౧. రూపాదివగ్గవణ్ణనా

నిదానవణ్ణనా

విభాగవన్తానం సభావవిభావనం విభాగదస్సనవసేనేవ హోతీతి పఠమం తావ నిపాతసుత్తవసేన విభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ అఙ్గుత్తరాగమో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి ‘‘అఙ్గుత్తరాగమస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి యదిదం వుత్తం, తస్మిం వచనే, ‘‘యస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాతం, సో అఙ్గుత్తరాగమో నామ నిపాతసుత్తవసేన ఏవం విభాగోతి అత్థో. అథ వా తత్థాతి ‘‘అఙ్గుత్తరనిస్సితం అత్థ’’న్తి ఏతస్మిం వచనే యో అఙ్గుత్తరాగమో వుత్తో, సో నిపాతసుత్తాదివసేన ఏదిసోతి అత్థో.

ఇదాని తం ఆదితో పట్ఠాయ సంవణ్ణితుకామో అత్తనో సంవణ్ణనాయ పఠమమహాసఙ్గీతియం నిక్ఖిత్తానుక్కమేన పవత్తభావదస్సనత్థం ‘‘తస్స నిపాతేసు…పే… వుత్తం నిదానమాదీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథాపచ్చయం తత్థ తత్థ దేసితత్తా పఞ్ఞత్తత్తా చ విప్పకిణ్ణానం ధమ్మవినయానం సఙ్గహేత్వా గాయనం కథనం సఙ్గీతి. ఏతేన తంతంసిక్ఖాపదానం సుత్తానఞ్చ ఆదిపరియోసానేసు అన్తరన్తరా చ సమ్బన్ధవసేన ఠపితం సఙ్గీతికారవచనం సఙ్గహితం హోతి. సఙ్గీయమానస్స అత్థస్స మహన్తతాయ పూజనీయతాయ చ మహతీ సఙ్గీతి మహాసఙ్గీతి, పఠమా మహాసఙ్గీతి పఠమమహాసఙ్గీతి, తస్సా పవత్తికాలో పఠమమహాసఙ్గీతికాలో, తస్మిం పఠమమహాసఙ్గీతికాలే. నిదదాతి దేసనం దేసకాలాదివసేన అవిదితం విదితం కత్వా నిదస్సేతీతి నిదానం. యో లోకియేహి ఉపోగ్ఘాతోతి వుచ్చతి, స్వాయమేత్థ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదికో గన్థో వేదితబ్బో. న ‘‘సనిదానాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౨౬) వియ అజ్ఝాసయాదిదేసనుప్పత్తిహేతు. తేనేవాహ – ‘‘ఏవం మే సుతన్తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాదీ’’తి.

౧. ‘‘సా పనేసా’’తిఆదినా బాహిరనిదానే వత్తబ్బం అతిదిసిత్వా ఇదాని అబ్భన్తరనిదానం ఆదితో పట్ఠాయ సంవణ్ణితుం ‘‘యం పనేత’’న్తి వుత్తం. తత్థ యస్మా సంవణ్ణనం కరోన్తేన సంవణ్ణేతబ్బే ధమ్మే పదాని పదవిభాగం తదత్థఞ్చ దస్సేత్వా తతో పరం పిణ్డత్థాదినిదస్సనవసేన చ సంవణ్ణనా కాతబ్బా, తస్మా పదాని తావ దస్సేన్తో ‘‘ఏవన్తి నిపాతపద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పదవిభాగోతి పదానం విసేసో, న పదవిగ్గహో. అథ వా పదాని చ పదవిభాగో చ పదవిభాగో, పదవిగ్గహో చ పదవిభాగో చ పదవిభాగోతి వా ఏకసేసవసేన పదపదవిగ్గహా పదవిభాగసద్దేన వుత్తాతి వేదితబ్బం. తత్థ పదవిగ్గహో ‘‘జేతస్స వనం జేతవన’’న్తిఆదినా సమాసపదేసు దట్ఠబ్బో.

అత్థతోతి పదత్థతో. తం పన పదత్థం అత్థుద్ధారక్కమేన పఠమం ఏవం-సద్దస్స దస్సేన్తో ‘‘ఏవం-సద్దో తావా’’తిఆదిమాహ. అవధారణాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఇదమత్థపుచ్ఛాపరిమాణాదిఅత్థానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘ఏవంగతాని పుథుసిప్పాయతనాని, ఏవమాదీనీ’’తిఆదీసు ఇదం-సద్దస్స అత్థే ఏవం-సద్దో. గత-సద్దో హి పకారపరియాయో, తథా విధాకార-సద్దా చ. తథా హి విధయుత్తగతసద్దే లోకియా పకారత్థే వదన్తి. ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా కప్పితకేసమస్సూ ఆముక్కమణికుణ్డలాభరణా ఓదాతవత్థవసనా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేన్తి సేయ్యథాపి త్వం ఏతరహి సాచరియకోతి. నో హిదం, భో గోతమా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮౬) పుచ్ఛాయం. ‘‘ఏవం లహుపరివత్తం (అ. ని. ౧.౪౮), ఏవమాయుపరియన్తో’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౪; పారా. ౧౨) చ ఆదీసు పరిమాణే.

నను చ ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా ఏవమాయుపరియన్తో’’తి ఏత్థ ఏవం-సద్దేన పుచ్ఛనాకారపరిమాణాకారానం వుత్తత్తా ఆకారత్థో ఏవ ఏవం-సద్దోతి? న, విసేససబ్భావతో. ఆకారమత్తవాచకో హి ఏవం-సద్దో ఆకారత్థోతి అధిప్పేతో యథా ‘‘ఏవం బ్యాఖో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౪౧౭; చూళవ. ౬౫), న పన ఆకారవిసేసవాచకో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేనా’’తిఆదీని (ధ. ప. ౫౩) ఉపమాదిఉదాహరణాని ఉపపన్నాని హోన్తి. తథా హి ‘‘యథా హి…పే… బహు’’న్తి (ధ. ప. ౫౩) ఏత్థ పుప్ఫరాసిట్ఠానియతో మనుస్సూపపత్తిసప్పురిసూపనిస్సయసద్ధమ్మస్సవనయోనిసోమనసికారభోగసమ్పత్తి- ఆదిదానాదిపుఞ్ఞకిరియాహేతుసముదాయతో సోభాసుగన్ధతాదిగుణయోగతో మాలాగుణసదిసియో పహూతా పుఞ్ఞకిరియా మరితబ్బసభావతాయ మచ్చేన సత్తేన కత్తబ్బాతి జోతితత్తా పుప్ఫరాసిమాలాగుణావ ఉపమా. తేసం ఉపమాకారో యథా-సద్దేన అనియమతో వుత్తోతి ‘‘ఏవం-సద్దో ఉపమాకారనిగమనత్థో’’తి వత్తుం యుత్తం, సో పన ఉపమాకారో నియమియమానో అత్థతో ఉపమావ హోతీతి ఆహ – ‘‘ఉపమాయం ఆగతో’’తి. తథా ‘‘ఏవం ఇమినా ఆకారేన అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా ఉపదిసియమానాయ సమణసారుప్పాయ ఆకప్పసమ్పత్తియా యో తత్థ ఉపదిసనాకారో, సో అత్థతో ఉపదేసో ఏవాతి వుత్తం – ‘‘ఏవం తే…పే… ఉపదేసే’’తి. తథా ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతాతి ఏత్థ భగవతా యథావుత్తమత్థం అవిపరీతతో జానన్తేహి కతం తత్థ సంవిజ్జమానగుణానం పకారేహి హంసనం ఉదగ్గతాకరణం సమ్పహంసనం, యో తత్థ సమ్పహంసనాకారోతి యోజేతబ్బం.

ఏవమేవం పనాయన్తి ఏత్థ గరహణాకారోతి యోజేతబ్బం, సో చ గరహణాకారో ‘‘వసలీ’’తిఆదిఖుంసనసద్దసన్నిధానతో ఇధ ఏవం-సద్దేన పకాసితోతి విఞ్ఞాయతి. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపమాకారాదయోపి ఉపమాదివసేన వుత్తానం పుప్ఫరాసిఆదిసద్దానం సన్నిధానతోతి దట్ఠబ్బం. ఏవం, భన్తేతి ఖోతిఆదీసు పన ధమ్మస్స సాధుకం సవనమనసికారేన నియోజితేహి భిక్ఖూహి అత్తనో తత్థ ఠితభావస్స పటిజాననవసేన వుత్తత్తా ఏత్థ ఏవం-సద్దో వచనసమ్పటిచ్ఛనత్థో వుత్తో, తేన ‘‘ఏవం, భన్తే, సాధు భన్తే, సుట్ఠు భన్తే’’తి వుత్తం హోతి. ఏవఞ్చ వదేహీతి ‘‘యథాహం వదామి, ఏవం సమణం ఆనన్దం వదేహీ’’తి వదనాకారో ఇదాని వత్తబ్బో ఏవం-సద్దేన నిదస్సీయతీతి నిదస్సనత్థో వుత్తో. ఏవం నోతి ఏత్థాపి తేసం యథావుత్తధమ్మానం అహితదుక్ఖావహభావే సన్నిట్ఠానజననత్థం అనుమతిగ్గహణవసేన ‘‘నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీ’’తి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి వుత్తత్తా తదాకారసన్నిట్ఠానం ఏవం-సద్దేన విభావితన్తి విఞ్ఞాయతి. సో పన తేసం ధమ్మానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తనాకారో నియమియమానో అవధారణత్థో హోతీతి ఆహ – ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీతిఆదీసు అవధారణే’’తి.

నానానయనిపుణన్తి ఏకత్తనానత్తఅబ్యాపారఏవంధమ్మతాసఙ్ఖాతా, నన్దియావట్టతిపుక్ఖలసీహవిక్కీళితఅఙ్కుసదిసాలోచనసఙ్ఖాతా వా ఆధారాదిభేదవసేన నానావిధా నయా నానానయా. నయా వా పాళిగతియో, తా చ పఞ్ఞత్తిఆదివసేన సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సకతాదివసేన కుసలాదివసేన ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహాదివసేన సమయవిముత్తాదివసేన పధానాదివసేన కుసలమూలాదివసేన తికపట్ఠానాదివసేన చ నానప్పకారాతి నానానయా, తేహి నిపుణం సణ్హం సుఖుమన్తి నానానయనిపుణం. ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, తే చ సస్సతాదిభేదేన తత్థ చ అప్పరజక్ఖతాదిభేదేన చ అనేకే, అత్తజ్ఝాసయాదయో ఏవ వా సముట్ఠానం ఉప్పత్తిహేతు ఏతస్సాతి అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నన్తి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణం ఉపనేతబ్బాభావతో. సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతన్తి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.

వివిధపాటిహారియన్తి ఏత్థ పాటిహారియపదస్స వచనత్థం ‘‘పటిపక్ఖహరణతో రాగాదికిలేసాపనయనతో చ పాటిహారియ’’న్తి వదన్తి. భగవతో పన పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి, యే హరితబ్బా. పుథుజ్జనానమ్పి విగతూపక్కిలేసే అట్ఠగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వత్థుం. సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తేసం హరణతో ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి యుత్తమేతం. అథ వా భగవతో చ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన చ దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. ‘‘పటీ’’తి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. పారాయనవగ్గో, వత్థుగాథా ౪) వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతూపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి. పటిహారియమేవ పాటిహారియం, పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకమేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం. తస్స పన ఇద్ధిఆదిభేదేన విసయభేదేన చ బహువిధస్స భగవతో దేసనాయం లబ్భమానత్తా ఆహ – ‘‘వివిధపాటిహారియ’’న్తి.

న అఞ్ఞథాతి భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో న అఞ్ఞథాతి అత్థో, న పన భగవతో దేసితాకారతో. అచిన్తేయ్యానుభావా హి భగవతో దేసనా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతు’’న్తి ఇదం వచనం సమత్థితం భవతి, ధారణబలదస్సనఞ్చ న విరుజ్ఝతి సుతాకారావిరుజ్ఝనస్స అధిప్పేతత్తా. న హేత్థ అత్థన్తరతాపరిహారో ద్విన్నం అత్థానం ఏకవిసయత్తా, ఇతరథా థేరో భగవతో దేసనాయ సబ్బథా పటిగ్గహణే సమత్థో అసమత్థో చాతి ఆపజ్జేయ్యాతి.

‘‘యో పరో న హోతి, సో అత్తా’’తి ఏవం వుత్తాయ నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతాయ ససన్తతియం వత్తనతో తివిధోపి మే-సద్దో కిఞ్చాపి ఏకస్మింయేవ అత్థే దిస్సతి, కరణసమ్పదానసామినిద్దేసవసేన పన విజ్జమానభేదం సన్ధాయాహ – ‘‘మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి.

కిఞ్చాపి ఉపసగ్గో కిరియం విసేసేతి, జోతకభావతో పన సతిపి తస్మిం సుత-సద్దో ఏవ తం తమత్థం వదతీతి అనుపసగ్గస్స సుత-సద్దస్స అత్థుద్ధారే సఉపసగ్గస్స గహణం న విరుజ్ఝతీతి దస్సేన్తో ‘‘సఉపసగ్గో చ అనుపసగ్గో చా’’తి ఆహ. అస్సాతి సుతసద్దస్స. కమ్మభావసాధనాని ఇధ సుతసద్దే సమ్భవన్తీతి వుత్తం – ‘‘ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వా అత్థో’’తి. మయాతి అత్థే సతీతి యదా మే-సద్దస్స కత్తువసేన కరణనిద్దేసో, తదాతి అత్థో. మమాతి అత్థే సతీతి యదా సమ్బన్ధవసేన సామినిద్దేసో, తదా.

సుతసద్దసన్నిట్ఠానే పయుత్తేన ఏవం-సద్దేన సవనకిరియాజోతకేన భవితబ్బన్తి వుత్తం – ‘‘ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సన’’న్తి. ఆది-సద్దేన సమ్పటిచ్ఛనాదీనం సోతద్వారికవిఞ్ఞాణానం తదభినీహటానఞ్చ మనోద్వారికవిఞ్ఞాణానం గహణం వేదితబ్బం. సబ్బేసమ్పి వాక్యానం ఏవకారత్థసహితత్తా ‘‘సుత’’న్తి ఏతస్స సుతమేవాతి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ – ‘‘అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపతో’’తి. ఏతేన అవధారణేన నియామతం దస్సేతి. యథా చ సుతం సుతమేవాతి నియామేతబ్బం, తం సమ్మా సుతం హోతీతి ఆహ – ‘‘అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అథ వా సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీతి సుతన్తి అస్సుతం న హోతీతి అయమేతస్స అత్థోతి వుత్తం – ‘‘అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపతో’’తి. ఇమినా దిట్ఠాదివినివత్తనం కరోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – న ఇదం మయా దిట్ఠం, న సయమ్భుఞాణేన సచ్ఛికతం, అథ ఖో సుతం, తఞ్చ సమ్మదేవాతి. తేనేవాహ – ‘‘అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అవధారణత్థే వా ఏవం-సద్దే అయమత్థయోజనా – ‘‘కరీయతీ’’తి తదపేక్ఖస్స సుత-సద్దస్స అయమత్థో వుత్తో ‘‘అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపతో’’తి. తేనేవాహ – ‘‘అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. సవన-సద్దో చేత్థ కమ్మత్థో వేదితబ్బో ‘‘సుయ్యతీ’’తి.

ఏవం సవనహేతుసవనవిసేసవసేన పదత్తయస్స ఏకేన పకారేన అత్థయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని పకారన్తరేహి తం దస్సేతుం – ‘‘తథా ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి యా సా భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మస్సవనాకారేన పవత్తా మనోద్వారవిఞ్ఞాణవీథి, తస్సా. సా హి నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తితుం సమత్థా. తథా చ వుత్తం – ‘‘సోతద్వారానుసారేనా’’తి. నానప్పకారేనాతి వక్ఖమానానం అనేకవిహితానం బ్యఞ్జనత్థగ్గహణానం నానాకారేన. ఏతేన ఇమిస్సా యోజనాయ ఆకారత్థో ఏవం-సద్దో గహితోతి దీపేతి. పవత్తిభావప్పకాసనన్తి పవత్తియా అత్థిభావప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనన్తి యస్మిం ఆరమ్మణే వుత్తప్పకారా విఞ్ఞాణవీథి నానప్పకారేన పవత్తా, తస్స ధమ్మత్తా వుత్తం, న సుతసద్దస్స ధమ్మత్థత్తా. వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటీకరణం ‘‘అయఞ్హేత్థా’’తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాణవీథియాతి కరణత్థే కరణవచనం, మయాతి కత్తుఅత్థే.

ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బప్పకాసనన్తి నిదస్సనత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా వుత్తం నిదస్సేతబ్బస్స నిదస్సితబ్బత్తాభావాభావతో. తేన ఏవం-సద్దేన సకలమ్పి సుత్తం పచ్చామట్ఠన్తి దస్సేతి. సుతసద్దస్స కిరియాసద్దత్తా సవనకిరియాయ చ సాధారణవిఞ్ఞాణప్పబన్ధప్పటిబద్ధత్తా తత్థ చ పుగ్గలవోహారోతి వుత్తం – ‘‘సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసన’’న్తి. న హి పుగ్గలవోహారరహితే ధమ్మప్పబన్ధే సవనకిరియా లబ్భతీతి.

యస్స చిత్తసన్తానస్సాతిఆదిపి ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా పురిమయోజనాయ అఞ్ఞథా అత్థయోజనం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ఆకారపఞ్ఞత్తీతి ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఏవ ధమ్మానం పవత్తిఆకారుపాదానవసేన తథా వుత్తా. సుతన్తి విసయనిద్దేసోతి సోతబ్బభూతో ధమ్మో సవనకిరియాకత్తుపుగ్గలస్స సవనకిరియావసేన పవత్తిట్ఠానన్తి కత్వా వుత్తం. చిత్తసన్తానవినిముత్తస్స పరమత్థతో కస్సచి కత్తుఅభావేపి సద్దవోహారేన బుద్ధిపరికప్పితభేదవచనిచ్ఛాయ చిత్తసన్తానతో అఞ్ఞం వియ తంసమఙ్గిం కత్వా వుత్తం – ‘‘చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గీనో’’తి. సవనకిరియావిసయోపి సోతబ్బధమ్మో సవనకిరియావసేన పవత్తచిత్తసన్తానస్స ఇధ పరమత్థతో కత్తుభావతో, సవనవసేన చిత్తపవత్తియా ఏవ వా సవనకిరియాభావతో తంకిరియాకత్తు చ విసయో హోతీతి కత్వా వుత్తం – ‘‘తంసమఙ్గీనో కత్తువిసయే’’తి. సుతాకారస్స చ థేరస్స సమ్మానిచ్ఛితభావతో ఆహ – ‘‘గహణసన్నిట్ఠాన’’న్తి. ఏతేన వా అవధారణత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా అయమత్థయోజనా కతాతి దట్ఠబ్బం.

పుబ్బే సుతానం నానావిహితానం సుత్తసఙ్ఖాతానం అత్థబ్యఞ్జనానం ఉపధారితరూపస్స ఆకారస్స నిదస్సనస్స, అవధారణస్స వా పకాసనసభావో ఏవం-సద్దోతి తదాకారాదిఉపధారణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతధమ్మప్పబన్ధబ్యాపారతాయ వుత్తం – ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో’’తి. సవనకిరియా పన పుగ్గలవాదినోపి విఞ్ఞాణనిరపేక్ఖా నత్థీతి విసేసతో విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి ఆహ – ‘‘సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. మేతి సద్దప్పవత్తియా ఏకన్తేనేవ సత్తవిసయత్తా విఞ్ఞాణకిచ్చస్స చ తత్థేవ సమోదహితబ్బతో ‘‘మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో’’తి వుత్తం. అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తివిజ్జమానపఞ్ఞత్తిసభావా యథాక్కమం ఏవంసద్దసుతసద్దానం అత్థాతి తే తథారూపపఞ్ఞత్తిఉపాదానబ్యాపారభావేన దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో, సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. ఏత్థ చ కరణకిరియాకత్తుకమ్మవిసేసప్పకాసనవసేన పుగ్గలబ్యాపారవిసయపుగ్గలబ్యాపారనిదస్సనవసేన గహణాకారగ్గాహకతబ్బిసయవిసేసనిద్దేసవసేన కత్తుకరణబ్యాపారకత్తునిద్దేసవసేన చ దుతియాదయో చతస్సో అత్థయోజనా దస్సితాతి దట్ఠబ్బం.

సబ్బస్సపి సద్దాధిగమనీయస్స అత్థస్స పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ పటిపజ్జితబ్బత్తా సబ్బపఞ్ఞత్తీనఞ్చ విజ్జమానాదివసేన ఛసు పఞ్ఞత్తిభేదేసు అన్తోగధత్తా తేసు ‘‘ఏవ’’న్తిఆదీనం పఞ్ఞత్తీనం సరూపం నిద్ధారేన్తో ఆహ – ‘‘ఏవన్తి చ మేతి చా’’తిఆది. తత్థ ఏవన్తి చ మేతి చ వుచ్చమానస్సత్థస్స ఆకారాదినో ధమ్మానం అసల్లక్ఖణభావతో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావోతి ఆహ – ‘‘సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తత్థ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేనాతి భూతత్థఉత్తమత్థవసేన. ఇదం వుత్తం హోతి – యో మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతత్థో, అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బో వియ అనుత్తమత్థో చ న హోతి, సో రూపసద్దాదిసభావో, రుప్పనానుభవనాదిసభావో వా అత్థో సచ్చికట్ఠో పరమత్థో చాతి వుచ్చతి, న తథా ‘‘ఏవం మే’’తిపదానం అత్థోతి. ఏతమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కిఞ్హేత్థ త’’న్తిఆది వుత్తం. సుతన్తి పన సద్దాయతనం సన్ధాయాహ – ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. తేనేవ హి ‘‘యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధ’’న్తి వుత్తం. ‘‘సోతద్వారానుసారేన ఉపలద్ధ’’న్తి పన వుత్తే అత్థబ్యఞ్జనాది సబ్బం లబ్భతి. తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతోతి సోతపథమాగతే ధమ్మే ఉపాదాయ తేసం ఉపధారితాకారాదినో పచ్చామసనవసేన ఏవన్తి, ససన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే ఉపాదాయ మేతి వత్తబ్బత్తాతి అత్థో. దిట్ఠాదిసభావరహితే సద్దాయతనే పవత్తమానోపి సుతవోహారో ‘‘దుతియం తతియ’’న్తిఆదికో వియ పఠమాదీని దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతే అపేక్ఖిత్వా పవత్తోతి ఆహ – ‘‘దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో’’తి. అస్సుతం న హోతీతి హి సుతన్తి పకాసితో అయమత్థోతి.

అత్తనా పటివిద్ధా సుత్తస్స పకారవిసేసా ఏవన్తి థేరేన పచ్చామట్ఠాతి ఆహ – ‘‘అసమ్మోహం దీపేతీ’’తి. నానప్పకారప్పటివేధసమత్థో హోతీతి ఏతేన వక్ఖమానస్స సుత్తస్స నానప్పకారతం దుప్పటివిజ్ఝతఞ్చ దస్సేతి. సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతీతి సుతాకారస్స యాథావతో దస్సియమానత్తా వుత్తం. అసమ్మోహేనాతి సమ్మోహాభావేన, పఞ్ఞాయ ఏవ వా సవనకాలసమ్భూతాయ తదుత్తరికాలపఞ్ఞాసిద్ధి. ఏవం అసమ్మోసేనాతి ఏత్థాపి వత్తబ్బం. బ్యఞ్జనానం పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో నాతిగమ్భీరో, యథాసుతధారణమేవ తత్థ కరణీయన్తి సతియా బ్యాపారో అధికో, పఞ్ఞా తత్థ గుణీభూతాతి వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయా’’తిఆది ‘‘పఞ్ఞాయ పుబ్బఙ్గమా’’తి కత్వా. పుబ్బఙ్గమతా చేత్థ పధానభావో ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧, ౨) వియ, పుబ్బఙ్గమతాయ వా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఆవజ్జనాదీనం వియ అప్పధానత్తే పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమా ఏతిస్సాతి అయమ్పి అత్థో యుజ్జతి, ఏవం సతిపుబ్బఙ్గమాయాతి ఏత్థాపి వుత్తనయానుసారేన యథాసమ్భవమత్థో వేదితబ్బో. అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్సాతి అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణస్స, సఙ్కాసనప్పకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతస్సాతి వా అత్థో దట్ఠబ్బో.

యోనిసోమనసికారం దీపేతి ఏవం-సద్దేన వుచ్చమానానం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థానం అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయత్తాతి అధిప్పాయో. అవిక్ఖేపం దీపేతీతి ‘‘చిత్తపరియాదానం కత్థ భాసిత’’న్తిఆదిపుచ్ఛావసే పకరణప్పత్తస్స వక్ఖమానస్స సుత్తస్స సవనం సమాధానమన్తరేన న సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం. విక్ఖిత్తచిత్తస్సాతిఆది తస్సేవత్థస్స సమత్థనవసేన వుత్తం. సబ్బసమ్పత్తియాతి అత్థబ్యఞ్జనదేసకప్పయోజనాదిసమ్పత్తియా. అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయేహి వియ ఆకారనిదస్సనావధారణత్థేహి యోనిసోమనసికారస్స, సద్ధమ్మస్సవనేన వియ చ అవిక్ఖేపస్స యథా యోనిసోమనసికారేన ఫలభూతేన అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతానం సిద్ధి వుత్తా తదవినాభావతో. ఏవం అవిక్ఖేపేన ఫలభూతేన కారణభూతానం సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయానం సిద్ధి దస్సేతబ్బా సియా అస్సుతవతో సప్పురిసూపనిస్సయరహితస్స చ తదభావతో. న హి విక్ఖిత్తచిత్తోతిఆదినా సమత్థనవచనేన పన అవిక్ఖేపేన కారణభూతేన సప్పురిసూపనిస్సయేన చ ఫలభూతస్స సద్ధమ్మస్సవనస్స సిద్ధి దస్సితా. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో సియా, సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయా న ఏకన్తేన అవిక్ఖేపస్స కారణం బాహిరఙ్గత్తా, అవిక్ఖేపో పన సప్పురిసూపనిస్సయో వియ సద్ధమ్మస్సవనస్స ఏకన్తకారణన్తి. ఏవమ్పి అవిక్ఖేపేన సప్పురిసూపనిస్సయసిద్ధిజోతనా న సమత్థితావ. నో న సమత్థితా విక్ఖిత్తచిత్తానం సప్పురిసపయిరుపాసనాభావస్స అత్థసిద్ధత్తా. ఏత్థ చ పురిమం ఫలేన కారణస్స సిద్ధిదస్సనం నదీపూరేన వియ ఉపరి వుట్ఠిసబ్భావస్స, దుతియం కారణేన ఫలస్స సిద్ధిదస్సనం దట్ఠబ్బం ఏకన్తవస్సినా వియ మేఘవుట్ఠానేన వుట్ఠిప్పవత్తియా.

భగవతో వచనస్స అత్థబ్యఞ్జనప్పభేదపరిచ్ఛేదవసేన సకలసాసనసమ్పత్తిఓగాహనాకారో నిరవసేసపరహితపారిపూరితాకారణన్తి వుత్తం – ‘‘ఏవం భద్దకో ఆకారో’’తి. యస్మా న హోతీతి సమ్బన్ధో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిన్తి అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతగుణద్వయం. అపరాపరం వుత్తియా చేత్థ చక్కభావో, చరన్తి ఏతేహి సత్తా సమ్పత్తిభవేసూతి వా. యే సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౧). పురిమపచ్ఛిమభావో చేత్థ దేసనాక్కమవసేన దట్ఠబ్బో. పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియాతి పచ్ఛిమచక్కద్వయస్స అత్థితాయ. సమ్మాపణిహితత్తో పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞో సుద్ధాసయో హోతి తదసిద్ధిహేతూనం కిలేసానం దూరీభావతోతి ఆహ – ‘‘ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతీ’’తి. తథా హి వుత్తం – ‘‘సమ్మాపణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి (ధ. ప. ౪౩), ‘‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం, ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ, ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭) చ. తేనేవాహ – ‘‘ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి. పయోగసుద్ధియాతి యోనిసోమనసికారపుబ్బఙ్గమస్స ధమ్మస్సవనప్పయోగస్స విసదభావేన. తథా చాహ – ‘‘ఆగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి, సబ్బస్స వా కాయవచీపయోగస్స నిద్దోసభావేన. పరిసుద్ధకాయవచీపయోగో హి విప్పటిసారాభావతో అవిక్ఖిత్తచిత్తో పరియత్తియం విసారదో హోతీతి.

నానప్పకారపటివేధదీపకేనాతిఆదినా అత్థబ్యఞ్జనేసు థేరస్స ఏవం-సద్దసుత-సద్దానం అసమ్మోహదీపనతో చతుప్పటిసమ్భిదావసేన అత్థయోజనం దస్సేతి. తత్థ సోతప్పభేదపటివేధదీపకేనాతి ఏతేన అయం సుత-సద్దో ఏవం-సద్దసన్నిధానతో, వక్ఖమానాపేక్ఖాయ వా సామఞ్ఞేనేవ సోతబ్బధమ్మవిసేసం ఆమసతీతి దస్సేతి. మనోదిట్ఠికరణానం పరియత్తిధమ్మానం అనుపేక్ఖనసుప్పటివేధా విసేసతో మనసికారప్పటిబద్ధాతి తే వుత్తనయేన యోనిసోమనసికారదీపకేన ఏవం-సద్దేన యోజేత్వా, సవనధారణవచీపరిచయా పరియత్తిధమ్మా విసేసేన సోతావధానప్పటిబద్ధాతి తే అవిక్ఖేపదీపకేన సుత-సద్దేన యోజేత్వా దస్సేన్తో సాసనసమ్పత్తియా ధమ్మస్సవనే ఉస్సాహం జనేతి. తత్థ ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మా. మనసా అనుపేక్ఖితాతి ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా, ఏత్తకా ఏత్థ అనుసన్ధయో’’తిఆదినా నయేన మనసా అను అను పేక్ఖితా. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్ఝానక్ఖన్తి భూతాయ, ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ వా దిట్ఠియా తత్థ తత్థ వుత్తరూపారూపధమ్మే ‘‘ఇతి రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా సుట్ఠు వవత్థపేత్వా పటివిద్ధా.

సకలేన వచనేనాతి పుబ్బే తీహి పదేహి విసుం విసుం యోజితత్తా వుత్తం. అసప్పురిసభూమిన్తి అకతఞ్ఞుతం, ‘‘ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతీ’’తి (పారా. ౧౯౫) ఏవం వుత్తం అనరియవోహారావత్థం. సా ఏవ అనరియవోహారావత్థా అసద్ధమ్మో. నను చ ఆనన్దత్థేరస్స ‘‘మమేదం వచన’’న్తి అధిమానస్స, మహాకస్సపత్థేరాదీనఞ్చ తదాసఙ్కాయ అభావతో అసప్పురిసభూమిసమతిక్కమాదివచనం నిరత్థకన్తి? నయిదమేవం, ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి వదన్తేన అయమ్పి అత్థో విభావితోతి దస్సనతో. కేచి పన ‘‘దేవతానం పరివితక్కాపేక్ఖం తథావచనన్తి ఏదిసీ చోదనా అనవకాసా’’తి వదన్తి. తస్మిం కిర ఖణే ఏకచ్చానం దేవతానం ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘భగవా పరినిబ్బుతో, అయఞ్చ ఆయస్మా దేసనాకుసలో ఇదాని ధమ్మం దేసేతి, సక్యకులప్పసుతో తథాగతస్స భాతా చూళపితుపుత్తో, కిం ను ఖో సయం సచ్ఛికతం ధమ్మం దేసేతి, ఉదాహు భగవతో ఏవ వచనం యథాసుత’’న్తి, ఏవం తదాసఙ్కితప్పకారతో అసప్పురిసభూమిసమోక్కమాదితో అతిక్కమాది విభావితన్తి. అత్తనో అదహన్తోతి ‘‘మమేద’’న్తి అత్తని అట్ఠపేన్తో. అప్పేతీతి నిదస్సేతి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేసు యథారహం సత్తే నేతీతి నేత్తి, ధమ్మోయేవ నేత్తి ధమ్మనేత్తి.

దళ్హతరనివిట్ఠా విచికిచ్ఛా కఙ్ఖా. నాతిసంసప్పనం మతిభేదమత్తం విమతి. అస్సద్ధియం వినాసేతి భగవతా భాసితత్తా సమ్ముఖా చస్స పటిగ్గహితత్తా ఖలితదురుత్తాదిగ్గహణదోసాభావతో చ. ఏత్థ చ పఞ్చమాదయో తిస్సో అత్థయోజనా ఆకారాదిఅత్థేసు అగ్గహితవిసేసమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా దస్సితా, తతో పరా చతస్సో ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా విభావితా, పచ్ఛిమా పన తిస్సో యథాక్కమం ఆకారత్థం నిదస్సనత్థం అవధారణత్థఞ్చ ఏవం-సద్దం గహేత్వా యోజితాతి దట్ఠబ్బం.

ఏక-సద్దో అఞ్ఞసేట్ఠఅసహాయసఙ్ఖాదీసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭) అఞ్ఞత్థే దిస్సతి, ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౮; పారా. ౧౧) సేట్ఠే, ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౫; ౨.౨౧౫; మ. ని. ౧.౮౦; సం. ని. ౩.౬౩; చూళవ. ౪౪౫) అసహాయే ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) సఙ్ఖాయం. ఇధాపి సఙ్ఖాయన్తి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో’’తి. కాలఞ్చ సమయఞ్చాతి యుత్తకాలఞ్చ పచ్చయసామగ్గిఞ్చ. ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయప్పటిలాభహేతుత్తా. ఖణో ఏవ చ సమయో. యో ఖణోతి చ సమయోతి చ వుచ్చతి, సో ఏకో ఏవాతి హి అత్థో. మహాసమయోతి మహాసమూహో. సమయోపి ఖోతి సిక్ఖాపదపూరణస్స హేతుపి. సమయప్పవాదకేతి దిట్ఠిప్పవాదకే. తత్థ హి నిసిన్నా తిత్థియా అత్తనో అత్తనో సమయం పవదన్తీతి. అత్థాభిసమయాతి హితప్పటిలాభా. అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, అభిసమయో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి పీళనాదీని అభిసమేతబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా వుత్తాని. అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి తానేవ తథా ఏకత్తేన వుత్తాని. తత్థ పీళనం దుక్ఖసచ్చస్స తంసమఙ్గినో హింసనం అవిప్ఫారికతాకరణం. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తపనం పరిదహనం.

తత్థ సహకారికారణే సనిజ్ఝం సమేతి సమవేతీతి సమయో, సమవాయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి ఏత్థ మగ్గబ్రహ్మచరియం తదాధారపుగ్గలేహీతి సమయో, ఖణో. సమేతి ఏత్థ, ఏతేన వా సంగచ్ఛతి సత్తో, సభావధమ్మో వా సహజాతాదీహి, ఉప్పాదాదీహి వాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కరణం వియ చ కప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహోతి. అవసేసపచ్చయానం సమాగమే ఏతి ఫలం ఏతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతి చాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బద్ధో ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా సంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, పటిలాభో. సమస్స యానం, సమ్మా వా యానం అపగమోతి సమయో, పహానం. అభిముఖం ఞాణేన సమ్మా ఏతబ్బో అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతో సభావో. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతసభావావబోధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారే అభిసమయసద్దస్స ఉదాహరణం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అస్సాతి సమయసద్దస్స. కాలో అత్థో సమవాయాదీనం అత్థానం ఇధ అసమ్భవతో, దేసదేసకపరిసానం వియ సుత్తస్స నిదానభావేన కాలస్స అపదిసితబ్బతో చ.

కస్మా పనేత్థ అనియమితవసేనేవ కాలో నిద్దిట్ఠో, న ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమేత్వాతి ఆహ – ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమం అకత్వా సమయసద్దస్స వచనే అయమ్పి గుణో లద్ధో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆదిమాహ. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతీతి. తత్థ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేవసికం ఝానసమాపత్తీహి వీతినామనకాలో, విసేసతో సత్తసత్తాహాని. సుప్పకాసాతి దససహస్సిలోకధాతుయా పకమ్పనఓభాసపాతుభావాదీహి పాకటా. యథావుత్తభేదేసు ఏవ సమయేసు ఏకదేసం పకారన్తరేహి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘యో చాయ’’న్తిఆదిమాహ. తథా హి ఞాణకిచ్చసమయో అత్తహితప్పటిపత్తిసమయో చ అభిసమ్బోధిసమయో, అరియతుణ్హీభావసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో, కరుణాకిచ్చపరహితప్పటిపత్తిధమ్మికథాసమయో దేసనాసమయోయేవ.

కరణవచనేన నిద్దేసో కతోతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అభిధమ్మవినయేసు. తథాతి భుమ్మకరణేహి. అధికరణత్థో ఆధారత్థో. భావో నామ కిరియా, కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం. తత్థ యథా కాలో సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నో సయం పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేన పఞ్ఞాతో తఙ్ఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావతో ‘‘పుబ్బణ్హే జాతో, సాయన్హే గచ్ఛతీ’’తి చ ఆదీసు, సమూహో చ అవయవవినిముత్తో అవిజ్జమానోపి కప్పనామత్తసిద్ధో అవయవానం ఆధారభావేన పఞ్ఞాపీయతి ‘‘రుక్ఖే సాఖా, యవరాసియం సమ్భూతో’’తిఆదీసు, ఏవం ఇధాపీతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘అధికరణం…పే… ధమ్మాన’’న్తి. యస్మిం కాలే, ధమ్మపుఞ్జే వా కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మిం ఏవ కాలే, ధమ్మపుఞ్జే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి అయఞ్హి తత్థ అత్థో. యథా ‘‘గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతో’’తి దోహనకిరియాయ గమనకిరియా లక్ఖీయతి, ఏవం ఇధాపి ‘‘యస్మిం సమయే, తస్మిం సమయే’’తి చ వుత్తే ‘‘సతీ’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతి పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతోతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తస్స ఉప్పాదకిరియా, ఫస్సాదీనం భవనకిరియా చ లక్ఖీయతీతి. యస్మిం సమయేతి యస్మిం నవమే ఖణే, యస్మిం యోనిసోమనసికారాదిహేతుమ్హి, పచ్చయసమవాయే వా సతి కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ ఖణే హేతుమ్హి పచ్చయసమవాయే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి ఉభయత్థ సమయసద్దే భుమ్మనిద్దేసో కతో లక్ఖణభూతభావయుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఖణ…పే… లక్ఖీయతీ’’తి.

హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి ‘‘అన్నేన వసతి, అజ్ఝేనేన వసతి, ఫరసునా ఛిన్దతి, కుదాలేన ఖణతీ’’తిఆదీసు వియ. వీతిక్కమఞ్హి సుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం తం పుగ్గలం పటిపుచ్ఛిత్వా విగరహిత్వా చ తం తం వత్థుం ఓతిణ్ణకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపేన్తో భగవా విహరతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో తతియపారాజికాదీసు వియ.

అచ్చన్తమేవ ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ దేసనానిట్ఠానం పరహితప్పటిపత్తిసఙ్ఖాతేన కరుణావిహారేన. తదత్థజోతనత్థన్తి అచ్చన్తసంయోగత్థజోతనత్థం. ఉపయోగవచననిద్దేసో కతో యథా ‘‘మాసం అజ్ఝేతీ’’తి. పోరాణాతి అట్ఠకథాచరియా. అభిలాపమత్తభేదోతి వచనమత్తేన విసేసో. తేన సుత్తవినయేసు విభత్తిబ్యత్తయో కతోతి దస్సేతి.

ఇదాని ‘‘భగవా’’తి ఇమస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘భగవాతి గరూ’’తిఆది. భగవాతి వచనం సేట్ఠన్తి సేట్ఠవాచకం వచనం, సేట్ఠగుణసహచరణం సేట్ఠన్తి వుత్తం. అథ వా వుచ్చతీతి వచనం, అత్థో. యస్మా యో ‘‘భగవా’’తి వచనేన వచనీయో అత్థో, సో సేట్ఠోతి అత్థో. భగవాతి వచనముత్తమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. గారవయుత్తోతి గరుభావయుత్తో గరుగుణయోగతో. గరుకరణం వా సాతిసయం అరహతీతి గారవయుత్తో, గారవారహోతి అత్థో. సిప్పాదిసిక్ఖాపకా గరూ హోన్తి, న చ గారవయుత్తా, అయం పన తాదిసో న హోతి, తస్మా గరూతి వత్వా గారవయుత్తోతి వుత్తన్తి కేచి. వుత్తోయేవ, న ఇధ వత్తబ్బో విసుద్ధిమగ్గస్స ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకదేసభావతోతి అధిప్పాయో.

ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతీతి ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬) వచనతో ధమ్మస్స సత్థుభావపరియాయో విజ్జతీతి కత్వా వుత్తం. వజిరసఙ్ఘాతసమానకాయో పరేహి అభేజ్జసరీరత్తా. న హి భగవతో రూపకాయే కేనచి సక్కా అన్తరాయో కాతున్తి. దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి వక్ఖమానస్స సకలసుత్తస్స ఏవన్తి నిద్దిసనతో. సావకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి పటిసమ్భిదాపత్తేన పఞ్చసు ఠానేసు భగవతా ఏతదగ్గే ఠపితేన మయా మహాసావకేన సుతం, తఞ్చ ఖో మయా సుతం, న అనుస్సుతికం, న పరమ్పరాభతన్తి ఇమస్స అత్థస్స దీపనతో. కాలసమ్పత్తిం నిద్దిసతి ‘‘భగవా’’తి పదస్స సన్నిధానే పయుత్తస్స సమయసద్దస్స కాలస్స బుద్ధుప్పాదప్పటిమణ్డితభావదీపనతో. బుద్ధుప్పాదపరమా హి కాలసమ్పదా. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘కప్పకసాయే కలియుగే, బుద్ధుప్పాదో అహో మహచ్ఛరియం;

హుతావహమజ్ఝే జాతం, సముదితమకరన్దమరవిన్ద’’న్తి. (దీ. ని. టీ. ౧.౧; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧ దేవతాసంయుత్త);

భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనభావతో.

ఏవంనామకే నగరేతి కథం పనేతం నగరం ఏవంనామకం జాతన్తి? వుచ్చతే, యథా కాకన్దస్స ఇసినో నివాసట్ఠానే మాపితా నగరీ కాకన్దీ, మాకన్దస్స నివాసట్ఠానే మాపితా మాకన్దీ, కుసమ్బస్స నివాసట్ఠానే మాపితా కోసమ్బీతి వుచ్చతి, ఏవం సవత్థస్స ఇసినో నివాసట్ఠానే మాపితా నగరీ సావత్థీతి వుచ్చతి. ఏవం తావ అక్ఖరచిన్తకా వదన్తి. అట్ఠకథాచరియా పన భణన్తి – ‘‘యం కిఞ్చి మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం, సబ్బమేత్థ అత్థీ’’తి సావత్థి. సత్థసమాయోగే చ ‘కిం భణ్డమత్థీ’తి పుచ్ఛితే ‘సబ్బమత్థీ’తి వచనముపాదాయ సావత్థి.

‘‘సబ్బదా సబ్బూపకరణం, సావత్థియం సమోహితం;

తస్మా సబ్బముపాదాయ, సావత్థీతి పవుచ్చతి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪; ఖు. పా. అట్ఠ. ౫.మఙ్గలసుత్తవణ్ణనా; ఉదా. అట్ఠ. ౫; పటి. మ. ౨.౧.౧౮౪);

‘‘కోసలానం పురం రమ్మం, దస్సనేయ్యం మనోరమం;

దసహి సద్దేహి అవివిత్తం, అన్నపానసమాయుతం.

‘‘వుద్ధిం వేపుల్లతం పత్తం, ఇద్ధం ఫీతం మనోరమం;

ఆళకమన్దావ దేవానం, సావత్థిపురముత్తమ’’న్తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪; ఖు. పా. అట్ఠ. ౫.మఙ్గలసుత్తవణ్ణనా);

అవిసేసేనాతి న విసేసేన, విహారభావసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. ఇరియాపథవిహారో…పే… విహారేసూతి ఇరియాపథవిహారో దిబ్బవిహారో బ్రహ్మవిహారో అరియవిహారోతి ఏతేసు చతూసు విహారేసు. సమఙ్గిపరిదీపనన్తి సమఙ్గిభావపరిదీపనం. ఏతన్తి విహరతీతి ఏతం పదం. తథా హి తం ‘‘ఇధేకచ్చో గిహిసంసట్ఠో విహరతి సహనన్దీ సహసోకీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) ఇరియాపథవిహారే ఆగతం, ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి … పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౪౯౯; విభ. ౬౨౪) దిబ్బవిహారే, ‘‘సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭, ౪౫౯, ౫౦౯; ౨.౩౦౯, ౩౧౫, ౪౫౧, ౪౭౧; ౩.౨౩౦, విభ. ౬౪౨, ౬౪౩) బ్రహ్మవిహారే, ‘‘సో ఖోహం, అగ్గివేస్సన, తస్సాయేవ కథాయ పరియోసానే తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి ఏకోదిం కరోమి, సమాదహామి, యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) అరియవిహారే.

తత్థ ఇరియనం పవత్తనం ఇరియా, కాయప్పయోగో. తస్సా పవత్తనూపాయభావతో ఠానాది ఇరియాపథో. ఠానసమఙ్గీ వా హి కాయేన కిఞ్చి కరేయ్య గమనాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ వా. అథ వా ఇరియతి పవత్తతి ఏతేన అత్తభావో, కాయకిచ్చం వాతి ఇరియా, తస్సా పవత్తియా ఉపాయభావతో పథోతి ఇరియాపథో, ఠానాది ఏవ. సో చ అత్థతో గతినివత్తిఆదిఆకారేన పవత్తో చతుసన్తతిరూపప్పబన్ధో ఏవ. విహరణం, విహరతి ఏతేనాతి వా విహారో. దివి భవో దిబ్బో, తత్థ బహులప్పవత్తియా బ్రహ్మపారిసజ్జాదిదేవలోకే భవోతి అత్థో. తత్థ యో దిబ్బానుభావో, తదత్థాయ సంవత్తతీతి వా దిబ్బో, అభిఞ్ఞాభినీహారవసేన మహాగతికత్తా వా దిబ్బో, దిబ్బో చ సో విహారో చాతి దిబ్బవిహారో, చతస్సో రూపావచరసమాపత్తియో. అరూపసమాపత్తియోపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. బ్రహ్మానం, బ్రహ్మానో వా విహారా బ్రహ్మవిహారా, చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో. అరియో, అరియానం వా విహారో అరియవిహారో, చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని. సో హి ఏకం ఇరియాపథబాధనన్తిఆది యదిపి భగవా ఏకేనపి ఇరియాపథేన చిరతరం కాలం అత్తభావం పవత్తేతుం సక్కోతి, తథాపి ఉపాదిన్నకసరీరస్స అయం సభావోతి దస్సేతుం వుత్తం. యస్మా వా భగవా యత్థ కత్థచి వసన్తో వేనేయ్యానం ధమ్మం దేసేన్తో నానాసమాపత్తీహి చ కాలం వీతినామేన్తో వసతీతి సత్తానం అత్తనో చ వివిధహితసుఖం హరతి ఉపనేతి ఉప్పాదేతి, తస్మా వివిధం హరతీతి విహరతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

జేతస్స రాజకుమారస్సాతి ఏత్థ అత్తనో పచ్చత్థికజనం జినాతీతి జేతో. సోతసద్దో వియ హి కత్తుసాధనో జేతసద్దో. అథ వా రఞ్ఞా పసేనదికోసలేన అత్తనో పచ్చత్థికజనే జితే జాతోతి జేతో. రఞ్ఞో హి జయం ఆరోపేత్వా కుమారో జితవాతి జేతోతి వుత్తో. మఙ్గలకామతాయ వా తస్స ఏవంనామమేవ కతన్తి జేతో. మఙ్గలకామతాయ హి జేయ్యోతి ఏతస్మిం అత్థే జేతోతి వుత్తం. విత్థారో పనాతిఆదినా ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి ఏత్థ సుదత్తో నామ సో, గహపతి, మాతాపితూహి కతనామవసేన, సబ్బకామసమిద్ధతాయ పన విగతమచ్ఛేరతాయ కరుణాదిగుణసమఙ్గితాయ చ నిచ్చకాలం అనాథానం పిణ్డమదాసి. తేన అనాథపిణ్డికోతి సఙ్ఖం గతో. ఆరమన్తి ఏత్థ పాణినో, విసేసేన వా పబ్బజితాతి ఆరామో, తస్స పుప్ఫఫలాదిసోభాయ నాతిదూరనచ్చాసన్నతాదిపఞ్చవిధసేనాసనఙ్గసమ్పత్తియా చ తతో తతో ఆగమ్మ రమన్తి అభిరమన్తి, అనుక్కణ్ఠితా హుత్వా నివసన్తీతి అత్థో. వుత్తప్పకారాయ వా సమ్పత్తియా తత్థ తత్థ గతేపి అత్తనో అబ్భన్తరంయేవ ఆనేత్వా రమేతీతి ఆరామో. సో హి అనాథపిణ్డికేన గహపతినా జేతస్స రాజకుమారస్స హత్థతో అట్ఠారసహిరఞ్ఞకోటీహి సన్థారేన కిణిత్వా అట్ఠారసహిరఞ్ఞకోటీహి సేనాసనాని కారాపేత్వా అట్ఠారసహిరఞ్ఞకోటీహి విహారమహం నిట్ఠాపేత్వా ఏవం చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాతితో, తస్మా ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో’’తి వుచ్చతీతి ఇమమత్థం నిదస్సేతి.

తత్థాతి ‘‘ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి యం వుత్తం వాక్యం, తత్థ. సియాతి కస్సచి ఏవం పరివితక్కో సియా, వక్ఖమానాకారేన కదాచి చోదేయ్య వాతి అత్థో. అథ తత్థ విహరతీతి యది జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే విహరతి. న వత్తబ్బన్తి నానాఠానభూతత్తా సావత్థిజేతవనానం, ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి చ వుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ఇదాని చోదకో తమేవ అత్తనో అధిప్పాయం ‘‘న హి సక్కా’’తిఆదినా వివరతి. ఇతరో సబ్బమేతం అవిపరీతం అత్థం అజానన్తేన తయా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏతన్తి ‘‘సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి ఏతం వచనం. ఏవన్తి ‘‘యది తావ భగవా’’తిఆదినా యం తం భవతా చోదితం, తం అత్థతో ఏవం న ఖో పన దట్ఠబ్బం, న ఉభయత్థ అపుబ్బం అచరిమం విహారదస్సనత్థన్తి అత్థో. ఇదాని అత్తనా యథాధిప్పేతం అవిపరీతమత్థం, తస్స చ పటికచ్చేవ వుత్తభావం, తేన చ అప్పటివిద్ధతం పకాసేన్తో ‘‘నను అవోచుమ్హ…పే… జేతవనే’’తి ఆహ. ఏవమ్పి ‘‘జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే విహరతి’’చ్చేవ వత్తబ్బం, న ‘‘సావత్థియ’’న్తి చోదనం మనసి కత్వా వుత్తం – ‘‘గోచరగామనిదస్సనత్థ’’న్తిఆది.

అవస్సఞ్చేత్థ గోచరగామకిత్తనం కత్తబ్బం. తథా హి తం యథా జేతవనాదికిత్తనం పబ్బజితానుగ్గహకరణాదిఅనేకప్పయోజనం, ఏవం గోచరగామకిత్తనమ్పి గహట్ఠానుగ్గహకరణాదివివిధపయోజనన్తి దస్సేన్తో ‘‘సావత్థివచనేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పచ్చయగ్గహణేన ఉపసఙ్కమపయిరుపాసనానం ఓకాసదానేన ధమ్మదేసనాయ సరణేసు సీలేసు చ పతిట్ఠాపనేన యథూపనిస్సయం ఉపరివిసేసాధిగమావహనేన చ గహట్ఠానుగ్గహకరణం, ఉగ్గహపరిపుచ్ఛానం కమ్మట్ఠానానుయోగస్స చ అనురూపవసనట్ఠానపరిగ్గహేనేత్థ పబ్బజితానుగ్గహకరణం వేదితబ్బం. కరుణాయ ఉపగమనం, న లాభాదినిమిత్తం. పఞ్ఞాయ అపగమనం, న విరోధాదినిమిత్తన్తి ఉపగమనాపగమనానం నిరుపక్కిలేసతం విభావేతి. ధమ్మికసుఖం నామ అనవజ్జసుఖం. దేవతానం ఉపకారబహులతా జనవివిత్తతాయ. పచురజనవివిత్తఞ్హి ఠానం దేవా ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞన్తి. తదత్థపరినిప్ఫాదనన్తి లోకత్థనిప్ఫాదనం, బుద్ధకిచ్చసమ్పాదనన్తి అత్థో. ఏవమాదినాతి ఆది-సద్దేన సావత్థికిత్తనేన రూపకాయస్స అనుగ్గణ్హనం దస్సేతి, జేతవనాదికిత్తనేన ధమ్మకాయస్స. తథా పురిమేన పరాధీనకిరియాకరణం, దుతియేన అత్తాధీనకిరియాకరణం. పురిమేన వా కరుణాకిచ్చం, ఇతరేన పఞ్ఞాకిచ్చం. పురిమేన చస్స పరమాయ అనుకమ్పాయ సమన్నాగమం, పచ్ఛిమేన పరమాయ ఉపేక్ఖాయ సమన్నాగమం దీపేతి. భగవా హి సబ్బసత్తే పరమాయ అనుకమ్పాయ అనుకమ్పతి, న చ తత్థ సినేహదోసానుపతితో పరముపేక్ఖకభావతో. ఉపేక్ఖకో చ న పరహితసుఖకరణే అప్పోస్సుక్కో మహాకారుణికభావతో. తస్స మహాకారుణికతాయ లోకనాథతా, ఉపేక్ఖకతాయ అత్తనాథతా.

తథా హేస బోధిసత్తభూతో మహాకరుణాయ సఞ్చోదితమానసో సకలలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నో మహాభినీహారతో పట్ఠాయ తదత్థనిప్ఫాదనత్థం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారే సమ్పాదేన్తో అపరిమితం కాలం అనప్పకం దుక్ఖమనుభోసి, ఉపేక్ఖకతాయ సమ్మా పతితేహి దుక్ఖేహి న వికమ్పితతా. మహాకారుణికతాయ సంసారాభిముఖతా, ఉపేక్ఖకతాయ తతో నిబ్బిన్దనా. తథా ఉపేక్ఖకతాయ నిబ్బానాభిముఖతా, మహాకారుణికతాయ తదధిగమో. తథా మహాకారుణికతాయ పరేసం అహింసాపనం, ఉపేక్ఖకతాయ సయం పరేహి అభాయనం. మహాకారుణికతాయ పరం రక్ఖతో అత్తనో రక్ఖణం, ఉపేక్ఖకతాయ అత్తానం రక్ఖతో పరేసం రక్ఖణం. తేనస్స అత్తహితాయ పటిపన్నాదీసు చతుత్థపుగ్గలభావో సిద్ధో హోతి. తథా మహాకారుణికతాయ సచ్చాధిట్ఠానస్స చ చాగాధిట్ఠానస్స చ పారిపూరీ, ఉపేక్ఖకతాయ ఉపసమాధిట్ఠానస్స చ పఞ్ఞాధిట్ఠానస్స చ పారిపూరీ. ఏవం పురిసుద్ధాసయప్పయోగస్స మహాకారుణికతాయ లోకహితత్థమేవ రజ్జసమ్పదాదిభవసమ్పత్తియా ఉపగమనం, ఉపేక్ఖకతాయ తిణాయపి అమఞ్ఞమానస్స తతో అపగమనం. ఇతి సువిసుద్ధఉపగమాపగమస్స మహాకారుణికతాయ లోకహితత్థమేవ దానవసేన సమ్పత్తీనం పరిచ్చజనా, ఉపేక్ఖకతాయ చస్స ఫలస్స అత్తనో అపచ్చాసీసనా. ఏవం సముదాగమనతో పట్ఠాయ అచ్ఛరియబ్భుతగుణసమన్నాగతస్స మహాకారుణికతాయ పరేసం హితసుఖత్థం అతిదుక్కరకారితా, ఉపేక్ఖకతాయ కాయమ్పి అనలఙ్కారితా.

తథా మహాకారుణికతాయ చరిమత్తభావే జిణ్ణాతురమతదస్సనేన సఞ్జాతసంవేగో, ఉపేక్ఖకతాయ ఉళారేసు దేవభోగసదిసేసు భోగేసు నిరపేక్ఖో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమి. తథా మహాకారుణికతాయ ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭; సం. ని. ౨.౪, ౧౦) కరుణాముఖేనేవ విపస్సనారమ్భో, ఉపేక్ఖకతాయ బుద్ధభూతస్స సత్త సత్తాహాని వివేకసుఖేనేవ వీతినామనం. మహాకారుణికతాయ ధమ్మగమ్భీరతం పచ్చవేక్ఖిత్వా ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కనం ఆపజ్జిత్వాపి మహాబ్రహ్మునో అజ్ఝేసనాపదేసేన ఓకాసకరణం, ఉపేక్ఖకతాయ పఞ్చవగ్గియాదివేనేయ్యానం అననురూపసముదాచారేపి అనఞ్ఞథాభావో. మహాకారుణికతాయ కత్థచి పటిఘాతాభావేనస్స సబ్బత్థ అమిత్తసఞ్ఞాభావో, ఉపేక్ఖకతాయ కత్థచిపి అనురోధాభావేన సబ్బత్థ సినేహసన్థవాభావో. మహాకారుణికతాయ పరేసం పసాదనా, ఉపేక్ఖకతాయ పసన్నాకారేహి న వికమ్పనా. మహాకారుణికతాయ ధమ్మానురాగాభావేన తత్థ ఆచరియముట్ఠిఅభావో, ఉపేక్ఖకతాయ సావకానురాగాభావేన పరివారపరికమ్మతాభావో. మహాకారుణికతాయ ధమ్మం దేసేతుం పరేహి సంసగ్గముపగచ్ఛతోపి ఉపేక్ఖకతాయ న తత్థ అభిరతి. మహాకారుణికతాయ గామాదీనం ఆసన్నట్ఠానే వసతోపి ఉపేక్ఖకతాయ అరఞ్ఞట్ఠానే ఏవ విహరణం. తేన వుత్తం – ‘‘పురిమేనస్స పరమాయ అనుకమ్పాయ సమన్నాగమం దీపేతీ’’తి.

తన్తి తత్రాతి పదం. ‘‘దేసకాలపరిదీపన’’న్తి యే దేసకాలా ఇధ విహరణకిరియావిసేసనభావేన వుత్తా, తేసం పరిదీపనన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం సమయం…పే… దీపేతీ’’తి ఆహ. తం-సద్దో హి వుత్తస్స అత్థస్స పటినిద్దేసో, తస్మా ఇధ కాలస్స దేసస్స వా పటినిద్దేసో భవితుమరహతి, న అఞ్ఞస్స. అయం తావ తత్ర-సద్దస్స పటినిద్దేసభావే అత్థవిభావనా. యస్మా పన ఈదిసేసు ఠానేసు తత్ర-సద్దో ధమ్మదేసనావిసిట్ఠం దేసకాలఞ్చ విభావేతి, తస్మా వుత్తం – ‘‘భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతీ’’తి. తేన తత్రాతి యత్ర భగవా ధమ్మదేసనత్థం భిక్ఖూ ఆలపతి భాసతి, తాదిసే దేసే, కాలే వాతి అత్థో. న హీతిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి. నను చ యత్థ ఠితో భగవా ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తిఆదినా బాహియస్స ధమ్మదేసనం పటిక్ఖిపి, తత్థేవ అన్తరవీథియం ఠితో తస్స ధమ్మం దేసేసీతి? సచ్చమేతం, అదేసేతబ్బకాలే అదేసనాయ ఇదం ఉదాహరణం. తేనేవాహ – ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తి.

యం పన తత్థ వుత్తం – ‘‘అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా’’తి, తమ్పి తస్స అకాలభావస్సేవ పరియాయేన దస్సనత్థం వుత్తం. తస్స హి తదా అద్ధానపరిస్సమేన రూపకాయే అకమ్మఞ్ఞతా అహోసి, బలవపీతివేగేన నామకాయే. తదుభయస్స వూపసమం ఆగమేన్తో పపఞ్చపరిహారత్థం భగవా ‘‘అకాలో ఖో’’తి పరియాయేన పటిక్ఖిపి. అదేసేతబ్బదేసే అదేసనాయ పన ఉదాహరణం ‘‘అథ ఖో భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది (సం. ని. ౨.౧౫౪), విహారపచ్ఛాయాయం పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి (దీ. ని. ౧.౩౬౩) చ ఏవమాదికం ఇధ ఆదిసద్దేన సఙ్గహితం. ‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, బాలో ఇధ పుబ్బే నేసాదో ఇధ పాపాని కమ్మాని కరిత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౧) పదపూరణమత్తే ఖో-సద్దో, ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౨౧) అవధారణే, ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో సావకా వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౧) ఆదికాలత్థే, వాక్యారమ్భేతి అత్థో. తత్థ పదపూరణేన వచనాలఙ్కారమత్తం కతం హోతి, ఆదికాలత్థేన వాక్యస్స ఉపఞ్ఞాసమత్తం. అవధారణత్థేన పన నియమదస్సనం, తస్మా ఆమన్తేసి ఏవాతి ఆమన్తనే నియమో దస్సితో హోతి.

భగవాతి లోకగరుదీపనన్తి కస్మా వుత్తం, నను పుబ్బేపి భగవాసద్దస్స అత్థో వుత్తోతి? యదిపి వుత్తో, తం పనస్స యథావుత్తే ఠానే విహరణకిరియాయ కత్తు విసేసదస్సనత్థం కతం, న ఆమన్తనకిరియాయ, ఇధ పన ఆమన్తనకిరియాయ, తస్మా తదత్థం పున ‘‘భగవా’’తి పాళియం వుత్తన్తి తస్సత్థం దస్సేతుం ‘‘భగవాతి లోకగరుదీపన’’న్తి ఆహ. తేన లోకగరుభావతో తదనురూపం పటిపత్తిం పత్థేన్తో అత్తనో సన్తికం ఉపగతానం భిక్ఖూనం అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేతుం తే ఆమన్తేసీతి దస్సేతి. కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనన్తి వక్ఖమానాయ చిత్తపరియాదానదేసనాయ సవనయోగ్గపుగ్గలవచనం. చతూసుపి పరిసాసు భిక్ఖూ ఏవ ఏదిసానం దేసనానం విసేసేన భాజనభూతాతి సాతిసయం సాసనసమ్పటిగ్గాహకభావదస్సనత్థం ఇధ భిక్ఖుగ్గహణన్తి దస్సేత్వా ఇదాని సద్దత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భిక్ఖకోతి భిక్ఖూతి భిక్ఖనధమ్మతాయ భిక్ఖూతి అత్థో. భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి బుద్ధాదీహి అజ్ఝుపగతం భిక్ఖాచరియం, ఉఞ్ఛాచరియం, అజ్ఝుపగతత్తా అనుట్ఠితత్తా భిక్ఖు. యో హి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, సో కసిగోరక్ఖాదిజీవికాకప్పనం హిత్వా లిఙ్గసమ్పటిచ్ఛనేనేవ భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా భిక్ఖు, పరప్పటిబద్ధజీవికత్తా వా విహారమజ్ఝే కాజభత్తం భుఞ్జమానోపి భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు, పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జాయ ఉస్సాహజాతత్తా వా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖూతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆదినా నయేనాతి ‘‘ఛిన్నభిన్నపటధరోతి భిక్ఖు, భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖు, భిన్నత్తా పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం భిక్ఖూ’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౦) విభఙ్గే ఆగతనయేన. ఞాపనేతి అవబోధనే, పటివేదనేతి అత్థో.

భిక్ఖనసీలతాతి భిక్ఖనేన జీవనసీలతా, న కసివాణిజ్జాదినా జీవనసీలతా. భిక్ఖనధమ్మతాతి ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తీ’’తి (జా. ౧.౭.౫౯) ఏవం వుత్తా భిక్ఖనసభావతా, న యాచనకోహఞ్ఞసభావతా. భిక్ఖనే సాధుకారితాతి ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) వచనం అనుస్సరిత్వా తత్థ అప్పమజ్జనా. అథ వా సీలం నామ పకతిసభావో, ఇధ పన తదధిట్ఠానం. ధమ్మోతి వతం. సాధుకారితాతి సక్కచ్చకారితా ఆదరకిరియా. హీనాధికజనసేవితన్తి యే భిక్ఖుభావే ఠితాపి జాతిమదాదివసేన ఉద్ధతా ఉన్నళా, యే చ గిహిభావే పరేసం అధికభావమ్పి అనుపగతత్తా భిక్ఖాచరియం పరమకారుఞ్ఞతం మఞ్ఞన్తి, తేసం ఉభయేసమ్పి యథాక్కమం ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనేన హీనజనేహి దలిద్దేహి పరమకారుఞ్ఞతం పత్తేహి పరకులేసు భిక్ఖాచరియాయ జీవికం కప్పేన్తేహి సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతభావనిగ్గహం కరోతి. అధికజనేహి ఉళారభోగఖత్తియకులాదితో పబ్బజితేహి బుద్ధాదీహి ఆజీవవిసోధనత్థం సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో దీనభావనిగ్గహం కరోతీతి యోజేతబ్బం. యస్మా ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనం ఆమన్తనభావతో అభిముఖీకరణం, పకరణతో సామత్థియతో చ సుస్సుసాజననం సక్కచ్చసవనమనసికారనియోజనఞ్చ హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖవోతి ఇమినా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సాధుకం సవనమనసికారేతి సాధుకసవనే సాధుకమనసికారే చ. కథం పన పవత్తితా సవనాదయో సాధుకం పవత్తితా హోన్తీతి? ‘‘అద్ధా ఇమాయ సమ్మాపటిపత్తియా సకలసాసనసమ్పత్తి హత్థగతా భవిస్సతీ’’తి ఆదరగారవయోగేన కథాదీసు అపరిభవాదినా చ. వుత్తఞ్హి ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? కథం న పరిభోతి, కథితం న పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, అవిక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి ఏకగ్గచిత్తో, యోనిసో చ మనసికరోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి (అ. ని. ౫.౧౫౧). తేనేవాహ – ‘‘సాధుకం సవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తీ’’తి.

పుబ్బే సబ్బపరిసాసాధారణత్తేపి భగవతో ధమ్మదేసనాయ ‘‘జేట్ఠసేట్ఠా’’తిఆదినా భిక్ఖూనం ఏవ ఆమన్తనే కారణం దస్సేత్వా ఇదాని భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వావ ధమ్మదేసనాయ పయోజనం దస్సేతుం ‘‘కిమత్థం పన భగవా’’తి చోదనం సముట్ఠాపేతి. తత్థ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాతి అఞ్ఞవిహితా. విక్ఖిత్తచిత్తాతి అసమాహితచిత్తా. ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాతి హియ్యో తతో పరం దివసేసు వా సుతధమ్మం పతి పతి మనసా అవేక్ఖన్తా. భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ఆదితో పట్ఠాయ దేసనం సల్లక్ఖేతుం సక్కోన్తీతి ఇమమత్థం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘తే అనామన్తేత్వా’’తిఆది వుత్తం.

భిక్ఖవోతి చేత్థ సన్ధివసేన ఇ-కారలోపో దట్ఠబ్బో. భిక్ఖవో ఇతీతి అయం ఇతి-సద్దో హేతుపరిసమాపనాదిఅత్థపదత్థవిపరియాయపకారావధారణనిదస్సనాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస ‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౭౯) హేత్వత్థే దిస్సతి. ‘‘తస్మాతిహ మే, భిక్ఖవే, ధమ్మదాయాదా భవథ, మా ఆమిసదాయాదా. అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా. కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం, నో ఆమిసదాయాదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯) పరిసమాపనే. ‘‘ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౩) ఆదిఅత్థే. ‘‘మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనమభిలాపో’’తిఆదీసు (మహాని. ౭౩, ౭౫) పదత్థవిపరియాయే. ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో, సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో, సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౪) పకారే. ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి పుట్ఠేన సతా, ‘ఆనన్ద, అత్థీ’తిస్స వచనీయం. ‘కిం పచ్చయా జరామరణ’న్తి ఇతి చే వదేయ్య. జాతిపచ్చయా జరామరణం ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౯౬) అవధారణే. ‘‘అత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, నత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; సం. ని. ౩.౯౦) నిదస్సనే. ఇధాపి నిదస్సనే ఏవ దట్ఠబ్బో. భిక్ఖవోతి హి ఆమన్తనాకారో. తమేస ఇతి-సద్దో నిదస్సేతి ‘‘భిక్ఖవోతి ఆమన్తేసీ’’తి. ఇమినా నయేన ‘‘భద్దన్తే’’తిఆదీసుపి యథారహం ఇతి-సద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో. పుబ్బే ‘‘భగవా ఆమన్తేసీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘భగవతో పచ్చస్సోసు’’న్తి ఇధ ‘‘భగవతో’’తి సామివచనం ఆమన్తనమేవ సమ్బన్ధిఅన్తరం అపేక్ఖతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘భగవతో ఆమన్తనం పటిఅస్సోసు’’న్తి వుత్తం. ‘‘భగవతో’’తి పన ఇదం పటిస్సవసమ్బన్ధేన సమ్పదానవచనం యథా ‘‘దేవదత్తాయ పటిస్సుణోతీ’’తి. యం నిదానం భాసితన్తి సమ్బన్ధో. ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగాహణత్థన్తి కమలకువలయుజ్జలవిమలసాదురససలిలాయ పోక్ఖరణియా సుఖావతరణత్థం నిమ్మలసిలాతలరచనావిలాససోభితరతనసోపానం విప్పకిణ్ణముత్తాతలసదిసవాలుకాచుణ్ణపణ్డరభూమిభాగం తిత్థం వియ సువిభత్తభిత్తివిచిత్రవేదికాపరిక్ఖిత్తస్స నక్ఖత్తపథం ఫుసితుకామతాయ వియ పటివిజమ్భితసముస్సయస్స పాసాదవరస్స సుఖారోహనత్థం దన్తమయసణ్హముదుఫలకఞ్చనలతావినద్ధమణిగణప్పభాసముదయుజ్జలసోభం సోపానం వియ సువణ్ణవలయనూపురాదిసఙ్ఘట్టనసద్దసమ్మిస్సితస్స కథితహసితమధురస్సరగేహజనవిజమ్భితవిచరితస్స ఉళారఇస్సరియవిభవసోభితస్స మహాఘరస్స సుఖప్పవేసనత్థం సువణ్ణరజతమణిముత్తాపవాళాదిజుతివిస్సరవిజ్జోతితసుప్పతిట్ఠితవిసాలద్వారబాహం మహాద్వారం వియ చ అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స బుద్ధానం దేసనాఞాణగమ్భీరభావసంసూచకస్స ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగాహత్థం.

ఏత్థాహ – ‘‘కిమత్థం పన ధమ్మవినయసఙ్గహే కయిరమానే నిదానవచనం, నను భగవతా భాసితవచనస్సేవ సఙ్గహో కాతబ్బో’’తి? వుచ్చతే, దేసనాయ ఠితిఅసమ్మోససద్ధేయ్యభావసమ్పాదనత్థం. కాలదేసదేసకనిమిత్తపరిసాపదేసేహి ఉపనిబన్ధిత్వా ఠపితా హి దేసనా చిరట్ఠితికా హోతి అసమ్మోసధమ్మా సద్ధేయ్యా చ. దేసకాలకత్తుహేతునిమిత్తేహి ఉపనిబద్ధో వియ వోహారవినిచ్ఛయో. తేనేవ చ ఆయస్మతా మహాకస్సపేన ‘‘చిత్తపరియాదానసుత్తం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా దేసాదిపుచ్ఛాసు కతాసు తాసం విస్సజ్జనం కరోన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదినా ఇమస్స సుత్తస్స నిదానం భాసితం. అపిచ సత్థుసమ్పత్తిప్పకాసనత్థం నిదానవచనం. తథాగతస్స హి భగవతో పుబ్బచరణానుమానాగమతక్కాభావతో సమ్మాసమ్బుద్ధభావసిద్ధి. న హి సమ్మాసమ్బుస్స పుబ్బచరణాదీహి అత్థో అత్థి సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ ఏకప్పమాణత్తా చ ఞేయ్యధమ్మేసు. తథా ఆచరియముట్ఠిధమ్మమచ్ఛరియసాసనసావకానానురాగాభావతో ఖీణాసవభావసిద్ధి. న హి సబ్బసో ఖీణాసవస్స తే సమ్భవన్తీతి సువిసుద్ధస్స పరానుగ్గహప్పవత్తి. ఏవం దేసకసంకిలేసభూతానం దిట్ఠిసీలసమ్పదాదూసకానం అవిజ్జాతణ్హానం అచ్చన్తాభావసంసూచకేహి ఞాణప్పహానసమ్పదాభిబ్యఞ్జనకేహి చ సమ్బుద్ధవిసుద్ధభావేహి పురిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధి, తతో చ అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మేసు సమ్మోహాభావసిద్ధితో పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధీతి భగవతో చతువేసారజ్జసమన్నాగమో అత్తహితపరహితప్పటిపత్తి చ నిదానవచనేన పకాసితా హోతి. తత్థ తత్థ సమ్పత్తపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ఠానుప్పత్తికప్పటిభానేన ధమ్మదేసనాదీపనతో, ఇధ పన రూపగరుకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయానురూపం ఠానుప్పత్తికప్పటిభానేన ధమ్మదేసనాదీపనతోతి యోజేతబ్బం. తేన వుత్తం – ‘‘సత్థుసమ్పత్తిప్పకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

తథా సాసనసమ్పత్తిప్పకాసనత్థం నిదానవచనం. ఞాణకరుణాపరిగ్గహితసబ్బకిరియస్స హి భగవతో నత్థి నిరత్థకా పటిపత్తి, అత్తహితత్థా వా. తస్మా పరేసం ఏవ అత్థాయ పవత్తసబ్బకిరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సకలమ్పి కాయవచీమనోకమ్మం యథాపవత్తం వుచ్చమానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం సత్తానం అనుసాసనట్ఠేన సాసనం, న కప్పరచనా. తయిదం సత్థుచరితం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసేహి సద్ధిం తత్థ తత్థ నిదానవచనేహి యథారహం పకాసీయతి. ‘‘ఇధ పన రూపగరుకానం పుగ్గలాన’’న్తిఆది సబ్బం పురిమసదిసమేవ. తేన వుత్తం – ‘‘సాసనసమ్పత్తిప్పకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి. అపిచ సత్థునో పమాణభావప్పకాసనేన వచనేన సాసనస్స పమాణభావదస్సనత్థం నిదానవచనం, తఞ్చ దేసకప్పమాణభావదస్సనం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన ‘‘భగవా’’తి చ ఇమినా పదేన విభావితన్తి వేదితబ్బం. భగవాతి హి తథాగతస్స రాగదోసమోహాదిసబ్బకిలేసమలదుచ్చరితదోసప్పహానదీపనేన వచనేన అనఞ్ఞసాధారణసుపరిసుద్ధఞాణకరుణాదిగుణవిసేసయోగపరిదీపనేన తతో ఏవ సబ్బసత్తుత్తమభావదీపనేన అయమత్థో సబ్బథా పకాసితో హోతీతి. ఇదమేత్థ నిదానవచనప్పయోజనస్స ముఖమత్తనిదస్సనం.

నిక్ఖిత్తస్సాతి దేసితస్స. దేసనా హి దేసేతబ్బస్స సీలాదిఅత్థస్స వేనేయ్యసన్తానేసు నిక్ఖిపనతో ‘‘నిక్ఖేపో’’తి వుచ్చతి. సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వావ వుచ్చమానా పాకటా హోతీతి సామఞ్ఞతో భగవతో దేసనాయ సముట్ఠానస్స విభాగం దస్సేత్వా ‘‘ఏత్థాయం దేసనా ఏవంసముట్ఠానా’’తి దేసనాయ సముట్ఠానే దస్సితే సుత్తస్స సమ్మదేవ నిదానపరిజాననేన వణ్ణనాయ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వుత్తం. తత్థ యథా అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తన్తాని సంకిలేసభాగియాదిపట్ఠాననయవసేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధభావన్తి ఆహ – ‘‘చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా’’తి. ఏత్థ చ యథా అత్తజ్ఝాసయస్స అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛాహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి ‘‘అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పుచ్ఛావసికో చా’’తి అజ్ఝాసయపుచ్ఛానుసన్ధిసబ్భావతో, ఏవం యదిపి అట్ఠుప్పత్తియా అత్తజ్ఝాసయేనపి సంసగ్గభేదో సమ్భవతి, అత్తజ్ఝాసయాదీహి పన పురతో ఠితేహి అట్ఠుప్పత్తియా సంసగ్గో నత్థీతి న ఇధ నిరవసేసో విత్థారనయో సమ్భవతీతి ‘‘చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపా’’తి వుత్తం. తదన్తోగధత్తా వా సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారోవ దస్సితా. యథాదస్సనఞ్హేత్థ అయం సంసగ్గభేదో గహేతబ్బోతి.

తత్రాయం వచనత్థో – నిక్ఖిపీయతీతి నిక్ఖేపో, సుత్తం ఏవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అథ వా నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి కారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో. అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయేపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసో పుచ్ఛావసో, సో ఏతస్స అత్థీతి పుచ్ఛావసికో. సుత్తదేసనావత్థుభూతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తి త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా. సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి సుత్తనిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం అత్థవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో. పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో. పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛితబ్బో అత్థో. పుచ్ఛావసేన పవత్తం ధమ్మప్పటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసికం, తదేవ నిక్ఖేపసద్దాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం – ‘‘పుచ్ఛావసికో’’తి. తథా అట్ఠుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అపిచేత్థ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖత్తా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం సుత్తనిక్ఖేపభావో యుత్తో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ధమ్మతన్తిట్ఠపనత్థం పవత్తితదేసనత్తా. పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనాపవత్తిహేతుభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథమట్ఠుప్పత్తియా అనవరోధో, పుచ్ఛావసికఅట్ఠుప్పత్తికానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తితానం కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి? న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి బ్రహ్మజాలధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం వణ్ణావణ్ణఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం ‘‘అట్ఠుప్పత్తీ’’తి వుచ్చతి. పరేసం పుచ్ఛం వినా అజ్ఝాసయం ఏవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటోయమత్థోతి. అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేసీతి ధమ్మతన్తిట్ఠపనత్థం కథేసి. విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా సద్ధిన్ద్రియాదయో. అజ్ఝాసయన్తి అధిముత్తిం. ఖన్తిన్తి దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిం. మనన్తి పఞ్ఞత్తిచిత్తం. అభినీహారన్తి పణిధానం. బుజ్ఝనభావన్తి బుజ్ఝనసభావం, పటివిజ్ఝనాకారం వా. రూపగరుకానన్తి పఞ్చసు ఆరమ్మణేసు రూపారమ్మణగరుకా రూపగరుకా. చిత్తేన రూపనిన్నా రూపపోణా రూపపబ్భారా రూపదస్సనప్పసుతా రూపేన ఆకడ్ఢితహదయా, తేసం రూపగరుకానం.

పటిసేధత్థోతి పటిక్ఖేపత్థో. కస్స పన పటిక్ఖేపత్థోతి? కిరియాపధానఞ్హి వాక్యం, తస్మా ‘‘న సమనుపస్సామీ’’తి సమనుపస్సనాకిరియాపటిసేధత్థో. తేనాహ – ‘‘ఇమస్స పన పదస్సా’’తిఆది. యో పరో న హోతి, సో అత్తాతి లోకసమఞ్ఞామత్తసిద్ధం సత్తసన్తానం సన్ధాయ – ‘‘అహ’’న్తి సత్థా వదతి, న బాహిరకపరికప్పితం అహంకారవిసయం అహంకారస్స బోధిమూలేయేవ సముచ్ఛిన్నత్తా. లోకసమఞ్ఞానతిక్కమన్తా ఏవ హి బుద్ధానం లోకియే విసయే దేసనాపవత్తి. భిక్ఖవేతి ఆలపనే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అఞ్ఞన్తి అపేక్ఖాసిద్ధత్తా అఞ్ఞత్థస్స ‘‘ఇదాని వత్తబ్బఇత్థిరూపతో అఞ్ఞ’’న్తి ఆహ. ఏకమ్పి రూపన్తి ఏకం వణ్ణాయతనం. సమం విసమం సమ్మా యాథావతో అను అను పస్సతీతి సమనుపస్సనా, ఞాణం. సంకిలిస్సనవసేన అను అను పస్సతీతి సమనుపస్సనా, దిట్ఠి. నో నిచ్చతోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, ఏవమాదికోతి అత్థో. తేన ‘‘దుక్ఖతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏవమాదీని సఙ్గణ్హాతి. ఓలోకేన్తోపీతి దేవమనుస్సవిమానకప్పరుక్ఖమణికనకాదిగతాని రూపాని అనవసేసం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ఓలోకేన్తోపి. సామఞ్ఞవచనోపి యం-సద్దో ‘‘ఏకరూపమ్పీ’’తి రూపస్స అధిగతత్తా రూపవిసయో ఇచ్ఛితోతి ‘‘యం రూప’’న్తి వుత్తం. తథా పురిససద్దో పరియాదియితబ్బచిత్తపుగ్గలవిసయోతి రూపగరుకస్సాతి విసేసితం. గహణం ‘‘ఖేపన’’న్తి చ అధిప్పేతం, పరియాదానఞ్చ ఉప్పత్తినివారణన్తి ఆహ – ‘‘చతుభూమకకుసలచిత్త’’న్తి. తఞ్హి రూపం తాదిసస్స పరిత్తకుసలస్సపి ఉప్పత్తిం నివారేతి, కిమఙ్గం పన మహగ్గతానుత్తరచిత్తస్సాతి లోకుత్తరకుసలచిత్తస్సపి ఉప్పత్తియా నివారణం హోతుం సమత్థం, లోకియకుసలుప్పత్తియా నివారకత్తే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ‘‘చతుభూమకకుసలచిత్తం పరియాదియిత్వా’’తి వుత్తం. న హి కామగుణస్సాదప్పసుతస్స పురిసస్స దానాదివసేన సవిప్ఫారికా కుసలుప్పత్తి సమ్భవతి. గణ్హిత్వా ఖేపేత్వాతి అత్తానం అస్సాదేత్వా పవత్తమానస్స అకుసలచిత్తస్స పచ్చయో హోన్తం పవత్తినివారణేన ముట్ఠిగతం వియ గహేత్వా అనుప్పాదనిరోధేన ఖేపేత్వా వియ తిట్ఠతి. తావ మహతి లోకసన్నివాసే తస్స పరియాదియట్ఠానం అవిచ్ఛేదతో లబ్భతీతి ఆహ – ‘‘తిట్ఠతీ’’తి యథా ‘‘పబ్బతా తిట్ఠన్తి, నజ్జో సన్దన్తీ’’తి. తేనాహ – ‘‘ఇధ ఉభయమ్పి వట్టతీ’’తిఆది.

యథయిదన్తి సన్ధివసేన ఆకారస్స రస్సత్తం యకారాగమో చాతి ఆహ – ‘‘యథా ఇద’’న్తి. ఇత్థియా రూపన్తి ఇత్థిసరీరగతం తప్పటిబద్ధఞ్చ రూపాయతనం. పరమత్థస్స నిరుళ్హో, పఠమం సాధారణతో సద్దసత్థలక్ఖణాని విభావేతబ్బాని, పచ్ఛా అసాధారణతోతి తాని పాళివసేన విభావేతుం – ‘‘రుప్పతీతి ఖో…పే… వేదితబ్బ’’న్తి ఆహ. తత్థ రుప్పతీతి సీతాదివిరోధిపచ్చయేహి వికారం ఆపాదీయతి, ఆపజ్జతీతి వా అత్థో. వికారుప్పత్తి చ విరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విసదిసుప్పత్తి విభూతతరా, కుతో పనాయం విసేసోతి చే? ‘‘సీతేనా’’తిఆదివచనతో. ఏవఞ్చ కత్వా వేదనాదీసు అనవసేసరూపసమఞ్ఞా సామఞ్ఞలక్ఖణన్తి సబ్బరూపధమ్మసాధారణం రూప్పనం. ఇదాని అత్థుద్ధారనయేన రూపసద్దం సంవణ్ణేన్తో ‘‘అయం పనా’’తిఆదిమాహ. రూపక్ఖన్ధే వత్తతీతి ‘‘ఓళారికం వా సుఖుమం వా’’తిఆదివచనతో (మ. ని. ౧.౩౬౧; ౨.౧౧౩; ౩.౮౬, ౮౯; విభ. ౨). రూపూపపత్తియాతి ఏత్థ రూపభవో రూపం ఉత్తరపదలోపేన. రూపభవూపపత్తియాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. కసిణనిమిత్తేతి పథవీకసిణాదిసఞ్ఞితే పటిభాగనిమిత్తే. రూప్పతి అత్తనో ఫలస్స సభావం కరోతీతి రూపం, సభావహేతూతి ఆహ – ‘‘సరూపా…పే… ఏత్థ పచ్చయే’’తి. కరచరణాదిఅవయవసఙ్ఘాతభావేన రూపీయతి నిరూపీయతీతి రూపం, రూపకాయోతి ఆహ – ‘‘ఆకాసో…పే… ఏత్థ సరీరే’’తి.

రూపయతి వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి రూపం, వణ్ణాయతనం. ఆరోహపరిణాహాదిభేదరూపగతం సణ్ఠానసమ్పత్తిం నిస్సాయ పసాదం ఆపజ్జమానో రూపప్పమాణోతి వుత్తోతి ఆహ – ‘‘ఏత్థ సణ్ఠానే’’తి. పియరూపన్తిఆదీసు సభావత్థో రూపసద్దో. ఆదిసద్దేన రూపజ్ఝానాదీనం సఙ్గహో. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తి ఏత్థ అజ్ఝత్తం కేసాదీసు పరికమ్మసఞ్ఞావసేన పటిలద్ధరూపజ్ఝానం రూపం, తం అస్స అత్థీతి రూపీతి వుత్తో. ఇత్థియా చతుసముట్ఠానే వణ్ణేతి ఇత్థిసరీరపరియాపన్నమేవ రూపం గహితం, తప్పటిబద్ధవత్థాలఙ్కారాదిరూపమ్పి పన పురిసచిత్తస్స పరియాదాయకం హోతీతి దస్సేతుం – ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. గన్ధవణ్ణగ్గహణేన విలేపనం వుత్తం. కామం ‘‘అసుకాయ ఇత్థియా పసాధన’’న్తి సల్లక్ఖితస్స అకాయప్పటిబద్ధస్సపి వణ్ణో పటిబద్ధచిత్తస్స పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్య, తం పన న ఏకన్తికన్తి ఏకన్తికం దస్సేన్తో ‘‘కాయప్పటిబద్ధో’’తిఆహ. ఉపకప్పతీతి చిత్తస్స పరియాదానాయ ఉపకప్పతి. పురిమస్సేవాతి పుబ్బే వుత్తఅత్థస్సేవ దళ్హీకరణత్థం వుత్తం యథా ‘‘ద్విక్ఖత్తుం బన్ధం సుబన్ధ’’న్తి. నిగమనవసేన వా ఏతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఓపమ్మవసేన వుత్తన్తి ‘‘యం ఏవం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తి సకలమేవిదం పురిమవచనం ఉపమావసేన వుత్తం, తత్థ పన ఉపమాభూతం అత్థం దస్సేతుం – ‘‘యథయిదం…పే… ఇత్థిరూప’’న్తి వుత్తం. పరియాదానే ఆనుభావో సమ్భవో పరియాదానానుభావో, తస్స దస్సనవసేన వుత్తం.

ఇదం పన ‘‘ఇత్థిరూప’’న్తిఆదివచనం పరియాదానానుభావే సాధేతబ్బే దీపేతబ్బే వత్థు కారణం. నాగో నామ సో రాజా, దీఘదాఠికత్తా పన ‘‘మహాదాఠికనాగరాజా’’తి వుత్తో. అసంవరనియామేనాతి చక్ఖుద్వారికేన అసంవరనీహారేన. నిమిత్తం గహేత్వాతి రాగుప్పత్తిహేతుభూతం రూపం సుభనిమిత్తం గహేత్వా. విసికాదస్సనం గన్త్వాతి సివథికదస్సనం గన్త్వా. తత్థ హి ఆదీనవానుపస్సనా ఇజ్ఝతి. వత్థులోభేన కుతో తాదిసాయ మరణన్తి అసద్దహన్తో ‘‘ముఖం తుమ్హాకం ధూమవణ్ణ’’న్తి తే దహరసామణేరే ఉప్పణ్డేన్తో వదతి.

రతనత్తయే సుప్పసన్నత్తా కాకవణ్ణతిస్సాదీహి విసేసనత్థఞ్చ సో తిస్సమహారాజా సద్ధాసద్దేన విసేసేత్వా వుచ్చతి. దహరస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీతి అధికారవసేన వుత్తం. నిట్ఠితుద్దేసకిచ్చోతి గామే అసప్పాయరూపదస్సనం ఇమస్స అనత్థాయ సియాతి ఆచరియేన నివారితగామప్పవేసో పచ్ఛా నిట్ఠితుద్దేసకిచ్చో హుత్వా ఠితో. తేన వుత్తం – ‘‘అత్థకామానం వచనం అగ్గహేత్వా’’తి. నివత్థవత్థం సఞ్జానిత్వాతి అత్తనా దిట్ఠదివసే నివత్థవత్థం తస్సా మతదివసే సివథికదస్సనత్థం గతేన లద్ధం సఞ్జానిత్వా. ఏవమ్పీతి ఏవం మరణసమ్పాపనవసేనపి. అయం తావేత్థ అట్ఠకథాయ అనుత్తానత్థదీపనా.

నేత్తినయవణ్ణనా

ఇదాని పకరణనయేన పాళియా అత్థవణ్ణనం కరిస్సామ. సా పన అత్థసంవణ్ణనా యస్మా దేసనాయ సముట్ఠానప్పయోజనభాజనేసు పిణ్డత్థేసు చ నిద్ధారితేసు సుకరా హోతి సువిఞ్ఞేయ్యా చ, తస్మా సుత్తదేసనాయ సముట్ఠానాదీని పఠమం నిద్ధారయిస్సామ. తత్థ సముట్ఠానం నామ దేసనానిదానం, తం సాధారణమసాధారణన్తి దువిధం. తత్థ సాధారణమ్పి అజ్ఝత్తికబాహిరభేదతో దువిధం. తత్థ సాధారణం అజ్ఝత్తికసముట్ఠానం నామ లోకనాథస్స మహాకరుణా. తాయ హి సముస్సాహితస్స భగవతో వేనేయ్యానం ధమ్మదేసనాయ చిత్తం ఉదపాది, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సత్తేసు చ కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేసీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౮౩; మహావ. ౯; సం. ని. ౧.౧౭౩). ఏత్థ చ హేతావత్థాయపి మహాకరుణాయ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో యావదేవ సంసారమహోఘతో సద్ధమ్మదేసనాహత్థదానేహి సత్తసన్తారణత్థం తదుప్పత్తితో. యథా చ మహాకరుణా, ఏవం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం దసబలఞాణాదయో చ దేసనాయ అబ్భన్తరసముట్ఠానభావేన వత్తబ్బా. సబ్బఞ్హి ఞేయ్యధమ్మం తేసం దేసేతబ్బాకారం సత్తానఞ్చ ఆసయానుసయాదిం యాథావతో జానన్తో భగవా ఠానాట్ఠానాదీసు కోసల్లేన వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం విచిత్తనయదేసనం పవత్తేసీతి. బాహిరం పన సాధారణం సముట్ఠానం దససహస్సమహాబ్రహ్మపరివారస్స సహమ్పతిబ్రహ్మునో అజ్ఝేసనం. తదజ్ఝేసనుత్తరకాలఞ్హి ధమ్మగమ్భీరతాపచ్చవేక్ఖణాజనితం అప్పోస్సుక్కతం పటిప్పస్సమ్భేత్వా ధమ్మస్సామీ ధమ్మదేసనాయ ఉస్సాహజాతో అహోసి. అసాధారణమ్పి అబ్భన్తరబాహిరభేదతో దువిధమేవ. తత్థ అబ్భన్తరం యాయ మహాకరుణాయ యేన చ దేసనాఞాణేన ఇదం సుత్తం పవత్తితం, తదుభయం వేదితబ్బం. బాహిరం పన రూపగరుకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయో. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాయం వుత్తో ఏవ.

పయోజనమ్పి సాధారణాసాధారణతో దువిధం. తత్థ సాధారణం యావ అనుపాదాపరినిబ్బానం విముత్తిరసత్తా భగవతో దేసనాయ. తేనేవాహ – ‘‘ఏతదత్థా కథా, ఏతదత్థా మన్తనా’’తిఆది. అసాధారణం పన తేసం రూపగరుకానం పుగ్గలానం రూపే ఛన్దరాగస్స జహాపనం, ఉభయమ్పేతం బాహిరమేవ. సచే పన వేనేయ్యసన్తానగతమ్పి దేసనాబలసిద్ధిసఙ్ఖాతం పయోజనం అధిప్పాయసమిజ్ఝనభావతో యథాధిప్పేతత్థసిద్ధియా మహాకారుణికస్స భగవతోపి పయోజనమేవాతి గణ్హేయ్య, ఇమినా పరియాయేనస్స అబ్భన్తరతాపి సియా.

అపిచ తేసం రూపగరుకానం పుగ్గలానం రూపస్మిం విజ్జమానస్స ఆదీనవస్స యాథావతో అనవబోధో ఇమిస్సా దేసనాయ సముట్ఠానం, తదవబోధో పయోజనం. సో హి ఇమాయ దేసనాయ భగవన్తం పయోజేతి తన్నిప్ఫాదనపరాయం దేసనాతి కత్వా. యఞ్హి దేసనాయ సాధేతబ్బం ఫలం, తం ఆకఙ్ఖితబ్బత్తా దేసకం దేసనాయ పయోజేతీతి పయోజనన్తి వుచ్చతి. తథా తేసం పుగ్గలానం తదఞ్ఞేసఞ్చ వేనేయ్యానం రూపముఖేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఆదీనవదస్సనఞ్చేత్థ పయోజనం. తథా సంసారచక్కనివత్తిసద్ధమ్మచక్కప్పవత్తిసస్సతాదిమిచ్ఛావాదనిరాకరణం సమ్మావాదపురేక్ఖారో అకుసలమూలసమూహననం కుసలమూలసమారోపనం అపాయద్వారపిదహనం సగ్గమగ్గద్వారవివరణం పరియుట్ఠానవూపసమనం అనుసయసముగ్ఘాతనం ‘‘ముత్తో మోచేస్సామీ’’తి పురిమపటిఞ్ఞావిసంవాదనం తప్పటిపక్ఖమారమనోరథవిసంవాదనం తిత్థియధమ్మనిమ్మథనం బుద్ధధమ్మపతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదీనిపి పయోజనాని ఇధ వేదితబ్బాని.

యథా తే పుగ్గలా రూపగరుకా, ఏవం తదఞ్ఞే చ సక్కాయగరుకా సక్కాయస్మిం అల్లీనా సఙ్ఖతధమ్మానం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స చ పటిపత్తిం అజానన్తా అసద్ధమ్మస్సవనసాధారణపరిచరియమనసికారపరా సద్ధమ్మస్సవనధారణపరిచయప్పటివేధవిముఖా చ భవవిప్పమోక్ఖేసినో వేనేయ్యా ఇమిస్సా దేసనాయ భాజనం.

పిణ్డత్తా చేత్థ రూపగ్గహణేన రూపధాతురూపాయతనరూపక్ఖన్ధపరిగ్గణ్హనం రూపముఖేన చతుధమ్మానం వట్టత్తయవిచ్ఛేదనూపాయో ఆసవోఘాదివివేచనం అభినన్దననివారణసఙ్గతిక్కమో వివాదమూలపరిచ్చాగో సిక్ఖత్తయానుయోగో పహానత్తయదీపనా సమథవిపస్సనానుట్ఠానం భావనాసచ్ఛికిరియాసిద్ధీతి ఏవమాదయో వేదితబ్బా.

ఇతో పరం పన సోళస హారా దస్సేతబ్బా. తత్థ ‘‘రూప’’న్తి సహజాతా తస్స నిస్సయభూతా తప్పటిబద్ధా చ సబ్బే రూపారూపధమ్మా తణ్హావజ్జా దుక్ఖసచ్చం. తంసముట్ఠాపికా తదారమ్మణా చ తణ్హా సముదయసచ్చం. తదుభయేసం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం. నిరోధప్పజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చం. తత్థ సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం, రూపారమ్మణస్స అకుసలచిత్తస్స కుసలచిత్తస్స చ పరియాదానం ఫలం. యఞ్హి దేసనాయ సాధేతబ్బం పయోజనం, తం ఫలన్తి వుత్తోవాయమత్థో. తదత్థం హిదం సుత్తం భగవతా దేసితన్తి. యథా తం కుసలచిత్తం న పరియాదియతి, ఏవం పటిసఙ్ఖానభావనాబలపరిగ్గహితా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా ఉపాయో. పురిసస్స కుసలచిత్తపరియాదానేనస్స రూపస్స అఞ్ఞరూపాసాధారణతాదస్సనాపదేసేన అత్థకామేహి తతో చిత్తం సాధుకం రక్ఖితబ్బం. అయమేత్థ భగవతో ఆణత్తీతి అయం దేసనాహారో. అస్సాదాదిసన్దస్సనవిభావనలక్ఖణో హి దేసనాహారో. వుత్తఞ్హేతం నేత్తిప్పకరణే –

‘‘అస్సాదాదీనవతా, నిస్సరణమ్పి చ ఫలం ఉపాయో చ;

ఆణత్తీ చ భగవతో, యోగీనం దేసనాహారో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

దేసీయతి సంవణ్ణీయతి ఏతాయ సుత్తత్థోతి దేసనా, దేసనాయ సహచరణతో వా దేసనా. నను చ అఞ్ఞేపి హారా దేసనాసఙ్ఖాతస్స సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనాతో దేసనాయ సహచారినో వాతి? సచ్చమేతం, అయం పన హారో యేభుయ్యేన యథారుతవసేనేవ విఞ్ఞాయమానో దేసనాయ సహ చరతీతి వత్తబ్బతం అరహతి, న తథాపరే. న హి అస్సాదాదీనవనిస్సరణాదిసన్దస్సనరహితా సుత్తదేసనా అత్థి. కిం పన తేసం అస్సాదాదీనం అనవసేసానం వచనం దేసనాహారో, ఉదాహు ఏకచ్చానన్తి? నిరవసేసానంయేవ. యస్మిఞ్హి సుత్తే అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని సరూపతో ఆగతాని, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. యత్థ పన ఏకదేసేన ఆగతాని, న చ సరూపేన, తత్థ అనాగతం అత్థవసేన నిద్ధారేత్వా హారో యోజేతబ్బో.

సయం సమన్తచక్ఖుభావతో తందస్సనేన సభావతో చ ‘‘అహ’’న్తి వుత్తం. భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగతో అభిముఖీకరణత్థఞ్చ, ‘‘భిక్ఖవే’’తి వుత్తం. అత్తాభావతో అపరతాదస్సనత్థఞ్చ ‘‘అఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం. ఏకస్స అనుపలబ్భదస్సనత్థం అనేకభావప్పటిసేధనత్థఞ్చ ‘‘ఏకరూపమ్పీ’’తి వుత్తం. తాదిసస్స రూపస్స అభావతో అదస్సనతో చ ‘‘న సమనుపస్సామీ’’తి వుత్తం. తస్స పచ్చామసనతో అనియమతో చ ‘‘య’’న్తి వుత్తం. ఇదాని వుచ్చమానాకారపరామసనతో తదఞ్ఞాకారనిసేధనతో చ ‘‘ఏవ’’న్తి వుత్తం. విసభాగిన్ద్రియవత్థుతో సభాగవత్థుస్మిం తదభావతో చ ‘‘పురిసస్సా’’తి వుత్తం. నిమిత్తగ్గాహస్స వత్థుభావతో తథా పరికప్పితత్తా చ ‘‘చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తి వుత్తం. ఏవన్తి వుత్తాకారపరామసనత్థఞ్చేవ నిదస్సనత్థఞ్చ ‘‘యథా’’తి వుత్తం. అత్తనో పచ్చక్ఖభావతో భిక్ఖూనం పచ్చక్ఖకరణత్థఞ్చ ‘‘ఇద’’న్తి వుత్తం. ఇత్థిసన్తానపరియాపన్నతో తప్పటిబద్ధభావతో చ ‘‘ఇత్థిరూప’’న్తి వుత్తన్తి ఏవం అనుపదవిచయతో విచయో హారో. విచీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా పదపఞ్హాదయోతి విచయో, విచితి ఏవ వా తేసన్తి విచయో. పదపుచ్ఛావిస్సజ్జనపుబ్బాపరానుగ్గహనం అస్సాదాదీనఞ్చ విసేసనిద్ధారణవసేన పవిచయలక్ఖణో హి విచయో హారో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యం పుచ్ఛితఞ్చ విస్సజ్జితఞ్చ, సుత్తస్స యా చ అనుగీతి;

సుత్తస్స యో పవిచయో, హారో విచయోతి నిద్దిట్ఠో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

అనాదిమతి సంసారే ఇత్థిపురిసానం అఞ్ఞమఞ్ఞరూపాభిరామతాయ ‘‘ఇత్థిరూపం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తి యుజ్జతీతి అయం యుత్తిహారో. బ్యఞ్జనత్థానం యుత్తాయుత్తవిభాగవిభావనలక్ఖణో హి యుత్తిహారో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సబ్బేసం హారానం, యా భూమీ యో చ గోచరో తేసం;

యుత్తాయుత్తిపరిక్ఖా, హారో యుత్తీతి నిద్దిట్ఠో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

యుత్తీతి చ ఉపపత్తి సాధనయుత్తి, ఇధ పన యుత్తివిచారణా యుత్తి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘రూపభవో రూప’’న్తి యథా. యుత్తిసహచరణతో వా యుత్తి.

ఇత్థిరూపం అయోనిసో ఓలోకియమానం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతాయ పదట్ఠానం, సా కుసలానం ధమ్మానం అభావనాయ పదట్ఠానం, సా సబ్బస్సపి సంకిలేసపక్ఖస్స పరివుద్ధియా పదట్ఠానం. బ్యతిరేకతో పన ఇత్థిరూపం యోనిసో ఓలోకియమానం సతిపట్ఠానభావనాయ పదట్ఠానం, సా బోజ్ఝఙ్గానం భావనాపారిపూరియా పదట్ఠానం, సా విజ్జావిముత్తీనం పారిపూరియా పదట్ఠానం, కుసలస్స చిత్తస్స పరియాదానం సమ్మోహాభినివేసస్స పదట్ఠానం, సో సఙ్ఖారానం పదట్ఠానం, సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణస్సాతి సబ్బం ఆవత్తతి భవచక్కం. బ్యతిరేకతో పన కుసలస్స చిత్తస్స అపరియాదానం తేసం తేసం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ పారిపూరియా పదట్ఠానన్తి అయం తావ అవిసేసతో నయో. విసేసతో పన సీలస్స అపరియాదానం అవిప్పటిసారస్స పదట్ఠానం, అవిప్పటిసారో పామోజ్జస్సాతిఆదినా యావ అనుపాదాపరినిబ్బానం నేతబ్బం. అయం పదట్ఠానో హారో. సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానభూతే ధమ్మే తేసఞ్చ పదట్ఠానభూతేతి సమ్భవతో పదట్ఠానభూతధమ్మనిద్ధారణలక్ఖణో హి పదట్ఠానో హారో. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘ధమ్మం దేసేతి జినో, తస్స చ ధమ్మస్స యం పదట్ఠానం;

ఇతి యావ సబ్బధమ్మా, ఏసో హారో పదట్ఠానో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

పదట్ఠానన్తి ఆసన్నకారణం. ఇధ పన పదట్ఠానవిచారణా పదట్ఠానోతిఆది యుత్తిహారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఏకరూపన్తి చ రూపాయతనగ్గహణేన ఛన్నమ్పి బాహిరానం ఆయతనానం గహణం బాహిరాయతనభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. చిత్తన్తి మనాయతనగ్గహణేన ఛన్నమ్పి అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం గహణం అజ్ఝత్తికాయతనభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. ఏవం ఖన్ధధాతాదివసేనపి ఏకలక్ఖణతా వత్తబ్బా. అయం లక్ఖణో హారో. లక్ఖీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా ఏకలక్ఖణధమ్మా అవుత్తాపి ఏకచ్చవచనేనాతి లక్ఖణో. సుత్తే అనాగతేపి ధమ్మే వుత్తప్పకారే ఆగతే వియ నిద్ధారేత్వా యా సంవణ్ణనా, సో లక్ఖణో హారో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే, యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కేచి;

వుత్తా భవన్తి సబ్బే, సో హారో లక్ఖణో నామా’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

నిదానే ఇమిస్సా దేసనాయ రూపగరుకానం పుగ్గలానం రూపస్మిం అనాదీనవదస్సితా వుత్తా, ‘‘కథం ను ఖో ఇమే ఇమం దేసనం సుత్వా రూపే ఆదీనవదస్సనముఖేన సబ్బస్మిమ్పి ఖన్ధపఞ్చకే సబ్బసో ఛన్దరాగం పహాయ సకలవట్టదుక్ఖతో ముచ్చేయ్యుం, పరే చ తత్థ పతిట్ఠాపేయ్యు’’న్తి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. పదనిబ్బచనం నిరుత్తం, తం ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినిదానపదానం ‘‘నాహ’’న్తిఆదిపాళిపదానఞ్చ అట్ఠకథాయం తస్సా లీనత్థవణ్ణనాయ చ వుత్తనయానుసారేన సుకరత్తా న విత్థారయిమ్హ.

పదపదత్థదేసనాదేసనానిక్ఖేపసుత్తసన్ధివసేన పఞ్చవిధా సన్ధి. తత్థ పదస్స పదన్తరేన సమ్బన్ధో పదసన్ధి. పదత్థస్స పదత్థన్తరేన సమ్బన్ధో పదత్థసన్ధి, యో ‘‘కిరియాకారకసమ్బన్ధో’’తి వుచ్చతి. నానానుసన్ధికస్స సుత్తస్స తంతంఅనుసన్ధీహి సమ్బన్ధో, ఏకానుసన్ధికస్స చ పుబ్బాపరసమ్బన్ధో దేసనాసన్ధి, యా అట్ఠకథాయం ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధి, అజ్ఝాసయానుసన్ధి, యథానుసన్ధీ’’తి తిధా విభత్తా. అజ్ఝాసయో చేత్థ అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయోతి ద్విధా వేదితబ్బో. దేసనానిక్ఖేపసన్ధి చతున్నం సుత్తనిక్ఖేపానం వసేన వేదితబ్బా. సుత్తసన్ధి ఇధ పఠమనిక్ఖేపవసేనేవ వేదితబ్బా. ‘‘కస్మా పనేత్థ ఇదమేవ చిత్తపరియాదానసుత్తం పఠమం నిక్ఖిత్త’’న్తి నాయమనుయోగో కత్థచి న పవత్తతి. అపిచ ఇమే సత్తా అనాదిమతి సంసారే పరిబ్భమన్తా ఇత్థిపురిసా అఞ్ఞమఞ్ఞేసం పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతరూపాభిరామా, తత్థ ఇత్థీ పురిసస్స రూపే సత్తా గిద్ధా గధితా లగ్గా లగ్గితా ఆసత్తా, సా చస్సా తత్థ ఆసత్తి దుబ్బివేచనీయా. తథా పురిసో ఇత్థియా రూపే, తత్థ చ దస్సనసంసగ్గో గరుతరో ఇతరేసఞ్చ మూలభూతో. తేనేవ హి భగవా ‘‘కథం ను ఖో మాతుగామే పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౨౦౩) పుట్ఠో ‘‘అదస్సనమేవా’’తి అవోచ. తస్మా భగవా పఞ్చసు కామగుణేసు రూపే ఛన్దరాగహాపనత్థం ఇదమేవ సుత్తం పఠమం దేసేసి. నిబ్బానాధిగమాయ పటిపత్తియా ఆది రేసా పటిపత్తీతి. యం పన ఏకిస్సా దేసనాయ దేసనన్తరేన సంసన్దనం, అయమ్పి దేసనాసన్ధి. సా ఇధ ఏవం వేదితబ్బా. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే…పే… తిట్ఠతీ’’తి అయం దేసనా. ‘‘యే ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి, తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జన్తి అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తి (సం. ని. ౪.౧౧౮) ఇమాయ దేసనాయ సంసన్దతి. తథా ‘‘రూపే మఞ్ఞతి, రూపేసు మఞ్ఞతి, రూపతో మఞ్ఞతి, రూపం ‘మే’తి మఞ్ఞతి. రూపం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి (సం. ని. ౪.౧౧౨) ఏవమాదీహి దేసనాహి సంసన్దతీతి అయం చతుబ్యూహో హారో. వియూహీయన్తి విభాగేన పిణ్డీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వాతి బ్యూహో, నిబ్బచనాదీనం చతున్నం బ్యూహోతి చతుబ్యూహో, చతున్నం వా బ్యూహో ఏత్థాతి చతుబ్యూహో. నిబ్బచనాధిప్పాయాదీనం చతున్నం విభాగలక్ఖణో హి చతుబ్యూహో హారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నేరుత్తమధిప్పాయో, బ్యఞ్జనమథ దేసనానిదానఞ్చ;

పుబ్బాపరానుసన్ధీ, ఏసో హారో చతుబ్యూహో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం…పే… ఇత్థిరూప’’న్తి ఏతేన అయోనిసోమనసికారో దీపితో. యం తత్థ చిత్తం పరియాదియతి, తేన యోనిసోమనసికారో. తత్థ అయోనిసోమనసికరోతో తణ్హావిజ్జా పరివడ్ఢన్తి, తాసు తణ్హాగహణేన నవ తణ్హామూలకా ధమ్మా ఆవట్టన్తి, అవిజ్జాగహణేన అవిజ్జామూలకం సబ్బం భవచక్కం ఆవట్టతి, యోనిసోమనసికారగ్గహణేన చ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా ఆవట్టన్తి, చతుబ్బిధఞ్చ సమ్పత్తిచక్కన్తి. అయం ఆవట్టో హారో. ఆవట్టయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సభాగవిసభాగా చ ధమ్మా, తేసం వా ఆవట్టనన్తి ఆవట్టో. దేసనాయ గహితధమ్మానం సభాగాసభాగధమ్మవసేన ఆవట్టనలక్ఖణో హి ఆవట్టో హారో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ఏకమ్హి పదట్ఠానే, పరియేసతి సేసకం పదట్ఠానం;

ఆవట్టతి పటిపక్ఖే, ఆవట్టో నామ సో హారో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

రూపం చతుబ్బిధం కమ్మసముట్ఠానం, చిత్తసముట్ఠానం, ఉతుసముట్ఠానం, ఆహారసముట్ఠానం, తథా ఇట్ఠం ఇట్ఠమజ్ఝత్తం అనిట్ఠం అనిట్ఠమజ్ఝత్తన్తి. ఇధ పన ఇట్ఠం అధిప్పేతం. చిత్తం కుసలచిత్తమేత్థ వేదితబ్బం. తం కామావచరం, రూపావచరం, అరూపావచరం, లోకుత్తరన్తి చతుబ్బిధం. వేదనాదిసమ్పయుత్తధమ్మభేదతో అనేకవిధన్తి అయం విభత్తిహారో. విభజీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సాధారణాసాధారణానం సంకిలేసవోదానధమ్మానం భూమియోతి విభత్తి. విభజనం వా ఏతేసం భూమియోతి విభత్తి. సంకిలేసధమ్మే వోదానధమ్మే చ సాధారణాసాధారణతో పదట్ఠానతో భూమితో విభజనలక్ఖణో హి విభత్తిహారో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ధమ్మఞ్చ పదట్ఠానం, భూమిఞ్చ విభజ్జతే అయం హారో;

సాధారణే అసాధారణే చ నేయ్యో విభత్తీ’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

ఇత్థిరూపం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి అయోనిసో మనసికరోతో, యోనిసో మనసికరోతో న పరియాదియతి సుసంవుతిన్ద్రియత్తా సీలేసు సమాహితస్సాతి అయం పరివత్తో హారో. పటిపక్ఖవసేన పరివత్తీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వా సుత్తే వుత్తధమ్మా, పరివత్తనం వా తేసన్తి పరివత్తో. నిద్దిట్ఠానం ధమ్మానం పటిపక్ఖతో పరివత్తనలక్ఖణో హి పరివత్తో హారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కుసలాకుసలే ధమ్మే, నిద్దిట్ఠే భావితే పహీనే చ;

పరివత్తతి పటిపక్ఖే, హారో పరివత్తనో నామా’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

భిక్ఖవే, సమణా పబ్బజితాతి పరియాయవచనం. అఞ్ఞం పరం కిఞ్చీతి పరియాయవచనం. రూపం వణ్ణం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యన్తి పరియాయవచనం. సమనుపస్సామి ఓలోకేస్సామి జానామీతి పరియాయవచనం. ఏవం ఇత్థం ఇమం పకారన్తి పరియాయవచనం. పురిసస్స పుగ్గలస్సాతి పరియాయవచనం. చిత్తం విఞ్ఞాణం మనోతి పరియాయవచనం. పరియాదాయ గహేత్వా ఖేపేత్వాతి పరియాయవచనం. తిట్ఠతి ధరతి ఠాతీతి పరియాయవచనం. యథా యేన పకారేన యేనాకారేనాతి పరియాయవచనం. ఇత్థీ నారీ మాతుగామోతి పరియాయవచనన్తి అయం వేవచనో హారో. వివిధం వచనం ఏకస్సేవత్థస్స వాచకమేత్థాతి వివచనం, వివచనమేవ వేవచనం. వివిధం వుచ్చతి ఏతేన అత్థోతి వా వివచనం, వివచనమేవ వేవచనం. ఏకస్మిం అత్థే అనేకపరియాయసద్దప్పయోజనలక్ఖణో హి వేవచనో హారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘వేవచనాని బహూని తు, సుత్తే వుత్తాని ఏకధమ్మస్స;

యో జానాతి సుత్తవిదూ, వేవచనో నామ సో హారో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

రూపం కాళసామాదివసేన అనేకధా పఞ్ఞత్తం. పురిసో ఖత్తియాదివసేన అనేకధా పఞ్ఞత్తో. చిత్తం పరిత్తమహగ్గతాదివసేన అనేకధా పఞ్ఞత్తం. ‘‘పరియాదాయా’’తి ఏత్థ పరియాదానం పరియాదాయకానం పాపధమ్మానం వసేన వీతిక్కమపరియుట్ఠానాదినా చ అనేకధా పఞ్ఞత్తం. అయం పఞ్ఞత్తిహారో. పకారేహి, పభేదతో వా ఞాపీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వా అత్థాతి పఞ్ఞత్తి. ఏకేకస్స ధమ్మస్స అనేకాహి పఞ్ఞత్తీహి పఞ్ఞాపేతబ్బాకారవిభావనలక్ఖణో హి పఞ్ఞత్తిహారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఏకం భగవా ధమ్మం, పఞ్ఞత్తీహి వివిధాహి దేసేతి;

సో ఆకారో ఞేయ్యో, పఞ్ఞత్తీ నామ సో హారో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

విరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తిరుప్పనవణ్ణవికారాపత్తియా తంసమఙ్గినో హదయఙ్గతభావప్పకాసనం రూపట్ఠోతి అనిచ్చతాముఖేన ఓతరణం, అనిచ్చస్స పన దుక్ఖత్తా దుక్ఖతాముఖేన, దుక్ఖస్స చ అనత్తకత్తా సుఞ్ఞతాముఖేన ఓతరణం. చిత్తం మనోవిఞ్ఞాణధాతు, తస్సా పరియాదాయికా తణ్హా తదేకట్ఠా చ పాపధమ్మా ధమ్మధాతూతి ధాతుముఖేన ఓతరణం. ఏవం ఖన్ధాయతనాదిముఖేహిపి ఓతరణం వత్తబ్బన్తి అయం ఓతరణో హారో. ఓతారీయన్తి అనుప్పవేసీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సుత్తాగతా ధమ్మా పటిచ్చసముప్పాదాదీసూతి ఓతరణో. పటిచ్చసముప్పాదాదిముఖేన సుత్తత్థస్స ఓతరణలక్ఖణో హి ఓతరణో హారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యో చ పటిచ్చుప్పాదో, ఇన్ద్రియఖన్ధా చ ధాతుఆయతనా;

ఏతేహి ఓతరతి యో, ఓతరణో నామ సో హారో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

నాహం, భిక్ఖవే…పే… సమనుపస్సామీతి ఆరమ్భో. ఏవం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీతి పదసుద్ధి, న పన ఆరమ్భసుద్ధి. యథయిదన్తిఆది పదసుద్ధి చేవ ఆరమ్భసుద్ధి చాతి అయం సోధనో హారో. సోధీయన్తి సమాధీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భాతి సోధనో. సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భానం సోధనలక్ఖణో హి సోధనో హారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘విస్సజ్జితమ్హి పఞ్హే, గాథాయం పుచ్ఛితాయమారబ్భ;

సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖా, హారో సో సోధనో నామా’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

అఞ్ఞన్తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం కస్సచి విసేసస్స అనామట్ఠత్తా. ఏకరూపమ్పీతి తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనం. యథయిదన్తి సామఞ్ఞతో అధిట్ఠానం అనియమవచనభావతో. ఇత్థిరూపన్తి తం అవికప్పేత్వా విసేసవచనన్తి అయం అధిట్ఠానో హారో. అధిట్ఠీయన్తి అనుప్పవత్తీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సామఞ్ఞవిసేసభూతా ధమ్మా వినా వికప్పేనాతి అధిట్ఠానో. సుత్తాగతానం ధమ్మానం అవికప్పనవసేనేవ సామఞ్ఞవిసేసనిద్ధారణలక్ఖణో హి అధిట్ఠానో హారో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ఏకత్తతాయ ధమ్మా, యేపి చ వేమత్తతాయ నిద్దిట్ఠా;

తేన వికప్పయితబ్బా, ఏసో హారో అధిట్ఠానో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

రూపస్స కమ్మావిజ్జాదయో కమ్మచిత్తాదయో చ హేతు. సమనుపస్సనాయ ఆవజ్జనాదయో. కుసలస్స చిత్తస్స యోనిసో మనసికారాదయో. పరియాదాయాతి ఏత్థ పరియాదానస్స అయోనిసోమనసికారాదయోతి అయం పరిక్ఖారో హారో. పరికరోతి అభిసఙ్ఖరోతి ఫలన్తి పరిక్ఖారో, హేతు పచ్చయో చ. పరిక్ఖారం ఆచిక్ఖతీతి పరిక్ఖారో, హారో. పరిక్ఖారవిసయత్తా, పరిక్ఖారసహచరణతో వా పరిక్ఖారో. సుత్తే ఆగతధమ్మానం పరిక్ఖారసఙ్ఖాతహేతుపచ్చయే నిద్ధారేత్వా సంవణ్ణనాలక్ఖణో హి పరిక్ఖారో హారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యే ధమ్మా యం ధమ్మం, జనయన్తిప్పచ్చయా పరమ్పరతో;

హేతుమవకడ్ఢయిత్వా, ఏసో హారో పరిక్ఖారో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీతి ఏత్థ పరియాదాయికా విసేసతో తణ్హావిజ్జా వేదితబ్బా తాసం వసేన పరియాదానసమ్భవతో. తాసు తణ్హాయ రూపమధిట్ఠానం, అవిజ్జాయ అరూపం. విసేసతో తణ్హాయ సమథో పటిపక్ఖో, అవిజ్జాయ విపస్సనా. సమథస్స చేతోవిముత్తి, ఫలవిపస్సనాయ పఞ్ఞావిముత్తి. తథా హి తా రాగవిరాగా అవిజ్జావిరాగాతి విసేసేత్వా వుచ్చన్తీతి అయం సమారోపనో హారో. సమారోపీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా పదట్ఠానాదిముఖేన ధమ్మాతి సమారోపనో. సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానవేవచనభావనాపహానసమారోపనవిచారణలక్ఖణో హి సమారోపనో హారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యే ధమ్మా యం మూలా, యే చేకత్థా పకాసితా మునినా;

తే సమారోపయితబ్బా, ఏస సమారోపనో హారో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

ఏత్తావతా చ –

‘‘దేసనా విచయో యుత్తి, పదట్ఠానో చ లక్ఖణో;

చతుబ్యూహో చ ఆవట్టో, విభత్తి పరివత్తనో.

వేవచనో చ పఞ్ఞత్తి, ఓతరణో చ సోధనో;

అధిట్ఠానో పరిక్ఖారో, సమారోపనో సోళసో’’తి. (నేత్తి. ౧ ఉద్దేసవార) –

ఏవం వుత్తా సోళస హారా దస్సితాతి వేదితబ్బా. హరీయన్తి ఏతేహి, ఏత్థ వా సుత్తగేయ్యాదివిసయా అఞ్ఞాణసంసయవిపల్లాసాతి హారా. హరన్తి వా సయం తాని, హరణమత్తమేవ వాతి హారా ఫలూపచారేన. అథ వా హరీయన్తి వోహరీయన్తి ధమ్మసంవణ్ణకధమ్మప్పటిగ్గాహకేహి ధమ్మస్స దానగ్గహణవసేనాతి హారా. అథ వా హారా వియాతి హారా. యథా హి అనేకరతనావలిసమూహో హారసఙ్ఖాతో అత్తనో అవయవభూతరతనసమ్ఫస్సేహి సముపజనియమానహిలాదసుఖో హుత్వా తదుపభోగిజనసరీరసన్తాపం నిదాఘపరిళాహూపజనితం వూపసమేతి, ఏవమేవ తేపి నానావిధపరమత్థరతనప్పబన్ధా సంవణ్ణనావిసేసా అత్తనో అవయవభూతపరమత్థరతనాధిగమేన సముప్పాదియమాననిబ్బుతిసుఖా ధమ్మప్పటిగ్గాహకజనహదయపరితాపం కామరాగాదికిలేసహేతుకం వూపసమేన్తీతి. అథ వా హారయన్తి అఞ్ఞాణాదినీహారం అపగమం కరోన్తి ఆచిక్ఖన్తీతి వా హారా. అథ వా సోతుజనచిత్తస్స హరణతో రమణతో చ హారా నిరుత్తినయేన యథా ‘‘భవేసు వన్తగమనో భగవా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౪౪; పారా. అట్ఠ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా).

ఇతో పరం పన నన్దియావట్టాదిపఞ్చవిధనయా వేదితబ్బా – తత్థ తణ్హావిజ్జా సముదయసచ్చం, తాసం అధిట్ఠానాదిభూతా రూపధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, తేసం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చం. తణ్హాగహణేన చేత్థ మాయాసాఠేయ్యమానాతిమానమదప్పమాదపాపిచ్ఛతాపాపమిత్తతాఅహిరికఅనోత్తప్పాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో. అవిజ్జాగహణేన విపరీతమనసికారకోధూపనాహమక్ఖపళాసఇస్సామచ్ఛరియ- సారమ్భదోవచస్సతాభవదిట్ఠివిభవదిట్ఠిఆదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో. వుత్తవిపరియాయతో కుసలపక్ఖో నేతబ్బో. కథం? అమాయాఅసాఠేయ్యాదివసేన అవిపరీతమనసికారాదివసేన చ. తథా సమథపక్ఖియానం సద్ధిన్ద్రియాదీనం, విపస్సనాపక్ఖియానం అనిచ్చసఞ్ఞాదీనఞ్చ వసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి అయం నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమి. యో హి తణ్హాఅవిజ్జాహి సంకిలేసపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స సమథవిపస్సనాహి వోదానపక్ఖస్స చ చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, అయం నన్దియావట్టనయో నామ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తణ్హఞ్చ అవిజ్జమ్పి చ, సమథేన విపస్సనాయ యో నేతి;

సచ్చేహి యోజయిత్వా, అయం నయో నన్దియావట్టో’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

నన్దియావట్టస్స వియ ఆవట్టో ఏతస్సాతి నన్దియావట్టో. యథా హి నన్దియావట్టో అన్తో ఠితేన పధానావయవేన బహిద్ధా ఆవట్టతి, ఏవమయమ్పి నయోతి అత్థో. అథ వా నన్దియా తణ్హాయ పమోదస్స వా ఆవట్టో ఏత్థాతి నన్దియావట్టో.

హేట్ఠా వుత్తనయేన గహితేసు తణ్హావిజ్జాతప్పక్ఖియధమ్మేసు తణ్హా లోభో, అవిజ్జా మోహో, అవిజ్జాయ సమ్పయుత్తో లోహితే సతి పుబ్బో వియ తణ్హాయ సతి సిజ్ఝమానో ఆఘాతో దోసో ఇతి తీహి అకుసలమూలేహి గహితేహి, తప్పటిపక్ఖతో కుసలచిత్తగ్గహణేన చ తీణి కుసలమూలాని గహితాని ఏవ హోన్తి. ఇధాపి లోభో సబ్బాని వా సాసవకుసలమూలాని సముదయసచ్చం, తన్నిబ్బత్తా తేసం అధిట్ఠానగోచరభూతా ఉపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చన్తిఆదినా సచ్చయోజనా వేదితబ్బా. ఫలం పనేత్థ విమోక్ఖత్తయవసేన నిద్ధారేతబ్బం, తీహి అకుసలమూలేహి తివిధదుచ్చరితసంకిలేసమలవిసమఅకుసలసఞ్ఞావితక్కాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో, తథా తీహి కుసలమూలేహి తివిధసుచరితసమకుసలసఞ్ఞావితక్కసద్ధమ్మసమాధివిమోక్ఖముఖాదివసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి అయం తిపుక్ఖలస్స నయస్స భూమి. యో హి అకుసలమూలేహి సంకిలేసపక్ఖస్స కుసలమూలేహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చ చతుసచ్చయోజనాముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, అయం తిపుక్ఖలనయో నామ. తీహి అవయవేహి లోభాదీహి సంకిలేసపక్ఖే, అలోభాదీహి చ వోదానపక్ఖే పుక్ఖలో సోభనోతి తిపుక్ఖలో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యో అకుసలే సమూలేహి,

నేతి కుసలే చ కుసలమూలేహి;

భూతం తథం అవితథం,

తిపుక్ఖలం తం నయం ఆహూ’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

వుత్తనయేన గహితేసు తణ్హావిజ్జాతప్పక్ఖియధమ్మేసు విసేసతో తణ్హాదిట్ఠీనం వసేన అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి చ విపల్లాసా, అవిజ్జాదిట్ఠీనం వసేన అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి, అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి విపల్లాసా వేదితబ్బా. తేసం పటిపక్ఖతో కుసలచిత్తగ్గహణేన సిద్ధేహి సతివీరియసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేహి చత్తారి సతిపట్ఠానాని సిద్ధానియేవ హోన్తి.

తత్థ చతూహి ఇన్ద్రియేహి చత్తారో పుగ్గలా నిద్దిసితబ్బా. కథం? దువిధో హి తణ్హాచరితో ముదిన్ద్రియో తిక్ఖిన్ద్రియోతి, తథా దిట్ఠిచరితో. తేసు పఠమో అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి విపరియేసగ్గాహీ సతిబలేన యథాభూతం కాయసభావం సల్లక్ఖేన్తో భావనాబలేన తం విపల్లాసం సముగ్ఘాతేత్వా సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. దుతియో అసుఖే ‘‘సుఖ’’న్తి విపరియేసగ్గాహీ ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౪; ౬.౫౮) వుత్తేన వీరియసంవరభూతేన వీరియబలేన పటిపక్ఖం వినోదేన్తో భావనాబలేన తం విపల్లాసం విధమేత్వా సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. తతియో అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసగ్గాహీ సమథబలేన సమాహితచిత్తో సఙ్ఖారానం ఖణికభావం సల్లక్ఖేన్తో భావనాబలేన తం విపల్లాసం సముగ్ఘాతేత్వా సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి. చతుత్థో సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనవఞ్చితతాయ ఫస్సాదిధమ్మపుఞ్జమత్తే అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి మిచ్ఛాభినివేసీ చతుకోటికసుఞ్ఞతామనసికారేన తం మిచ్ఛాభినివేసం విద్ధంసేన్తో సామఞ్ఞఫలం సచ్ఛికరోతి. సుభసఞ్ఞాదీహి చతూహిపి వా విపల్లాసేహి సముదయసచ్చం, తేసమధిట్ఠానారమ్మణభూతా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చన్తిఆదినా సచ్చయోజనా వేదితబ్బా. ఫలం పనేత్థ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, చతూహి చేత్థ విపల్లాసేహి చతురాసవోఘయోగగన్థఅగతితణ్హుపాదానసల్లవిఞ్ఞాణట్ఠితిఅపరిఞ్ఞాదివసేన అకుసలపక్ఖో నేతబ్బో, తథా చతూహి సతిపట్ఠానేహి చతుబ్బిధజ్ఝానవిహారాధిట్ఠానసుఖభాగియధమ్మఅప్పమఞ్ఞాసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదాదివసేన వోదానపక్ఖో నేతబ్బోతి అయం సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమి. యో హి సుభసఞ్ఞాదీహి విపల్లాసేహి సకలస్స సంకిలేసపక్ఖస్స సద్ధిన్ద్రియాదీహి చ వోదానపక్ఖస్స చతుసచ్చయోజనావసేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, అయం సీహవిక్కీళితో నామ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యో నేతి విపల్లాసేహి,

కిలేసే ఇన్ద్రియేహి సద్ధమ్మే;

ఏతం నయం నయవిదూ,

సీహవిక్కీళితం ఆహూ’’తి. (నేత్తి. ౪ నిద్దేసవార);

అసన్తాసనజవపరక్కమాదివిసేసయోగేన సీహో భగవా, తస్స విక్కీళితం దేసనా వచీకమ్మభూతో విహారోతి కత్వా విపల్లాసతప్పటిపక్ఖపరిదీపనతో సీహస్స విక్కీళితం ఏత్థాతి సీహవిక్కీళితో, నయో. బలవిసేసయోగదీపనతో వా సీహవిక్కీళితసదిసత్తా నయో సీహవిక్కీళితో. బలవిసేసో చేత్థ సద్ధాదిబలం, దసబలాని ఏవ వా.

ఇమేసం పన తిణ్ణం అత్థనయానం సిద్ధియా వోహారనయద్వయం సిద్ధమేవ హోతి. తథా హి అత్థనయత్తయదిసాభావేన కుసలాదిధమ్మానం ఆలోచనం దిసాలోచనం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘వేయ్యాకరణేసు హి యే,

కుసలాకుసలా తహిం తహిం వుత్తా;

మనసా ఓలోకయతే,