివే’’తి పాఠం పరికప్పేత్వా అఞ్ఞథా అత్థో వణ్ణితో, సో అట్ఠకథాయ న సమేతి. అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరో దన్తట్ఠిదస్సావీ.

౧౭. సత్తమే మిజ్జతి హితఫరణవసేన సినియ్హతీతి మిత్తో, హితేసీ పుగ్గలో, తస్మిం మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసాతి మేత్తా, హితేసితా. తత్థ ‘‘మేత్తా’’తి వుత్తే అప్పనాపి ఉపచారోపి వట్టతి సాధారణవచనభావతోతి ఆహ – ‘‘మేత్తాతి ఏత్తావతా పుబ్బభాగోపి వట్టతీ’’తి. అపి-సద్దో అప్పనం సమ్పిణ్డేతి. అప్పనం అప్పత్తాయ మేత్తాయ సుట్ఠు ముచ్చనస్స అభావతో చేతోవిముత్తీతి ‘‘అప్పనావ అధిప్పేతా’’తి వుత్తం.

సత్తేసు మేత్తాయనస్స హితూపసంహారస్స ఉప్పాదనం పవత్తనం మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో. పఠముప్పన్నో మేత్తామనసికారో పరతో ఉప్పజ్జనకస్స కారణభావతో మేత్తామనసికారోవ మేత్తానిమిత్తం. కమ్మంయేవ సకం ఏతేసన్తి కమ్మస్సకా, సత్తా, తబ్భావో కమ్మస్సకతా, కమ్మదాయాదతా. దోసమేత్తాసు యాథావతో ఆదీనవానిసంసానం పటిసఙ్ఖానవీమంసా ఇధ పటిసఙ్ఖానం. మేత్తావిహారీకల్యాణమిత్తవన్తతా ఇధ కల్యాణమిత్తతా. ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణానన్తి అత్తఅతిపియమజ్ఝత్తవేరివసేన ఓదిస్సకతా, సీమాసమ్భేదే కతే అనోదిస్సకతా, ఏకాదిదిసాఫరణవసేన దిసాఫరణతా మేత్తాయ ఉగ్గహణే వేదితబ్బా. విహారరచ్ఛగామాదివసేన వా ఓదిస్సకదిసాఫరణం. విహారాదిఉద్దేసరహితం పురత్థిమాదిదిసావసేన అనోదిస్సకదిసాఫరణం. ఏవం వా ద్విధా ఉగ్గహణం సన్ధాయ – ‘‘ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణ’’న్తి వుత్తం. ఉగ్గహో చ యావ ఉపచారా దట్ఠబ్బో. ఉగ్గహితాయ ఆసేవనా భావనా. తత్థ సబ్బే సత్తా, పాణా, భూతా, పుగ్గలా, అత్తభావపరియాపన్నాతి ఏతేసం వసేన పఞ్చవిధా. ఏకేకస్మిం అవేరా హోన్తు, అబ్యాపజ్ఝా, అనీఘా, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూతి చతుధా పవత్తితో వీసతివిధా అనోధిసోఫరణా మేత్తా. సబ్బా ఇత్థియో, పురిసా, అరియా, అనరియా, దేవా, మనుస్సా, వినిపాతికాతి సత్తాధికరణవసేన పవత్తా సత్తవిధా అట్ఠవీసతివిధా వా, దసహి దిసాహి దిసాధికరణవసేన పవత్తా దసవిధా చ, ఏకేకాయ వా దిసాయ సత్తాదిఇత్థాదిఅవేరాదిభేదేన అసీతాధికచతుసతప్పభేదా చ ఓధిసోఫరణా వేదితబ్బా. మేత్తం భావేన్తస్సాతి మేత్తాఝానం భావేన్తస్స. త్వం ఏతస్స కుద్ధోతిఆది పచ్చవేక్ఖణావిధిదస్సనం. అప్పటిచ్ఛితపహేణకం వియాతి అసమ్పటిచ్ఛితపణ్ణాకారం వియ. పటిసఙ్ఖానేతి వీమంసాయం. వత్తనిఅటవియం అత్తగుత్తత్థేరసదిసే.

౧౮. అట్ఠమే కుసలధమ్మసమ్పటిపత్తియా పట్ఠపనసభావతాయ తప్పటిపక్ఖానం విసోసనసభావతాయ చ ఆరమ్భధాతుఆదితో పవత్తవీరియన్తి ఆహ – ‘‘పఠమారమ్భవీరియ’’న్తి. యస్మా పఠమారమ్భమత్తస్స కోసజ్జవిధమనం థామగమనఞ్చ నత్థి, తస్మా వుత్తం – ‘‘కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతర’’న్తి. యస్మా పన అపరాపరుప్పత్తియా లద్ధాసేవనం ఉపరూపరి విసేసం ఆవహన్తం అతివియ థామగతమేవ హోతి, తస్మా వుత్తం – ‘‘పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతర’’న్తి. పనూదనాయాతి నీహరణాయ. యథా మహతో పలిఘస్స ఉగ్ఘాటకజనస్స మహన్తో ఉస్సాహో ఇచ్ఛితబ్బో, ఏవమిధాపీతి ‘‘నిక్కమో చేతసో పలిఘుగ్ఘాటనాయా’’తి వుత్తం. మహాపరక్కమో ఏవ పరేన కతం బన్ధనం ఛిన్దేయ్య, ఏవమిధాపీతి వుత్తం – ‘‘పరక్కమో చేతసో బన్ధనచ్ఛేదనాయా’’తి.

ఆరద్ధం సంసాధితం పరిపూరితం వీరియం ఏతస్సాతి ఆరద్ధవీరియో, నిప్ఫన్నవీరియో, ఆరద్ధం పట్ఠపితం వీరియం ఏతస్సాతి ఆరద్ధవీరియో. వీరియారమ్భప్పసుతోతి ఆహ – ‘‘ఆరద్ధవీరియస్సాతి పరిపుణ్ణవీరియస్సచేవ పగ్గహితవీరియస్స చా’’తి. చతుదోసాపగతన్తి అతిలీనతాదీహి చతూహి దోసేహి అపగతం. చతుదోసాపగతత్తమేవ విభావేతి ‘‘న చ అతిలీన’’న్తిఆదినా. అతిలీనఞ్హి భావనాచిత్తం కోసజ్జపక్ఖికం సియా, అతిపగ్గహితఞ్చ ఉద్ధచ్చపక్ఖికం. భావనావీథిం అనజ్ఝోగాహేత్వా సఙ్కోచాపత్తి అతిలీనతా. అజ్ఝోగాహేత్వా అన్తోసఙ్కోచో అజ్ఝత్తం సంఖిత్తతా. అతిపగ్గహితతా అచ్చారద్ధవీరియతా. బహిద్ధా విక్ఖిత్తతా బహివిసటవితక్కానుధావనా. తదేతం వీరియం చఙ్కమాదికాయికప్పయోగావహం కాయికం, తదఞ్ఞం చేతసికం. రత్తిదివస్స పఞ్చ కోట్ఠాసేతి పుబ్బణ్హసాయన్హపఠమమజ్ఝిమపచ్ఛిమయామసఙ్ఖాతే పఞ్చ కోట్ఠాసే. తదుభయమ్పీతి కాయికం చేతసికఞ్చ వీరియం. మిలక్ఖతిస్సత్థేరస్స మహాసీవత్థేరస్స చ వత్థు హేట్ఠా దస్సితమేవ.

పీతిమల్లకత్థేరస్స వత్థు పన ఏవం వేదితబ్బం. సో కిర గిహికాలే మల్లయుద్ధాయ ఆహిణ్డన్తో తీసు రజ్జేసు పటాకం గహేత్వా తమ్బపణ్ణిదీపం ఆగమ్మ రాజానం దిస్వా రఞ్ఞా కతానుగ్గహో ఏకదివసం కిలఞ్చకాసనసాలాద్వారేన గచ్ఛన్తో ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథ, తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౩౩-౩౪; ౪.౧౦౨; మ. ని. ౧.౨౪౭) నతుమ్హాకవగ్గం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘నేవ కిర రూపం అత్తనో, న వేదనా’’తి. సో తంయేవ అఙ్కుసం కత్వా నిక్ఖమిత్వా మహావిహారం గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజితో ఉపసమ్పన్నో ద్వేమాతికా పగుణం కత్వా తింస భిక్ఖూ గహేత్వా అవరవాలియఅఙ్గణం గన్త్వా సమణధమ్మం అకాసి. పాదేసు అవహన్తేసు జణ్ణుకేహి చఙ్కమతి. తమేనం రత్తిం ఏకో మిగలుద్దకో ‘‘మిగో’’తి మఞ్ఞమానో పహరి, సత్తి వినివిజ్ఝిత్వా గతా. సో తం సత్తిం హరాపేత్వా పహారముఖాని తిణవట్టియా పూరాపేత్వా పాసాణపిట్ఠియం అత్తానం నిసీదాపేత్వా ఓకాసం కారేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా ఉక్కాసితసద్దేన ఆగతానం భిక్ఖూనం బ్యాకరిత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘భాసితం బుద్ధసేట్ఠస్స, సబ్బలోకగ్గవాదినో;

న తుమ్హాకం ఇదం రూపం, తం జహేయ్యాథ భిక్ఖవో. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬);

‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా, ఉప్పాదవయధమ్మినో;

ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తేసం వూపసమో సుఖో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬; థేరగా. ౧౧౬౮);

కుటుమ్బియపుత్తతిస్సత్థేరస్సపి వత్థు ఏవం వేదితబ్బం. సావత్థియం కిర తిస్సో నామ కుటుమ్బియపుత్తో చత్తాలీస హిరఞ్ఞకోటియో పహాయ పబ్బజిత్వా అగామకే అరఞ్ఞే విహరతి, తస్స కనిట్ఠభాతుభరియా ‘‘గచ్ఛథ, నం జీవితా వోరోపేథా’’తి పఞ్చసతే చోరే పేసేసి, తే గన్త్వా థేరం పరివారేత్వా నిసీదింసు. థేరో ఆహ – ‘‘కస్మా ఆగతత్థ ఉపాసకా’’తి? తం జీవితా వోరోపేస్సామాతి. పాటిభోగం మే ఉపాసకా గహేత్వా అజ్జేకరత్తిం జీవితం దేథాతి. కో తే, సమణ, ఇమస్మిం ఠానే పాటిభోగో భవిస్సతీతి? థేరో మహన్తం పాసాణం గహేత్వా ఊరుట్ఠీని భిన్దిత్వా ‘‘వట్టతి ఉపాసకా పాటిభోగో’’తి ఆహ. తే అపక్కమిత్వా చఙ్కమనసీసే అగ్గిం కత్వా నిపజ్జింసు. థేరస్స వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా సీలం పచ్చవేక్ఖతో పరిసుద్ధసీలం నిస్సాయ పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జి. తతో అనుక్కమేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తో తియామరత్తిం సమణధమ్మం కత్వా అరుణుగ్గమనే అరహత్తం పత్తో ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘ఉభో పాదాని భిన్దిత్వా, సఞ్ఞపేస్సామి వో అహం;

అట్టియామి హరాయామి, సరాగమరణం అహం.

‘‘ఏవాహం చిన్తయిత్వాన, యథాభూతం విపస్సిసం;

సమ్పత్తే అరుణుగ్గమ్హి, అరహత్తం అపాపుణి’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౦; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬);

అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహోతి అతిభోజనే థినమిద్ధస్స నిమిత్తగ్గాహో, ‘‘ఏత్తకే భుత్తే తం భోజనం థినమిద్ధస్స కారణం హోతి, ఏత్తకే న హోతీ’’తి థినమిద్ధస్స కారణాకారణగ్గాహో హోతీతి అత్థో. బ్యతిరేకవసేన చేతం వుత్తం, తస్మా ఏత్తకే భుత్తే తం భోజనం థినమిద్ధస్స కారణం న హోతీతి భోజనే మత్తఞ్ఞుతావ అత్థతో దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ – ‘‘చతుపఞ్చ…పే… తం న హోతీ’’తి. దివా సూరియాలోకన్తి దివా గహితనిమిత్తం సూరియాలోకం రత్తియం మనసికరోన్తస్సపీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ధుతఙ్గానం వీరియనిస్సితత్తా వుత్తం – ‘‘ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపీ’’తి.

౧౯. నవమే ఝానేన వా విపస్సనాయ వా వూపసమితచిత్తస్సాతి ఝానేన వా విపస్సనాయ వా అవూపసమకరకిలేసవిగమనేన వూపసమితచిత్తస్స. కుక్కుచ్చమ్పి కతాకతానుసోచనవసేన పవత్తమానం చేతసో అవూపసమావహతాయ ఉద్ధచ్చేన సమానలక్ఖణన్తి ఉభయస్స పహానకారణం అభిన్నం కత్వా వుత్తం. బహుస్సుతస్స గన్థతో అత్థతో చ సుత్తాదీని విచారేన్తస్స తబ్బహులవిహారినో అత్థవేదాదిప్పటిలాభసమ్భవతో విక్ఖేపో న హోతి. యథా విధిప్పటిపత్తియా యథానురూపపత్తికారప్పవత్తియా చ విక్ఖేపో చ కతాకతానుసోచనఞ్చ న హోతీతి ‘‘బాహుసచ్చేనపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతీ’’తి ఆహ. యదగ్గేన బాహుసచ్చేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, తదగ్గేన పరిపుచ్ఛకతావినయప్పకతఞ్ఞుతాహిపి తం పహీయతీతి దట్ఠబ్బం. వుద్ధసేవితా చ వుద్ధసీలితం ఆవహతీతి చేతసో వూపసమకరత్తా ‘‘ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చప్పహానకారీ’’తి వుత్తం, వుద్ధతం పన అనపేక్ఖిత్వా కుక్కుచ్చవినోదకా వినయధరా కల్యాణమిత్తాతి వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. విక్ఖేపో చ పబ్బజితానం యేభుయ్యేన కుక్కుచ్చహేతుకో హోతీతి ‘‘కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సా’’తిఆదినా వినయనయేనేవ పరిపుచ్ఛకతాదయో నిద్దిట్ఠా.

౨౦. దసమే బహుస్సుతానం ధమ్మసభావావబోధసమ్భవతో విచికిచ్ఛా అనవకాసా ఏవాతి ఆహ – ‘‘బాహుసచ్చేనపి…పే… విచికిచ్ఛా పహీయతీ’’తి. కామం బాహుసచ్చపరిపుచ్ఛకతాహి సబ్బాపి అట్ఠవత్థుకా విచికిచ్ఛా పహీయతి, తథాపి రతనత్తయవిచికిచ్ఛామూలికా సేసవిచికిచ్ఛాతి ఆహ – ‘‘తీణి రతనాని ఆరబ్భ పరిపుచ్ఛాబహులస్సపీ’’తి. రతనత్తయగుణావబోధేహి ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆదివిచికిచ్ఛాయ అసమ్భవోతి. వినయే పకతఞ్ఞుతా ‘‘సిక్ఖాయ కఙ్ఖతీ’’తి (ధ. స. ౧౦౦౮; విభ. ౯౧౫) వుత్తాయ విచికిచ్ఛాయ పహానం కరోతీతి ఆహ – ‘‘వినయే చిణ్ణవసీభావస్సపీ’’తి. ఓకప్పనియసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖబహులస్సాతి సద్ధేయ్యవత్థునో అనుప్పవిసనసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖేన అధిముచ్చనబహులస్స. అధిముచ్చనఞ్చ అధిమోక్ఖుప్పాదనమేవాతి దట్ఠబ్బం. సద్ధాయ వా తంనిన్నపోణతా అధిముత్తి అధిమోక్ఖో. నీవరణానం పచ్చయస్స చేవ పచ్చయఘాతస్స చ విభావితత్తా వుత్తం – ‘‘వట్టవివట్టం కథిత’’న్తి.

నీవరణప్పహానవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.