౧౮. అపరఅచ్ఛరాసఙ్ఘాతవగ్గవణ్ణనా
౩౮౨. ఇదమ్పి సుత్తన్తి ఏత్థ పి-సద్దో హేట్ఠా వుత్తచూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్తం సమ్పిణ్డేతి. చూళచ్ఛరాసఙ్ఘాతసుత్తే అప్పనం అప్పత్తాయ మేత్తాయ తావమహన్తో విపాకో దస్సితో, కిమఙ్గం పన ఇమిస్సా అప్పనాప్పత్తాయ మేత్తాయాతి దస్సేతుం – ‘‘అప్పనాప్పత్తాయ హీ’’తిఆదిమాహ. విపాకకథాయేవ నత్థీతి విపాకే కథాయేవ నత్థి, అయమేవ వా పాఠో. గణనానుపుబ్బతాతి గణనానుపుబ్బతాయ. పఠమం ఉప్పన్నన్తిపి పఠమం, పఠమం సమాపజ్జతీతి ఇదం పన న ఏకన్తలక్ఖణం. చిణ్ణవసీభావో హి అట్ఠసమాపత్తిలాభీ ఆదితో పట్ఠాయ మత్థకం పాపేన్తోపి సమాపజ్జితుం సక్కోతి, మత్థకతో పట్ఠాయ ఆదిం పాపేన్తోపి, అన్తరన్తరా ఓక్కన్తోపి సమాపజ్జితుం సక్కోతి ఏవ. పుబ్బుప్పత్తియట్ఠేన పన పఠమం నామ హోతి. విభఙ్గేతి ఝానవిభఙ్గే. విపస్సనం కయిరమానం లక్ఖణూపనిజ్ఝానకిచ్చం మగ్గేన సిజ్ఝతి తగ్గతసమ్మోహవిద్ధంసనతో. అపిచ విపస్సనాయ లక్ఖణూపనిజ్ఝానం మగ్గేన ఉప్పన్నేన సిజ్ఝతి ఇతరథా పరివత్తనతో, తస్మా మగ్గో లక్ఖణూపనిజ్ఝానం, న అనిచ్చాదిలక్ఖణానం ఆరమ్మణకరణతో. యథా ఫలం నిబ్బానస్స అసఙ్ఖతలక్ఖణం ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపనిజ్ఝాయతి, ఏవం మగ్గోపి. ఏవమ్పిస్స లక్ఖణూపనిజ్ఝానతం వేదితబ్బం. వత్తబ్బమేవ నత్థి అరిత్తజ్ఝానతాయ. సేసం విసేసం, అరిత్తజ్ఝానా ఏవాతి అత్థో.
౩౮౬-౩౮౭. హితఫరణన్తి సత్తేసు హితానురూపం ఝానస్స ఫరిత్వా పవత్తనం. చేతోపటిపక్ఖతో విముచ్చతి ఏతాయాతి చేతోవిముత్తి, అప్పనాప్పత్తా మేత్తా. తేనాహ – ‘‘ఇధా’’తిఆది. ఏసేవ నయోతి ఇమినా కరుణాదీనమ్పి అప్పనాప్పత్తతం అతిదిసతి. వట్టం హోన్తి కమ్మవట్టభావతో. వట్టపాదా హోన్తీతి విపాకవట్టస్స కారణం హోన్తి.
౩౯౦. అజ్ఝత్తపరికమ్మవసేనాతి అత్తనో కేసాదీసు పరికమ్మకరణవసేన. అట్ఠారసవిధేతి అట్ఠారసప్పభేదే. కాయేతి రూపకాయే. రూపకాయో హి ఇధ అఙ్గపచ్చఙ్గానం కేసాదీనఞ్చ ధమ్మానం సమూహట్ఠేన హత్థికాయరథకాయాదయో వియ కాయోతి అధిప్పేతో. సమూహవిసయతాయ చస్స కాయసద్దస్స సముదాయూపాదనతాయ చ అసుభాకారస్స ‘‘కాయే’’తి ఏకవచనం. తథా ఆరమ్మణాదివిభాగేన అనేకభేదభిన్నమ్పి చిత్తం చిత్తభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘చిత్తే’’తి ఏకవచనం కతం. కాయానుపస్సీతి ఇమస్స అత్థం దస్సేతుం – ‘‘తమేవ కాయం పఞ్ఞాయ అనుపస్సన్తో’’తి ఆహ. తమేవ కాయన్తి చ అవధారణేన వేదనాదిఅనుపస్సనం నివత్తేతి. తేన చ పున కాయగ్గహణస్స పయోజనం సూచితన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘కాయే’’తి హి వత్వాపి పున ‘‘కాయానుపస్సీ’’తి దుతియం కాయగ్గహణం అసమ్మిస్సతో వవత్థానఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థం కతం. తేన వేదనాదయోపి ఏత్థ సితా, ఏత్థ పటిబద్ధాతి కాయవేదనాదిఅనుపస్సనప్పసఙ్గేపి ఆపన్నే న కాయే వేదనానుపస్సీ చిత్తానుపస్సీ ధమ్మానుపస్సీ వా. అథ ఖో కాయానుపస్సీయేవాతి కాయసఙ్ఖాతవత్థుస్మిం కాయానుపస్సనాకారస్సేవ దస్సనేన అసమ్మిస్సతో వవత్థానం దస్సితం హోతి. తథా న కాయే అఙ్గపచ్చఙ్గవినిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ, నాపి కేసలోమాదివినిముత్తఇత్థిపురిసానుపస్సీ. యోపి చేత్థ కేసలోమాదికో భూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతో కాయో, కత్థపి న భూతుపాదాయవినిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ, అథ ఖో రథసమ్భారానుపస్సకో వియ అఙ్గపచ్చఙ్గసమూహానుపస్సీ, నాగరావయవానుపస్సకో వియ కేసలోమాదిసమూహానుపస్సీ, కదలిక్ఖన్ధపత్తవట్టివినిబ్భుజ్జకో రిత్తముట్ఠివినివేఠకో వియ చ భూతుపాదాయసమూహానుపస్సీయేవాతి నానప్పకారతో సమూహవసేనేవ కాయసఙ్ఖాతస్స వత్థునో దస్సనేన ఘనవినిబ్భోగో దస్సితో హోతి. న హేత్థ యథావుత్తసమూహవినిముత్తో కాయో వా ఇత్థీ వా పురిసో వా అఞ్ఞో వా కోచి ధమ్మో దిస్సతి, యథావుత్తధమ్మసమూహమత్తేయేవ పన తథా తథా సత్తా మిచ్ఛాభినివేసం కరోన్తి.
అట్ఠారసవిధేనాతి అట్ఠారసవిధా. సతిపట్ఠానభావకస్సాతి సతిపట్ఠానభావం భావేన్తస్స. తీసు భవేసు కిలేసే ఆతపేతీతి ఆతాపో, వీరియస్సేతం నామం. యదిపి హి కిలేసానం పహానం ఆతాపనన్తి, తం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనమ్పి అత్థేవ. ఆతపసద్దో వియ పన ఆతాపసద్దోపి వీరియేవ నిరుళ్హో. అథ వా పటిపక్ఖప్పహానే సమ్పయుత్తధమ్మానం అబ్భుస్సహనవసేన పవత్తమానస్స వీరియస్స సాతిసయం తదాతాపనన్తి వీరియమేవ తథా వుచ్చతి, న అఞ్ఞధమ్మా, తస్మా ఆతాపోతి వీరియస్స నామం, సో అస్స అత్థీతి ఆతాపీ. అయఞ్చ ఈకారో పసంసాయ అతిసయస్స వా దీపకోతి ఆతాపిగ్గహణేన సమ్మప్పధానసమఙ్గితం దస్సేతి. తేనేవాహ – ‘‘ఆతాపీతి…పే… వీరియేన వీరియవా’’తి. సమ్పజానోతి సమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతేన ఞాణేన సమన్నాగతో. తేనాహ – ‘‘అట్ఠారసవిధేన…పే… సమ్మా పజానన్తో’’తి. అయం పనేత్థ వచనత్థో – సమ్మా సమన్తతో సామఞ్చ పజానన్తో సమ్పజానో, అసమ్మిస్సతో వవత్థానే అఞ్ఞధమ్మానుపస్సితాభావేన సమ్మా అవిపరీతం సబ్బాకారప్పజానేన సమన్తతో ఉపరూపరివిసేసావహభావేన పవత్తియా సమ్మా పజానన్తోతి అత్థో.
కాయో చ ఇధ లుజ్జనప్పలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘తస్మింయేవ కాయసఙ్ఖాతే లోకే’’తి. పఞ్చకామగుణికతణ్హన్తి రూపాదీసు పఞ్చసు కామగుణేసు పవత్తమానం తణ్హం. యస్మా పనేత్థ అభిజ్ఝాగహణేన కామచ్ఛన్దో, దోమనస్సగ్గహణేన బ్యాపాదో సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా నీవరణపరియాపన్నబలవధమ్మద్వయదస్సనేన నీవరణప్పహానం వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. విసేసేన చేత్థ అభిజ్ఝావినయేన కాయసమ్పత్తిమూలకస్స అనురోధస్స, దోమనస్సవినయేన కాయవిపత్తిమూలకస్స విరోధస్స, అభిజ్ఝావినయేన చ కాయే అభిరతియా, దోమనస్సవినయేన కాయభావనాయ అనభిరతియా, అభిజ్ఝావినయేన కాయే అభూతానం సుభసుఖభావాదీనం పక్ఖేపస్స, దోమనస్సవినయేన కాయే భూతానం అసుభాసుఖభావాదీనం అపనయనస్స చ పహానం వుత్తం. తేన యోగావచరస్స యోగానుభావో యోగసమత్థతా చ దీపితా హోతి. యోగానుభావో హి ఏస, యదిదం అనురోధవిరోధవిప్పముత్తో అరతిరతిసహో అభూతపక్ఖేపభూతాపనయనవిరహితో చ హోతి. అనురోధవిరోధవిప్పముత్తో చేస అరతిరతిసహో అభూతం అపక్ఖిపన్తో భూతఞ్చ అనపనేన్తో యోగసమత్థో హోతీతి. సుద్ధరూపసమ్మసనమేవ కథితన్తి కేవలం కాయానుపస్సనాభావతో వుత్తం.
సుఖాదిభేదాసు వేదనాసూతి సుఖదుక్ఖఅదుక్ఖమసుఖసామిసనిరామిసభేదాసు వేదనాసు. తత్థ సుఖయతీతి సుఖా, సమ్పయుత్తధమ్మే కాయఞ్చ లద్ధస్సాదే కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి వా కాయికం చేతసికఞ్చ ఆబాధన్తి సుఖా, సుకరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి వా సుఖా. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖా, సమ్పయుత్తధమ్మే కాయఞ్చ పీళేతి విబాధతీతి అత్థో. దుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి వా కాయికం చేతసికఞ్చ సాతన్తి దుక్ఖా, దుక్కరం ఓకాసదానం ఏతిస్సాతి వా దుక్ఖా. దుక్ఖసుఖప్పటిక్ఖేపేన అదుక్ఖమసుఖాతి ఉపేక్ఖా వుత్తా. వేదియతి ఆరమ్మణరసం అనుభవతీతి వేదనా. వేదియమానోతి అనుభవమానో. సుఖం వేదనం వేదియామీతి పజానాతీతి కాయికం వా చేతసికం వా సుఖం వేదనం వేదియమానో ‘‘అహం సుఖం వేదనం వేదియామీ’’తి పజానాతీతి అత్థో. తత్థ కామం ఉత్తానసేయ్యకాపి దారకా థఞ్ఞపివనాదికాలే సుఖం వేదనం వేదియమానా ‘‘సుఖం వేదనం వేదియామా’’తి పజానన్తి, న పనేతం ఏవరూపం పజాననం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవరూపఞ్హి జాననం సత్తుపలద్ధిం న జహతి, అత్తసఞ్ఞం న ఉగ్ఘాటేతి, కమ్మట్ఠానం వా సతిపట్ఠానభావనా వా న హోతి. ఇమస్స పన భిక్ఖునో జాననం సత్తుపలద్ధిం జహతి, అత్తసఞ్ఞం ఉగ్ఘాటేతి, కమ్మట్ఠానఞ్చేవ సతిపట్ఠానభావనా చ హోతి. ఇదఞ్హి ‘‘కో వేదియతి, తస్స వేదనా, కిం కారణా వేదనా’’తి ఏవం సమ్పజానన్తస్స వేదియనం సన్ధాయ వుత్తం.
తత్థ కో వేదియతీతి? న కోచి సత్తో వా పుగ్గలో వా వేదియతి. కస్స వేదనాతి? న కస్సచి సత్తస్స వా పుగ్గలస్స వా వేదనా. కిం కారణా వేదనాతి? వత్థుఆరమ్మణా చ పనస్స వేదనాతి. తస్మా ఏస ఏవం పజానాతి ‘‘తం తం సుఖాదీనం వత్థుభూతం రూపాదిం ఆరమ్మణం కత్వా వేదనావ వేదియతి, తం పన వేదనాపవత్తిం ఉపాదాయ ‘అహం వేదియామీ’తి వోహారమత్తం హోతీ’’తి. ఏవం ‘‘సుఖాదీనం వత్థుభూతం రూపాదిం ఆరమ్మణం కత్వా వేదనావ వేదియతీ’’తి సల్లక్ఖేన్తో ఏస ‘‘సుఖం వేదనం వేదియామీ’’తి పజానాతీతి వేదితబ్బో.
అథ వా సుఖం వేదనం వేదియామీతి పజానాతీతి సుఖవేదనాక్ఖణే దుక్ఖాయ వేదనాయ అభావతో సుఖం వేదనం వేదియమానో ‘‘సుఖం వేదనంయేవ వేదియామీ’’తి పజానాతి. తేన యా పుబ్బే భూతపుబ్బా దుక్ఖా వేదనా, తస్సా ఇదాని అభావతో ఇమిస్సా చ సుఖాయ వేదనాయ ఇతో పరం పఠమం అభావతో ‘‘వేదనా నామ అనిచ్చా అద్ధువా విపరిణామధమ్మా’’తి ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. దుక్ఖం వేదనం వేదియామీతి పజానాతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
సామిసం వా సుఖన్తిఆదీసు యస్మా కిలేసేహి ఆమసితబ్బతో ఆమిసా నామ పఞ్చ కామగుణా. ఆరమ్మణకరణవసేన సహ ఆమిసేహీతి సామిసా, తస్మా సామిసా సుఖా నామ పఞ్చకామగుణామిసనిస్సితా ఛసు ద్వారేసు ఉప్పన్నా ఛగేహస్సితా సోమనస్సవేదనా. సామిసా దుక్ఖా నామ ఛగేహస్సితా దోమనస్సవేదనా. సా చ ఛసు ద్వారేసు ‘‘ఇట్ఠారమ్మణం నానుభవిస్సామి నానుభవామీ’’తి వితక్కయతో ఉప్పన్నా కామగుణనిస్సితా దోమనస్సవేదనా వేదితబ్బా. నిరామిసా సుఖా నామ ఛనేక్ఖమ్మస్సితా సోమనస్సవేదనా. సా చ ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం సక్కోన్తస్స ‘‘ఉస్సక్కితా మే విపస్సనా’’తి సోమనస్సజాతస్స ఉప్పన్నా సోమనస్సవేదనా దట్ఠబ్బా.
నిరామిసా దుక్ఖా నామ ఛనేక్ఖమ్మస్సితా దోమనస్సవేదనా. సా పన ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనుత్తరవిమోక్ఖసఙ్ఖాతఅరియఫలధమ్మేసు పిహం పట్ఠపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం అసక్కోన్తస్స ‘‘ఇమమ్పి పక్ఖం ఇమమ్పి మాసం ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియభూమిం పాపుణితుం నాసక్ఖి’’న్తి అనుసోచతో ఉప్పన్నా దోమనస్సవేదనా.
సామిసా అదుక్ఖమసుఖా నామ ఛగేహస్సితా ఉపేక్ఖావేదనా. సా చ ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే గుళపిణ్డకే నిలీనమక్ఖికా వియ రూపాదీని అనువత్తమానా తత్థేవ లగ్గా లగ్గితా హుత్వా ఉప్పన్నా కామగుణనిస్సితా ఉపేక్ఖావేదనా. నిరామిసా అదుక్ఖమసుఖా నామ ఛనేక్ఖమ్మస్సితా ఉపేక్ఖావేదనా. సా పన ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠాదిఆరమ్మణే ఆపాథగతే ఇట్ఠే అరజ్జన్తస్స, అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్స, అసమపేక్ఖనేన అముయ్హన్తస్స ఉప్పన్నా విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తా ఉపేక్ఖావేదనా. ఏవం వుత్తన్తి మహాసతిపట్ఠానసుత్తే వుత్తం. సావ వేదనా వేదితబ్బాతి లుజ్జనప్పలుజ్జనట్ఠేన సా వేదనా ‘‘లోకో’’తి వేదితబ్బా.
ఏవం విత్థారితేతి ‘‘సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానాతి, వీతరాగం వా చిత్తం…పే… సదోసం వా చిత్తం, వీతదోసం వా చిత్తం, సమోహం వా చిత్తం, వీతమోహం వా చిత్తం, సంఖిత్తం వా చిత్తం, విక్ఖిత్తం వా చిత్తం, మహగ్గతం వా చిత్తం, అమహగ్గతం వా చిత్తం, సఉత్తరం వా చిత్తం, అనుత్తరం వా చిత్తం, సమాహితం వా చిత్తం, అసమాహితం వా చిత్తం, విముత్తం వా చిత్తం, అవిముత్తం వా చిత్తన్తి పజానాతీ’’తి ఏవం సతిపట్ఠానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౩౮౧; మ. ని. ౧.౧౧౪) విత్థారేత్వా దస్సితే సోళసవిధే చిత్తే.
తత్థ సరాగన్తి అట్ఠవిధం లోభసహగతం. వీతరాగన్తి లోకియకుసలాబ్యాకతం. ఇదం పన యస్మా సమ్మసనం న ధమ్మసమోధానం, తస్మా ఇధ ఏకపదేపి లోకుత్తరం న లబ్భతి. సేసాని చత్తారి అకుసలచిత్తాని నేవ పురిమపదం, న పచ్ఛిమపదం భజన్తి. సదోసన్తి దువిధం దోమనస్ససహగతం. వీతదోసన్తి లోకియకుసలాబ్యాకతం. సేసాని దస అకుసలచిత్తాని నేవ పురిమపదం, న పచ్ఛిమపదం భజన్తి. సమోహన్తి విచికిచ్ఛాసహగతఞ్చేవ ఉద్ధచ్చసహగతఞ్చాతి దువిధం. యస్మా పన మోహో సబ్బాకుసలేసు ఉప్పజ్జతి, తస్మా సేసానిపి ఇధ వత్తన్తియేవ. ఇమస్మిఞ్ఞేవ హి దుకే ద్వాదసాకుసలచిత్తాని పరియాదిన్నానీతి. వీతమోహన్తి లోకియకుసలాబ్యాకతం.
సంఖిత్తన్తి థినమిద్ధానుపతితం. ఏతఞ్హి సఙ్కుచితచిత్తం నామ ఆరమ్మణే సఙ్కోచవసేన పవత్తనతో. విక్ఖిత్తన్తి ఉద్ధచ్చసహగతం. ఏతఞ్హి పసటచిత్తం నామ ఆరమ్మణే సవిసేసం విక్ఖేపవసేన విసటభావేన పవత్తనతో. మహగ్గతన్తి రూపావచరం అరూపావచరఞ్చ. అమహగ్గతన్తి కామావచరం. సఉత్తరన్తి కామావచరం. అనుత్తరన్తి రూపావచరం అరూపావచరఞ్చ. తత్రాపి సఉత్తరం రూపావచరం, అనుత్తరం అరూపావచరమేవ. సమాహితన్తి యస్స అప్పనాసమాధి వా ఉపచారసమాధి వా అత్థి. అసమాహితన్తి ఉభయసమాధివిరహితం. విముత్తన్తి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవిముత్తీహి విముత్తం. అవిముత్తన్తి ఉభయవిముత్తిరహితం. సముచ్ఛేదప్పటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవిముత్తీనం పన ఇధ ఓకాసోవ నత్థి, ఓకాసాభావో చ సమ్మసనచారస్స అధిప్పేతత్తా వేదితబ్బో.
ఉపాదానస్స ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా, ఉపాదానస్స పచ్చయభూతా ధమ్మపుఞ్జా ధమ్మరాసయోతి అత్థో. ఉపాదానేహి ఆరమ్మణకరణాదివసేన ఉపాదాతబ్బా వా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనానీతి చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో మనోతి ఇమాని ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని చేవ, రూపం సద్దో గన్ధో రసో ఫోట్ఠబ్బో ధమ్మాతి ఇమాని ఛ బాహిరాయతనాని చ. ఏత్థ పన లోకుత్తరధమ్మా న గహేతబ్బా సమ్మసనచారస్స అధిప్పేతత్తా. సత్త సమ్బోజ్ఝఙ్గాతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో సత్త సమ్బోజ్ఝఙ్గా. సతిఆదయో హి సమ్బోధిస్స, సమ్బోధియా వా అఙ్గాతి సమ్బోజ్ఝఙ్గా. తథా హి సమ్బుజ్ఝతి ఆరద్ధవిపస్సకతో పట్ఠాయ యోగావచరోతి సమ్బోధి, యాయ వా సో సతిఆదికాయ సత్తధమ్మసామగ్గియా సమ్బుజ్ఝతి, కిలేసనిద్దాతో ఉట్ఠాతి, సచ్చాని వా పటివిజ్ఝతి, సా ధమ్మసామగ్గీ సమ్బోధి, తస్స సమ్బోధిస్స, తస్సా వా సమ్బోధియా అఙ్గాతి సమ్బోజ్ఝఙ్గా.
చత్తారి అరియసచ్చానీతి ‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసముదయో దుక్ఖనిరోధో దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదా’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౭౧-౧౦౭౨) ఏవం వుత్తాని చత్తారి అరియసచ్చాని. తత్థ పురిమాని ద్వే సచ్చాని వట్టం పవత్తిహేతుభావతో. పచ్ఛిమాని వివట్టం నివట్టతదధిగమూపాయభావతో. తేసు భిక్ఖునో వట్టే కమ్మట్ఠానాభినివేసో హోతి సరూపతో పరిగ్గహసమ్భవతో. వివట్టే నత్థి అభినివేసో అవిసయత్తా అవిసయత్తే చ పయోజనాభావతో. పఞ్చధా వుత్తేసూతి సతిపట్ఠానసుత్తే వుత్తేసు. సుద్ధఅరూపసమ్మసనమేవాతి రూపేన అమిస్సితత్తా కేవలం అరూపసమ్మసనమేవ. ఖన్ధాయతనసచ్చకోట్ఠాసానం పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్గహతో ‘‘రూపారూపసమ్మసన’’న్తి వుత్తం. పుబ్బభాగియానమ్పి సతిపట్ఠానానం సఙ్గహితత్తా ‘‘లోకియలోకుత్తరమిస్సకానేవ కథితానీ’’తి ఆహ.
౩౯౪. అనిబ్బత్తానన్తి అజాతానం. పయోగం పరక్కమన్తి ఏత్థ భుసం యోగో పయోగో, పయోగోవ పరక్కమో, పయోగసఙ్ఖాతం పరక్కమన్తి అత్థో. చిత్తం ఉక్ఖిపతీతి కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అపదానవసేన ఉక్ఖిపతి. పధానవీరియన్తి సమ్మప్పధానలక్ఖణప్పత్తవీరియం. లోకియాతి లోకియసమ్మప్పధానకథా. సబ్బపుబ్బభాగేతి సబ్బమగ్గానం పుబ్బభాగే. కస్సపసంయుత్తపరియాయేనాతి కస్సపసంయుత్తే ఆగతసుత్తేన ‘‘ఉప్పన్నా మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీయమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౪౫) ఆగతత్తా. సా లోకియాతి వేదితబ్బా.
సమథవిపస్సనావాతి అవధారణేన మగ్గం నివత్తేత్వా తస్స నివత్తనే కారణం దస్సేన్తో, ‘‘మగ్గో పనా’’తిఆదిమాహ. సకిం ఉప్పజ్జిత్వాతి ఇదం భూతకథనమత్తం. నిరుద్ధస్స పున అనుప్పజ్జనతో ‘‘న కోచి గుణో’’తి ఆసఙ్కేయ్యాతి ఆహ – ‘‘సో హీ’’తిఆది. అనన్తరమేవ యథా ఫలం ఉప్పజ్జతి, తథా పవత్తియేవస్స పచ్చయదానం. పురిమస్మిమ్పీతి ‘‘అనుప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’’న్తి ఏత్థపి. వుత్తన్తి పోరాణట్ఠకథాయం. తం పన తథావుత్తవచనం న యుత్తం దుతియస్మిం వియ పురిమస్మిం మగ్గస్స అగ్గహణే కారణాభావతో. పురిమస్మిం అగ్గహితే మగ్గే అనుప్పజ్జమానో మగ్గో అనత్థాయ సంవత్తేయ్యాతి ఆపజ్జేయ్య, న చేతం యుత్తం ఆపజ్జమానే తస్మిం పధానత్థసమ్భవతో. చతుకిచ్చసాధనవసేనాతి అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదిచతుకిచ్చసాధనవసేన.
వుత్తనయేనాతి ‘‘అసముదాచారవసేన వా అననుభూతారమ్మణవసేన వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. విజ్జమానాతి ధరమానసభావా. ఖణత్తయపరియాపన్నత్తా ఉప్పాదాదిసమఙ్గినో వత్తమానభావేన ఉప్పన్నం వత్తమానుప్పన్నం. తఞ్హి ఉప్పాదతో పట్ఠాయ యావ భఙ్గా ఉద్ధం పన్నం పత్తన్తి నిప్పరియాయతో ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి వుచ్చతి. అనుభవిత్వా భవిత్వా చ విగతం భుత్వావిగతం. అనుభవనభవనాని హి భవనసామఞ్ఞేన భుత్వా-సద్దేన వుత్తాని. సామఞ్ఞమేవ హి ఉపసగ్గేన విసేసీయతి. ఇధ విపాకానుభవనవసేన తదారమ్మణం అవిపక్కవిపాకస్స సబ్బథా అవిగతత్తా భవిత్వావిగతమత్తవసేన కమ్మఞ్చ ‘‘భుత్వావిగతుప్పన్న’’న్తి వుత్తం. న అట్ఠసాలినియం వియ రజ్జనాదివసేన అనుభూతాపగతం జవనం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధతావసేన భూతాపగతఞ్చ సఙ్ఖతం భూతాపగతుప్పన్నన్తి. తస్మా ఇధ ఓకాసకతుప్పన్నం విపాకమేవ వదతి, న తత్థ వియ కమ్మమ్పి. అట్ఠసాలినియఞ్హి భూతావిగతుప్పన్నం ఓకాసకతుప్పన్నఞ్చ అఞ్ఞథా దస్సితం. వుత్తఞ్హి తత్థ (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కామావచరకుసలపదభాజనీయ) –
‘‘ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధం అనుభూతాపగతసఙ్ఖాతం కుసలాకుసలం, ఉపాదాదిత్తయం అనుప్పత్వా నిరుద్ధం భూతాపగతసఙ్ఖాతం సేససఙ్ఖతఞ్చ భూతాపగతుప్పన్నం నామ. ‘యానిస్స తాని పుబ్బే కతాని కమ్మానీ’తి ఏవమాదినా నయేన వుత్తం కమ్మం అతీతమ్పి సమానం అఞ్ఞం విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్సోకాసం కత్వా ఠితత్తా, తథాకతోకాసఞ్చ విపాకం అనుప్పన్నమ్పి సమానం ఏవం కతే ఓకాసే ఏకన్తేన ఉప్పజ్జనతో ఓకాసకతుప్పన్నం నామా’’తి.
ఇధ పన సమ్మోహవినోదనియం వుత్తనయేనేవ భుత్వావిగతుప్పన్నం ఓకాసకతుప్పన్నఞ్చ దస్సితం. వుత్తఞ్హి, సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౪౦౬) –
‘‘కమ్మే పన జహితే ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధో విపాకో భుత్వావిగతం నామ. కమ్మం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధం భుత్వావిగతం నామ. తదుభయమ్పి భుత్వావిగతుప్పన్నన్తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. కుసలాకుసలం కమ్మం అఞ్ఞకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి. ఏవం కతే ఓకాసే విపాకో ఉప్పజ్జమానో ఓకాసకరణతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నోతి వుచ్చతి. ఇదం ఓకాసకతుప్పన్నం నామా’’తి.
తత్థ అట్ఠసాలినియా అయమధిప్పాయో – ‘‘సతిపి సబ్బేసమ్పి చిత్తుప్పాదానం సంవేదయితసభావా ఆరమ్మణానుభవనే సవిపల్లాసే పన సన్తానే చిత్తాభిసఙ్ఖారవసేన పవత్తితో అబ్యాకతేహి విసిట్ఠో కుసలాకుసలానం సాతిసయో విసయానుభవనాకారో. యథా వికప్పగ్గాహవసేన రాగాదీహి తబ్బిపక్ఖేహి చ అకుసలం కుసలఞ్చ నిప్పరియాయతో ఆరమ్మణరసం అనుభవతి, న తథా విపాకో కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా, నాపి కిరియా అహేతుకానం అతిదుబ్బలతాయ, సహేతుకానఞ్చ ఖీణకిలేసస్స ఛళఙ్గుపేక్ఖావతో ఉప్పజ్జమానానం అతిసన్తవుత్తిత్తా, తస్మా రజ్జనాదివసేన ఆరమ్మణరసానుభవనం సాతిసయన్తి అకుసలం కుసలఞ్చ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధతాసామఞ్ఞేన సేససఙ్ఖతఞ్చ భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. సమ్మోహవినోదనియా పన విపాకానుభవనవసేన తదారమ్మణం అవిపక్కపాకస్స సబ్బథా అవిగతత్తా భవిత్వావిగతమత్తవసేన కమ్మఞ్చ భుత్వాపగతన్తి వుత్తం. తేనేవ తత్థ ఓకాసకతుప్పన్నన్తి విపాకమేవాహ, న కమ్మమ్పి, తస్మా ఇధాపి సమ్మోహవినోదనియం వుత్తనయేనేవ భుత్వాపగతుప్పన్నం ఓకాసకతుప్పన్నఞ్చ విభత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
పఞ్చక్ఖన్ధా పన విపస్సనాయ భూమి నామాతి సమ్మసనస్స ఠానభావతో వుత్తం. తేసూతి అతీతాదిభేదేసు. అనుసయితకిలేసాతి అప్పహీనా మగ్గేన పహాతబ్బా అధిప్పేతా. తేనాహ – ‘‘అతీతా వా…పే… న వత్తబ్బా’’తి. హోన్తు తావ ‘‘అతీతా’’తి వా ‘‘పచ్చుప్పన్నా’’తి వా న వత్తబ్బా, ‘‘అనాగతా’’తి పన కస్మా న వత్తబ్బా, నను కారణలాభే ఉప్పజ్జనారహా అప్పహీనట్ఠేన థామగతా కిలేసా అనుసయాతి వుచ్చన్తీతి? సచ్చమేతం, అనాగతభావోపి నేసం న పరిచ్ఛిన్నో ఇతరానాగతక్ఖన్ధానం వియాతి ‘‘అనాగతా వాతి న వత్తబ్బా’’తి వుత్తం. యది హి నేసం పరిచ్ఛిన్నో అనాగతభావో సియా, తతో ‘‘పచ్చుప్పన్నా, అతీతా’’తి చ వత్తబ్బా సియుం, పచ్చయసమవాయే పన ఉప్పజ్జనారహతం ఉపాదాయ అనాగతవోహారో తత్థ వేదితబ్బో.
ఇదం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామాతి ఇదం యథావుత్తం కిలేసజాతం అప్పహీనట్ఠేన భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ కారణలాభే సతి విజ్జమానకిచ్చకరణతో. తాసు తాసు భూమిసూతి మనుస్సదేవాదిఅత్తభావసఙ్ఖాతేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. ఆరమ్మణకరణవసేన హి భవన్తి ఏత్థ కిలేసాతి భూమియో, ఉపాదానక్ఖన్ధా. అసముగ్ఘాతగతాతి తస్మిం తస్మిం సన్తానే అనుప్పత్తిధమ్మతం అనాపాదితతాయ సముగ్ఘాతం సముచ్ఛేదం న గతాతి అసముగ్ఘాతగతా. భూమిలద్ధుప్పన్నం నామాతి ఏత్థ లద్ధభూమికం భూమిలద్ధన్తి వుత్తం అగ్గిఆహితో వియ. ఓకాసకతుప్పన్నసద్దేపి చ అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కామావచరకుసలపదభాజనీయ) ఆగతనయేన ఓకాసో కతో ఏతేన కుసలాకుసలకమ్మేన, ఓకాసో కతో ఏతస్స విపాకస్సాతి చ దువిధత్థేపి ఏవమేవ కతసద్దస్స పరనిపాతో వేదితబ్బో. ఇధ పన ఓకాసకతుప్పన్నసద్దేన విపాకస్సేవ గహితత్తా ‘‘ఓకాసో కతో ఏతస్స విపాకస్సా’’తి ఏవం విగ్గహో దట్ఠబ్బో.
ఖణత్తయసమఙ్గితాయ సముదాచారప్పత్తం సముదాచారుప్పన్నం. తేనాహ – ‘‘సమ్పతి వత్తమానంయేవా’’తి. ఆరమ్మణం అధిగ్గయ్హ దళ్హం గహేత్వా పవత్తం ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నం. విక్ఖమ్భనప్పహానవసేన అప్పహీనా అవిక్ఖమ్భితా. సముచ్ఛేదప్పహానవసేన అప్పహీనా అసముగ్ఘాతితా. నిమిత్తగ్గాహవసేన ఆరమ్మణస్స అధిగ్గహితత్తా తం ఆరమ్మణం అనుస్సరితానుస్సరితక్ఖణే కిలేసుప్పత్తిహేతుభావేన ఉపతిట్ఠనతో అధిగ్గహితమేవ నామం హోతీతి ఆహ – ‘‘ఆరమ్మణస్స అధిగ్గహితత్తా’’తి. ఏత్థ చ ఆహటఖీరరుక్ఖో వియ నిమిత్తగ్గాహవసేన అధిగ్గహితం ఆరమ్మణం, అనాహటఖీరరుక్ఖో వియ అవిక్ఖమ్భితతాయ అన్తోగతకిలేసఆరమ్మణం దట్ఠబ్బం. నిమిత్తగ్గాహికా అవిక్ఖమ్భితకిలేసా వా పుగ్గలా వా ఆహటానాహటఖీరరుక్ఖసదిసా. పురిమనయేనేవాతి అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నే వుత్తనయేనేవ. విత్థారేతబ్బన్తి ‘‘ఇమస్మిం నామ ఠానే నుప్పజ్జిస్సన్తీ’’తి న వత్తబ్బా. కస్మా? అసముగ్ఘాతితత్తా. యథా కిం? యథా సచే ఖీరరుక్ఖం కుఠారియా ఆహనేయ్యుం, ఇమస్మిం నామ ఠానే ఖీరం న నిక్ఖమేయ్యాతి న వత్తబ్బం, ఏవం. ఇదం అసముగ్ఘాతితుప్పన్నం నామాతి ఏవం యోజేత్వా విత్థారేతబ్బం.
ఇమేసు ఉప్పన్నేసూతి యథావుత్తేసు అట్ఠసు ఉప్పన్నేసు. ఇదం న మగ్గవజ్ఝం అప్పహాతబ్బవత్థుత్తా. మగ్గవజ్ఝం మగ్గేన పహేయ్యవత్థుత్తా. రత్తోతి రాగేన సమన్నాగతో. ఏస నయో దుట్ఠో మూళ్హోతి ఏత్థాపి. వినిబద్ధోతి మానసంయోజనేన విరూపం నిబన్ధితో. పరామట్ఠోతి దిట్ఠిపరామాసేన ధమ్మసభావం అతిక్కమ్మ పరతో ఆమట్ఠో. అనిట్ఠఙ్గతోతి నిట్ఠం అగతో, సంసయాపన్నోతి అత్థో. థామగతోతి అనుసయవసేన దళ్హతం ఉపగతో. యుగనద్ధాతి పహాతబ్బప్పహాయకయుగే నద్ధా వియ వత్తనకా ఏకకాలికత్తా. సంకిలేసికాతి సంకిలేసధమ్మసహితా.
పాళియన్తి పటిసమ్భిదాపాళియం (పటి. మ. ౩.౨౧). తికాలికేసుపి కిలేసేసు వాయామాభావదస్సనత్థం అజాతఫలతరుణరుక్ఖో పాళియం నిదస్సితో, అట్ఠకథాయం పన జాతో సత్తో అసముదాహటకిలేసో నామ నత్థీతి ‘‘జాతఫలరుక్ఖేన దీపేతబ్బ’’న్తి వత్వా తమత్థం వివరితుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. అథ వా మగ్గేన పహీనకిలేసానమేవ అతీతాదిభేదేన తిధా నవత్తబ్బతం పాకటం కాతుం అజాతఫలరుక్ఖో ఉపమావసేన పాళియం ఆభతో, అతీతాదీనం అప్పహీనతాదస్సనత్థమ్పి ‘‘జాతఫలరుక్ఖేన దీపేతబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తత్థ యథా అచ్ఛిన్నే రుక్ఖే నిబ్బత్తనారహాని ఫలాని ఛిన్నే అనుప్పజ్జమానాని కదాచి ససభావాని అహేసుం, హోన్తి, భవిస్సన్తి వాతి అతీతాదిభావేన న వత్తబ్బాని, ఏవం మగ్గేన పహీనకిలేసా చ దట్ఠబ్బా మగ్గే అనుప్పన్నే ఉప్పత్తిరహానం ఉప్పన్నే సబ్బేన సబ్బం అభావతో. యథా చ ఛేదే అసతి ఫలాని ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి ఛేదనస్స సాత్థకతా, ఏవం మగ్గభావనాయ చ సాత్థకతా యోజేతబ్బా. నాపి న పజహతీతి ఉప్పజ్జనారహానం పజహనతో వుత్తం. ఉప్పజ్జిత్వాతి లక్ఖణే త్వా-సద్దో. మగ్గస్స ఉప్పజ్జనకిరియాయ హి సముదయప్పహాననిబ్బానసఛికరణకిరియా వియ ఖన్ధానం పరిజాననకిరియా లక్ఖీయతి.
తేపి పజహతియేవాతి యే తేహి కిలేసేహి జనేతబ్బా ఉపాదిన్నక్ఖన్ధా, తేపి పజహతియేవ తన్నిమిత్తస్స అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధనతో. తేనాహ – ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేనాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సోతాపత్తిమగ్గఞాణే హేతుభూతే. ఏతేతి నామరూపసఞ్ఞితా సఙ్ఖారా. సబ్బభవేహి వుట్ఠాతియేవాతిపి వదన్తీతి అరహత్తమగ్గో సబ్బభవేహి వుట్ఠాతియేవాతి వదన్తి తదుప్పత్తితో ఉద్ధం భవూపపత్తియా కిలేసస్సపి అభావతో.
ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా మగ్గస్సాతి అధిప్పాయేన ‘‘కథం అనుప్పన్నానం…పే… ఠితియా భావనా హోతీ’’తి పుచ్ఛతి. మగ్గప్పవత్తియాయేవ ఉభయకిచ్చసిద్ధితో ఆహ – ‘‘మగ్గప్పవత్తియాయేవా’’తి. మగ్గో హీతిఆదినా తమత్థం వివరతి. అనుప్పన్నో నామ వుచ్చతి, తస్మా తస్స భావనా అనుప్పన్నానం ఉప్పాదాయ భావనా వుత్తాతి యోజేతబ్బా. వత్తుం వట్టతీతి యావతా మగ్గస్స పవత్తియేవ ఠితి, తత్తకానేవ నిబ్బత్తితలోకుత్తరాని.
౩౯౮-౪౦౧. కత్తుకమ్యతాఛన్దం అధిపతిం కరిత్వా పటిలద్ధసమాధి ఛన్దసమాధీతి ఆహ – ‘‘ఛన్దం నిస్సాయ పవత్తో సమాధి ఛన్దసమాధీ’’తి పధానసఙ్ఖారాతి చతుకిచ్చసాధకస్స సమ్మప్పధానవీరియస్సేతం అధివచనం. తేనాహ – ‘‘పధానభూతా సఙ్ఖారా పధానసఙ్ఖారా’’తి. తత్థ పధానభూతాతి వీరియభూతా. సఙ్ఖతసఙ్ఖారాదినివత్తనత్థం పధానగ్గహణన్తి. అథ వా తం తం విసేసం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, సబ్బం వీరియం. తత్థ చతుకిచ్చసాధకతో సేసనివత్తనత్థం పధానగ్గహణన్తి, పధానభూతా సేట్ఠభూతాతి అత్థో. చతుబ్బిధస్స పన వీరియస్స అధిప్పేతత్తా బహువచననిద్దేసో కతో. తేహి ధమ్మేహీతి ఛన్దసమాధినా పధానసఙ్ఖారేహి చ. ఇద్ధిపాదన్తి ఏత్థ ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతిపి ఇద్ధి. పఠమేనత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేనత్థేన ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో, పాదోతి పతిట్ఠా, అధిగమూపాయోతి అత్థో. తేన హి యస్మా ఉపరూపరివిసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి, తస్మా పాదోతి వుచ్చతి. తేనాహ – ‘‘ఇద్ధియా పాదం, ఇద్ధిభూతం వా పాదం ఇద్ధిపాద’’న్తి.
అథ వా ఇద్ధిపాదన్తి నిప్ఫత్తిపరియాయేన ఇజ్ఝనట్ఠేన, ఇజ్ఝన్తి ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇమినా వా పరియాయేన ఇద్ధీతి సఙ్ఖం గతానం ఉపచారజ్ఝానాదికుసలచిత్తసమ్పయుత్తానం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారానం అధిట్ఠానట్ఠేన పాదభూతం సేసచిత్తచేతసికరాసిన్తి అత్థో. తేనేవ ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే (విభ. ౪౩౪-౪౩౭) ‘‘ఇద్ధిపాదోతి తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. సా ఏవ చ తథావుత్తా ఇద్ధి యస్మా హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా ఉపరిమాయ ఉపరిమాయ తయో ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారా పాదభూతా అధిట్ఠానభూతా, తస్మా వుత్తం ‘‘ఇద్ధిభూతం వా పాద’’న్తి. తథా హేట్ఠా ధమ్మా ఇద్ధిపి హోన్తి ఇద్ధిపాదాపి, సేసా పన సమ్పయుత్తకా చత్తారో ఖన్ధా ఇద్ధిపాదాయేవ. వీరియచిత్తవీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసఙ్ఖాతాపి తయో తయో ధమ్మా ఇద్ధిపి హోన్తి ఇద్ధిపాదాపి, సేసా పన సమ్పయుత్తకా చత్తారో ఖన్ధా ఇద్ధిపాదాయేవ.
అపిచ పుబ్బభాగో పుబ్బభాగో ఇద్ధిపాదో నామ, పటిలాభో పటిలాభో ఇద్ధి నామాతి వేదితబ్బా. అయమత్థో ఉపచారేన వా విపస్సనాయ వా దీపేతబ్బో. పఠమజ్ఝానపరికమ్మఞ్హి ఇద్ధిపాదో నామ, పఠమజ్ఝానం ఇద్ధి నామ. దుతియఝాన… తతియఝాన… చతుత్థఝాన… ఆకాసానఞ్చాయతన… విఞ్ఞాణఞ్చాయతన… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతన… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనపరికమ్మం ఇద్ధిపాదో నామ, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఇద్ధి నామ. సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనా ఇద్ధిపాదో నామ, సోతాపత్తిమగ్గో ఇద్ధి నామ. సకదాగామి-అనాగామి-అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనా ఇద్ధిపాదో నామ, అరహత్తమగ్గో ఇద్ధి నామ. పటిలాభేనపి దీపేతుం వట్టతియేవ. పఠమజ్ఝానఞ్హి ఇద్ధిపాదో నామ, దుతియజ్ఝానం ఇద్ధి నామ. దుతియజ్ఝానం ఇద్ధిపాదో నామ, తతియజ్ఝానం ఇద్ధి నామ…పే… అనాగామిమగ్గో ఇద్ధిపాదో నామ, అరహత్తమగ్గో ఇద్ధి నామ.
సేసేసుపీతి వీరియసమాధిఆదీసుపి. తత్థ హి వీరియం, చిత్తం, వీమంసం అధిపతిం కరిత్వా పటిలద్ధసమాధి వీరియసమాధి, చిత్తసమాధి, వీమంసాసమాధీతి అత్థో వేదితబ్బో. ఛన్దాదీసు ఏకన్తి ఛన్దాదీసు చతూసు ఆదితో వుత్తత్తా ఆదిభూతం ఏకం పధానం ఛన్దన్తి అధిప్పాయో. తేనేవాహ – ‘‘తదాస్స పఠమిద్ధిపాదో’’తి. ఏవం సేసాపీతి ఏతేన వీరియం చిత్తం వీమంసం నిస్సాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణన్తానం వసేన దుతియవీరియిద్ధిపాదాదయో యోజేతబ్బాతి దస్సేతి. ఇమినా హి సుత్తన్తేన చతున్నం భిక్ఖూనం మత్థకప్పత్తం కమ్మట్ఠానం దస్సితం. ఏకో హి భిక్ఖు ఛన్దం అవస్సయతి, కత్తుకమ్యతాకుసలధమ్మచ్ఛన్దేన అత్థనిప్ఫత్తియం సతి ‘‘అహం లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేస్సామి, నత్థి మయ్హం ఏతస్స నిబ్బత్తనే భారో’’తి ఛన్దం జేట్ఠకం ఛన్దం ధురం ఛన్దం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేతి. ఏకో వీరియం అవస్సయతి, ఏకో చిత్తం, ఏకో పఞ్ఞం అవస్సయతి, పఞ్ఞాయ అత్థనిప్ఫత్తియం సతి ‘‘అహం లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేస్సామి, నత్థి మయ్హం ఏతస్స నిబ్బత్తనే భారో’’తి పఞ్ఞం జేట్ఠకం పఞ్ఞం ధురం పఞ్ఞం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేతి.
కథం? యథా హి చతూసు అమచ్చపుత్తేసు ఠానన్తరం పత్థేత్వా విచరన్తేసు ఏకో ఉపట్ఠానం అవస్సయతి, ఏకో సూరభావం, ఏకో జాతిం, ఏకో మన్తం. కథం? తేసు హి పఠమో ఉపట్ఠానే అప్పమాదకారితాయ అత్థనిప్ఫత్తియా సతి లబ్భమానం ‘‘లచ్ఛామేతం ఠానన్తర’’న్తి ఉపట్ఠానం అవస్సయతి. దుతియో ఉపట్ఠానే అప్పమత్తోపి ‘‘ఏకచ్చో సఙ్గామే పచ్చుపట్ఠితే సణ్ఠాతుం న సక్కోతి, అవస్సం పన రఞ్ఞో పచ్చన్తో కుప్పిస్సతి, తస్మిం కుప్పితే రథస్స పురతో కమ్మం కత్వా రాజానం ఆరాధేత్వా ఆహరాపేస్సామేతం ఠానన్తర’’న్తి సూరభావం అవస్సయతి. తతియో ‘‘సూరభావేపి సతి ఏకచ్చో హీనజాతికో హోతి, జాతిం సోధేత్వా ఠానన్తరం దేన్తో మయ్హం దస్సతీ’’తి జాతిం అవస్సయతి. చతుత్థో ‘‘జాతిమాపి ఏకో అమన్తనీయో హోతి, మన్తేన కత్తబ్బకిచ్చే ఉప్పన్నే ఆహరాపేస్సామేతం ఠానన్తర’’న్తి మన్తం అవస్సయతి. తే సబ్బేపి అత్తనో అత్తనో అవస్సయబలేన ఠానన్తరాని పాపుణింసు.
తత్థ ఉపట్ఠానే అప్పమత్తో హుత్వా ఠానన్తరం పత్తో వియ ఛన్దం అవస్సాయ కత్తుకమ్యతాకుసలధమ్మచ్ఛన్దేన ‘‘అత్థనిప్ఫత్తియం సతి అహం లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేస్సామి, నత్థి మయ్హం ఏతస్స నిబ్బత్తనే సారో’’తి ఛన్దం జేట్ఠకం ఛన్దం ధురం ఛన్దం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో రట్ఠపాలత్థేరో (మ. ని. ౨.౨౯౩ ఆదయో) వియ. సో హి ఆయస్మా ‘‘ఛన్దే సతి కథం నానుజానిస్సన్తీ’’తి సత్తాహమ్పి భత్తాని అభుఞ్జిత్వా మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా పబ్బజిత్వా ఛన్దమేవ అవస్సాయ లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. సూరభావేన రాజానం ఆరాధేత్వా ఠానన్తరం పత్తో వియ వీరియం జేట్ఠకం వీరియం ధురం వీరియం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో సోణత్థేరో (మహావ. ౨౪౩ ఆదయో) వియ. సో హి ఆయస్మా వీరియం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి.
జాతిసమ్పత్తియా ఠానన్తరం పత్తోవియ చిత్తం జేట్ఠకం చిత్తం ధురం చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో సమ్భూతత్థేరో (థేరగా. అట్ఠ. ౨ సమ్భూతత్థేరగాథావణ్ణనా) వియ. సో హి ఆయస్మా చిత్తం జేట్ఠకం చిత్తం ధురం చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. మన్తం అవస్సాయ ఠానన్తరం పత్తో వియ వీమంసం జేట్ఠకం వీమంసం ధురం వీమంసం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో థేరో మోఘరాజా (సు. ని. ౧౧౨౨ ఆదయో; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౮౫) వియ. సో హి ఆయస్మా వీమంసం జేట్ఠకం వీమంసం ధురం వీమంసం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. తస్స హి భగవా ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూ’’తి (సు. ని. ౧౧౨౫; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౮౮) సుఞ్ఞతాకథం కథేసి. పఞ్ఞానిస్సితమాననిగ్గహత్థఞ్చ ద్విక్ఖత్తుం పుచ్ఛితో పఞ్హం న కథేసి. ఏత్థ చ పునప్పునం ఛన్దుప్పాదనం తోసనం వియ హోతీతి ఛన్దస్స ఉపట్ఠానసదిసతా వుత్తా, థామభావతో వీరియస్స సూరత్తసదిసతా, ‘‘ఛద్వారాధిపతి రాజా’’తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.ఏరకపత్తనాగరాజవత్థు) వచనతో పుబ్బఙ్గమతా చిత్తస్స విసిట్ఠజాతిసదిసతా.
౪౦౨-౪౦౬. అత్తనో సద్ధాధురేతి అత్తనో సద్ధాకిచ్చే సద్దహనకిరియాయ. ఇన్దట్ఠం కారేతీతి అనువత్తనవసేన సమ్పయుత్తధమ్మేసు ఇన్దట్ఠం కారేతి, తస్మా ఆధిపతేయ్యట్ఠేన సద్ధా ఏవ ఇన్ద్రియన్తి సద్ధిన్ద్రియం. తథా వీరియాదీనం సకసకకిచ్చేసూతి ఆహ – ‘‘వీరియిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో’’తి. విసోధేన్తోతి విపక్ఖవివజ్జనసపక్ఖనిసేవనసరిక్ఖూపనిస్సయసఙ్గణ్హనలక్ఖణేహి తీహి కారణేహి విసోధనవసేన సోధేన్తో.
అస్సద్ధే పుగ్గలే పరివజ్జయతోతి బుద్ధాదీసు పసాదసినేహాభావేన సద్ధారహితే లూఖపుగ్గలే సబ్బసో వజ్జయతో. సద్ధే పుగ్గలే సేవతోతి బుద్ధాదీసు సద్ధాధిముత్తే వక్కలిత్థేరసదిసే సేవతో. పసాదనీయేతి పసాదావహే సమ్పసాదనీయసుత్తాదికే (దీ. ని. ౩.౧౪౧ ఆదయో). పచ్చవేక్ఖతోతి పాళితో అత్థతో చ పతి పతి అవేక్ఖన్తస్స చిన్తేన్తస్స. విసుజ్ఝతీతి పటిపక్ఖమలవిగమతో పచ్చయవసేన సభావసంసుద్ధితో విసుద్ధఫలనిబ్బత్తితో చ సద్ధిన్ద్రియం విసుజ్ఝతి. ఏస నయో సేసేసుపి. సమ్మప్పధానేతి సమ్మప్పధానప్పటిసంయుత్తే (సం. ని. ౫.౬౫౧-౬౬౨ ఆదయో) సుత్తన్తే. ఏస నయో సేసేసుపి. ఝానవిమోక్ఖేతి పఠమజ్ఝానాదిజ్ఝానాని చేవ పఠమవిమోక్ఖాదివిమోక్ఖే చ. కామఞ్చేత్థ ఝానానియేవ విమోక్ఖా, పవత్తిఆకారవసేన పన విసుం గహణం.
గమ్భీరఞాణచరియన్తి గమ్భీరానం ఞాణానం పవత్తిట్ఠానం. తేనాహ – ‘‘సణ్హసుఖుమ’’న్తిఆది. ఖన్ధన్తరన్తి సభావజాతిభూమిఆదివసేన ఖన్ధానం నానత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. అకతాభినివేసోతి పుబ్బే అకతభావనాభినివేసో. సద్ధాధురాదీసూతి సద్ధాధురే పఞ్ఞాధురే చ. అవసానేతి భావనాపరియోసానే. వివట్టేత్వాతి సఙ్ఖారారమ్మణతో వివట్టేత్వా నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా. అరహత్తం గణ్హాతీతి మగ్గపరమ్పరాయ అరహత్తం గణ్హాతి. అకమ్పియట్ఠేనాతి పటిపక్ఖేహి అకమ్పియభావేన. ఏతేనేవస్స సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావోపి విభావితో దట్ఠబ్బో. న హి సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేన వినా పటిపక్ఖేహి అకమ్పియతా సమ్భవతి. సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేనేవ హి అకుసలానం అబ్యాకతానఞ్చ నేసం బలవభావూపపత్తి. అస్సద్ధియేతి అస్సద్ధియహేతు. నిమిత్తత్థే హేతం భుమ్మవచనం. ఏస నయో సేసేసుపి.
౪౧౮. ఆదిపదానన్తి సతిఆదిపదానం. సరణట్ఠేనాతి చిరకతచిరభాసితానం అనుస్సరణట్ఠేన. ఉపట్ఠానలక్ఖణాతి కాయాదీసు అసుభాకారాదిసల్లక్ఖణముఖేన తత్థ ఉపతిట్ఠనసభావా. ఉపతిట్ఠనఞ్చ ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అవిస్సజ్జనం వా ఆరమ్మణస్స. అపిలాపనలక్ఖణాతి అసమ్ముస్సనసభావా, ఉదకే అలాబు వియ ఆరమ్మణే ప్లవిత్వా గన్తుం అప్పదానం, పాసాణస్స వియ నిచ్చలస్స ఆరమ్మణస్స ఠపనం సారణం అసమ్ముట్ఠకరణం అపిలాపనం. సాపతేయ్యన్తి సన్తకం. అపిలాపనం అసమ్ముట్ఠం కరోతి అపిలాపేతి, సాయం పాతఞ్చ రాజానం ఇస్సరియసమ్పత్తిం సల్లక్ఖాపేతి సారేతీతి అత్థో. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మేతి కణ్హసుక్కసఙ్ఖాతే సప్పటిభాగే ధమ్మే. కణ్హో హి ధమ్మో సుక్కేన, సుక్కో చ కణ్హేన సప్పటిభాగో. విత్థార-సద్దో ఆదిసద్దత్థో. తేన ‘‘ఇమే చత్తారో ధమ్మా సమ్మప్పధానా, ఇమే చత్తారో ఇద్ధిపాదా, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని, ఇమాని పఞ్చ బలాని, ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, అయం సమథో, అయం విపస్సనా, అయం విజ్జా, అయం విముత్తి, ఇమే లోకుత్తరధమ్మాతి ఏవం ఖో, మహారాజ, అపిలాపనలక్ఖణా సతీ’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౩) ఇమం పాళిసేసం సఙ్గణ్హాతి. థేరేనాతి నాగసేనత్థేరేన. సో హి ధమ్మానం కిచ్చం లక్ఖణం కత్వా అస్సేతి ‘‘అపిలాపనలక్ఖణా సతి, ఆకోటనలక్ఖణో వితక్కో’’తిఆదినా. ఏవఞ్హి ధమ్మా సుబోధా హోన్తీతి. సమ్మోసపచ్చనీకం కిచ్చం అసమ్మోసో, న సమ్మోసాభావమత్తన్తి ఆహ – ‘‘అసమ్మోసరసా వా’’తి. యస్స ధమ్మస్స బలేన సమ్పయుత్తధమ్మా ఆరమ్మణాభిముఖా భవన్తి, సా సతి. తస్మా సా తేసం ఆరమ్మణాభిముఖభావం పచ్చుపట్ఠాపేసి, సయం వా ఆరమ్మణాభిముఖభావేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి వుత్తం – ‘‘గోచరాభిముఖీభావపచ్చుపట్ఠానా’’తి. సమ్మా పసత్థో బోజ్ఝఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. బోధియా వక్ఖమానాయ ధమ్మసామగ్గియా, బోధిస్స వా అరియసావకస్స అఙ్గోతి బోజ్ఝఙ్గో. యా హీతిఆదినా తమేవ సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరతి. ‘‘యా హి అయం ధమ్మసామగ్గీ’’తి ఏతస్స ‘‘బోధీతి వుచ్చతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ధమ్మసామగ్గియాతి ధమ్మసమూహేన, యాయ ధమ్మసామగ్గియాతి సమ్బన్ధో. పతిట్ఠానాయూహనా ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనాయం (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧) ‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠానం, అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా. తణ్హా దిట్ఠివసేన పతిట్ఠానం, అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఆయూహనా. తణ్హావసేన పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనా. సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠానం, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా. లీనవసేన పతిట్ఠానం, ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా. కామసుఖల్లికానుయోగవసేన పతిట్ఠానం, అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహనా. సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానం, సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా’’తి ఏవం వుత్తేసు సత్తసు పకారేసు ఇధ అవుత్తానం వసేన వేదితబ్బా. పటిపక్ఖభూతాయాతి ఏత్థ లీనప్పతిట్ఠానకామసుఖల్లికానుయోగఉచ్ఛేదాభినివేసానం ధమ్మవిచయవీరియపీతిప్పధానా ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో, ఉద్ధచ్చాయూహనఅత్తకిలమథానుయోగసస్సతాభినివేసానం పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాపధానా ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో. సతి పన ఉభయత్థాపి ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి సా ‘‘సబ్బత్థికా’’తి వుత్తా.
కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతీతి ఏతేన సిఖాప్పత్తవిపస్సనాయ సహగతానమ్పి సతిఆదీనం బోజ్ఝఙ్గభావం దస్సేతి. వుట్ఠానగామినివిపస్సనా హి కిలేసే నిరోధేన్తీ ఏవ పవత్తతీతి. చత్తారి వాతిఆదినా పన మగ్గఫలసహగతానం బోజ్ఝఙ్గభావం దస్సేతి. సత్తహి బోజ్ఝఙ్గేహి భావితేహి సచ్చప్పటివేధో హోతీతి కథమిదం జానితబ్బన్తి చోదనం సన్ధాయాహ – ‘‘యథాహా’’తిఆది. ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన బోధిబోజ్ఝఙ్గసద్దానం సముదాయావయవవిసయతం దస్సేతి. సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం దస్సేతి.
బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గాతి కారణత్థో అఙ్గసద్దోతి కత్వా వుత్తం. బుజ్ఝన్తీతి బోధియో, బోధియో ఏవ అఙ్గాని బోజ్ఝఙ్గానీతి వుత్తం – ‘‘బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. విపస్సనాదీనం కారణాదీనం బుజ్ఝితబ్బానఞ్చ సచ్చానం అనురూపం పచ్చక్ఖభావేన పటిముఖం అవిపరీతతాయ సమ్మా చ బుజ్ఝన్తీతి ఏవం అత్థవిసేసదీపకేహి ఉపసగ్గేహి ‘‘అనుబుజ్ఝన్తీ’’తిఆది వుత్తం. బోధిసద్దో హి సబ్బవిసేసయుత్తబుజ్ఝనం సామఞ్ఞేన సఙ్గణ్హాతి. సం-సద్దో పసంసాయం సున్దరభావే చ దిస్సతీతి ఆహ – ‘‘పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గో సమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి.
ధమ్మే విచినతీతి ధమ్మవిచయో. తత్థ ధమ్మేతి చతుసచ్చధమ్మే తబ్బినిముత్తస్స సభావధమ్మస్స అభావతో. తతో ఏవ సో పవిచయలక్ఖణో. ఓభాసనరసోతి విసయోభాసనరసో. అసమ్ముయ్హనాకారేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానో.
వీరస్స భావో, కమ్మం వాతి వీరియం. ఈరయితబ్బతోతి పవత్తేతబ్బతో. పగ్గహలక్ఖణన్తి కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా సమ్పయుత్తధమ్మానం పగ్గహలక్ఖణం. తతో ఏవ సమ్పయుత్తధమ్మే ఉపత్థమ్భనరసం. అనోసీదనం అసంసీదనం.
పీణయతీతి తప్పేతి. పీణనకిచ్చేన సమ్పయుత్తధమ్మానం వియ తంసముట్ఠానపణీతరూపేహి కాయస్సాబ్యపనం. ఫరణపీతివసేన హేతం లక్ఖణం వుత్తం, తథా రసోతి. ఉదగ్గభావో ఓదగ్యం, తం పచ్చుపట్ఠపేతీతి ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా. ఉబ్బేగపీతివసేన చేతం వుత్తం.
కాయచిత్తదరథప్పస్సమ్భనతోతి కాయదరథస్స చిత్తదరథస్స చ పస్సమ్భనతో వూపసమనతో. తేనాహ – ‘‘ఉపసమలక్ఖణా’’తి, కాయచిత్తదరథానం వూపసమనలక్ఖణాతి అత్థో. కాయోతి చేత్థ వేదనాదయో తయో ఖన్ధా. దరథో సారమ్భో, దుక్ఖదోమనస్సపచ్చయానం ఉద్ధచ్చాదికానం కిలేసానం, తథాపవత్తానం వా చతున్నం ఖన్ధానమేతం అధివచనం. దరథనిమ్మద్దనేన పరిళాహపరిప్ఫన్దనవిరహితో సీతిభావో అపరిప్ఫన్దనసీతిభావో.
సమ్మా చిత్తస్స ఠపనం సమాధానం. అవిక్ఖేపో సమ్పయుత్తానం అవిక్ఖిత్తతా. యేన సమ్పయుత్తా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో ధమ్మో అవిక్ఖేపో. అవిసారో అత్తనో ఏవ అవిసరణభావో. అథ వా విక్ఖేపప్పటిపక్ఖతాయ అవిక్ఖేపలక్ఖణో. న్హానీయచుణ్ణస్స ఉదకం వియ సమ్పయుత్తధమ్మానం సమ్పిణ్డనకిచ్చతాయ అవిసారభావేన లక్ఖితబ్బో అవిసారలక్ఖణో. నివాతే దీపచ్చిట్ఠితి వియ చేతసో ఠితిభావేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి చిత్తట్ఠితిపచ్చుపట్ఠానో.
అజ్ఝుపేక్ఖనతోతి సమప్పవత్తేసు అస్సేసు సారథి వియ సమ్పయుత్తధమ్మానం అజ్ఝుపేక్ఖనతో. పటిసఙ్ఖానలక్ఖణాతి మజ్ఝత్తభావే ఠత్వా వీమంసనసఙ్ఖాతప్పటిసఙ్ఖానలక్ఖణా. సమవాహితలక్ఖణాతి సమం అవిసమం యథాసకకిచ్చేసు సమ్పయుత్తధమ్మానం పవత్తనలక్ఖణా. ఉదాసీనభావేన పవత్తమానాపి సేససమ్పయుత్తధమ్మే యథాసకకిచ్చేసు పవత్తేతి, యథా రాజా తుణ్హీ నిసిన్నోపి అత్థకరణే ధమ్మట్ఠే యథాసకం కిచ్చేసు అప్పమత్తో పవత్తేతి. అలీనానుద్ధతప్పవత్తిపచ్చయత్తా ఊనాధికనివారణరసా. పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనరసాతి ‘‘ఇదం నిహీనకిచ్చం హోతు, ఇదం అతిరేకతరకిచ్చ’’న్తి ఏవం పక్ఖపాతనవసేన వియ పవత్తి పక్ఖపాతో, తం ఉపచ్ఛిన్దన్తీ వియ హోతీతి పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనరసా. సమ్పయుత్తధమ్మానం సకసకకిచ్చే మజ్ఝత్తభావేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి మజ్ఝత్తభావపచ్చుపట్ఠానో. బోజ్ఝఙ్గానం ఉపరూపరి ఉప్పాదనమేవ బ్రూహనం వడ్ఢనఞ్చాతి ఆహ – ‘‘ఉప్పాదేతీ’’తి.
సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ సతిసమ్పజఞ్ఞం, సతిపధానం వా సమ్పజఞ్ఞం సతిసమ్పజఞ్ఞం. తం సబ్బత్థ సతోకారిభావావహత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ హోతి. యథా పచ్చనీకధమ్మప్పహానం అనురూపధమ్మసేవనా చ అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ హోతి, ఏవం సతిరహితపుగ్గలవివజ్జనా, సతోకారిపుగ్గలసేవనా, తత్థ చ యుత్తతా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి, ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞ’’న్తిఆదినా. సత్తసు ఠానేసూతి ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౭౬; మ. ని. ౧.౧౦౯) ఏవం వుత్తేసు అభిక్కన్తాదీసు సత్తసు ఠానేసు. తిస్సదత్తత్థేరో నామ యో బోధిమణ్డే సువణ్ణసలాకం గహేత్వా ‘‘అట్ఠారససు భాసాసు కతరభాసాయ ధమ్మం కథేమీ’’తి పరిసం పధారేసి. అభయత్థేరోతి దత్తాభయత్థేరమాహ. అభినివేసన్తి విపస్సనాభినివేసం.
పరిపుచ్ఛకతాతి పరియోగాహేత్వా పుచ్ఛకభావో. ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా పఞ్చపి నికాయే సహ అట్ఠకథాయ పరియోగాహేత్వా యం యం తత్థ గణ్ఠిట్ఠానభూతం, తం తం ‘‘ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’’తి ఖన్ధాయతనాదిఅత్థం పుచ్ఛన్తస్స హి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి. తేనాహ – ‘‘ఖన్ధధాతు…పే… బహులతా’’తి.
వత్థువిసదకిరియాతి ఏత్థ చిత్తచేతసికానం పవత్తిట్ఠానభావతో సరీరం తప్పటిబద్ధాని చీవరాదీని చ వత్థూనీతి అధిప్పేతాని. తాని యథా చిత్తస్స సుఖావహాని హోన్తి, తథా కరణం తేసం విసదకిరియా. తేనాహ – ‘‘అజ్ఝత్తికబాహిరాన’’న్తిఆది. ఉస్సన్నదోసన్తి వాతపిత్తాదివసేన ఉపచితదోసం. సేదమలమక్ఖితన్తి సేదేన చేవ జల్లికాసఙ్ఖాతేన సరీరమలేన చ మక్ఖితం. చ-సద్దేన అఞ్ఞమ్పి సరీరస్స పీళావహం అచ్చాసనాదిం సఙ్గణ్హాతి. సేనాసనం వాతి వా-సద్దేన మలగ్గహితపత్తాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. పరిభణ్డకరణాదీహీతి ఆది-సద్దేన పత్తపచనాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అవిసదేతి వత్థుమ్హి అవిసదే సతి, విసయభూతే వా. కథం భావనమనుయుత్తస్స తాని అజ్ఝత్తికబాహిరవత్థూని విసయో? అన్తరన్తరా పవత్తనకచిత్తుప్పాదవసేనేవ వుత్తం. తే హి చిత్తుప్పాదా చిత్తేకగ్గతాయ అపరిసుద్ధభావాయ సంవత్తన్తి. చిత్తచేతసికేసూతి నిస్సయాదిపచ్చయభూతేసు చిత్తచేతసికేసు. ఞాణమ్పీతి అపి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన ‘‘న కేవలం వత్థుయేవ, అథ ఖో తస్మిం అపరిసుద్ధే ఞాణమ్పి అపరిసుద్ధం హోతీ’’తి నిస్సయాపరిసుద్ధియా తంనిస్సితాపరిసుద్ధి వియ విసయస్స అపరిసుద్ధతాయ విసయినో అపరిసుద్ధిం దస్సేతి.
సమభావకరణన్తి కిచ్చతో అనూనాధికభావకరణం. సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి, సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం పచ్చయవసేన అధిమోక్ఖకిచ్చస్స పటుతరభావేన పఞ్ఞాయ అవిసదతాయ వీరియాదీనఞ్చ సిథిలతాదినా సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి. తేనాహ – ‘‘ఇతరాని మన్దానీ’’తి. తతోతి తస్మా, సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావతో ఇతరేసఞ్చ మన్దత్తాతి అత్థో. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా సమ్పయుత్తధమ్మానం పగ్గణ్హనం అనుబలప్పదానం పగ్గహో. పగ్గహోవ కిచ్చం పగ్గహకిచ్చం. కాతుం న సక్కోతీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఉపట్ఠానం. విక్ఖేపప్పటిపక్ఖో, యేన వా సమ్పయుత్తా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో అవిక్ఖేపో. రూపగతం వియ చక్ఖునా యేన యాథావతో విసయసభావం పస్సతి, తం దస్సనకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి బలవతా సద్ధిన్ద్రియేన అధిభూతత్తా. సహజాతధమ్మేసు హి ఇన్దట్ఠం కారేన్తానం సహపవత్తమానానం ధమ్మానం ఏకదేసతావసేనేవ అత్థసిద్ధి, న అఞ్ఞథా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. తన్తి సద్ధిన్ద్రియం. ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేనాతి యస్స సద్ధేయ్యస్స వత్థునో ఉళారతాదిగుణే అధిముచ్చనస్స సాతిసయప్పవత్తియా సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తస్స పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతాదివిభాగతో యాథావతో వీమంసనేన. ఏవఞ్హి ఏవంధమ్మతానయేన యాథావసరసతో పరిగ్గయ్హమానే సవిప్ఫారో అధిమోక్ఖో న హోతి ‘‘అయం ఇమేసం ధమ్మానం సభావో’’తి పరిజాననవసేన పఞ్ఞాబ్యాపారస్స సాతిసయత్తా. ధురియధమ్మేసు హి యథా సద్ధాయ బలవభావే పఞ్ఞాయ మన్దభావో హోతి, ఏవం పఞ్ఞాయ బలవభావే సద్ధాయ మన్దభావో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘తం ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన హాపేతబ్బ’’న్తి.
తథా అమనసికారేనాతి యేనాకారేన భావనమనుయుఞ్జన్తస్స సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తేనాకారేన భావనాయ అననుయుఞ్జనతోతి వుత్తం హోతి. ఇధ దువిధేన సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో అత్తనో వా పచ్చయవిసేసేన కిచ్చుత్తరియతో వీరియాదీనం వా మన్దకిచ్చతాయ. తత్థ పఠమవికప్పే హాపనవిధి దస్సితో, దుతియవికప్పే పన యథా మనసికరోతో వీరియాదీనం మన్దకిచ్చతాయ సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తథా అమనసికారేన వీరియాదీనం పటుకిచ్చభావావహేన మనసికారేన సద్ధిన్ద్రియం తేహి సమరసం కరోన్తేన హాపేతబ్బం. ఇమినా నయేన సేసిన్ద్రియేసుపి హాపనవిధి వేదితబ్బో.
వక్కలిత్థేరవత్థూతి సో హి ఆయస్మా సద్ధాధిముత్తతాయ కతాధికారో సత్థు రూపదస్సనప్పసుతో ఏవ హుత్వా విహరన్తో సత్థారా ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౮౭) నయేన ఓవదిత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజితోపి తం అననుయుఞ్జన్తో పణామితో అత్తానం వినిపాతేతుం పపాతట్ఠానం అభిరుహి. అథ నం సత్థా యథానిసిన్నోవ ఓభాసవిస్సజ్జనేన అత్తానం దస్సేత్వా –
‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;
అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧) –
గాథం వత్వా ‘‘ఏహి, వక్కలీ’’తి ఆహ. సో తేనేవ అమతేన అభిసిత్తో హట్ఠతుట్ఠో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేసి, సద్ధాయ పన బలవభావేన విపస్సనావీథిం న ఓతరి. తం ఞత్వా భగవా తస్స ఇన్ద్రియసమత్తప్పటిపాదనాయ కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అదాసి. సో సత్థారా దిన్ననయే ఠత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గప్పటిపాటియా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం – ‘‘వక్కలిత్థేరవత్థు చేత్థ నిదస్సన’’న్తి. ఏత్థాతి సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తభావే సేసిన్ద్రియానం సకిచ్చాకరణే. ఇతరకిచ్చభేదన్తి ఉపట్ఠానాదికిచ్చవిసేసం. పస్సద్ధాదీతి ఆది-సద్దేన సమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గానం సఙ్గహో. హాపేతబ్బన్తి యథా సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన హాయతి, ఏవం వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతా పస్సద్ధిఆదిభావనాయ హాయతి సమాధిపక్ఖియత్తా తస్సా. తథా హి సమాధిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం కోసజ్జపాతతో రక్ఖన్తీ వీరియాదిభావనా వియ వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖన్తీ పస్సద్ధాదిభావనా ఏకంసతో హాపేతి. తేన వుత్తం – ‘‘పస్సద్ధాదిభావనాయ హాపేతబ్బ’’న్తి.
సోణత్థేరస్స వత్థూతి సుఖుమాలసోణత్థేరస్స వత్థు. సో హి ఆయస్మా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సీతవనే విహరన్తో ‘‘మమ సరీరం సుఖుమాలం, న చ సక్కా సుఖేనేవ సుఖం అధిగన్తుం, కిలమేత్వాపి సమణధమ్మో కాతబ్బో’’తి ఠానచఙ్కమమేవ అధిట్ఠాయ పధానమనుయుఞ్జన్తో పాదతలేసు ఫోటేసు ఉట్ఠితేసుపి వేదనం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా దళ్హవీరియం కరోన్తో అచ్చారద్ధవీరియతాయ విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి. సత్థా తత్థ గన్త్వా వీణూపమోవాదేన ఓవదిత్వా వీరియసమతాయోజనవిధిం దస్సేన్తో కమ్మట్ఠానం విసోధేత్వా గిజ్ఝకూటం గతో. థేరోపి సత్థారా దిన్ననయేన వీరియసమతం యోజేత్వా భావేన్తో విపస్సనమ్పి ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం – ‘‘సోణత్థేరస్స వత్థు దస్సేతబ్బ’’న్తి. సేసేసుపీతి సతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేసుపి.
సమతన్తి సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనూనాధికభావం, తథా సమాధివీరియానం. యథా హి సద్ధాపఞ్ఞానం విసుం ధురియధమ్మభూతానం కిచ్చతో అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనం విసేసతో ఇచ్ఛితబ్బం, యతో నేసం సమధురతాయ అప్పనా సమ్పజ్జతి, ఏవం సమాధివీరియానం కోసజ్జుద్ధచ్చపక్ఖికానం సమరసతాయ సతి అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భనతో సమ్పయుత్తధమ్మానం అన్తద్వయపాతాభావేన సమ్మదేవ అప్పనా ఇజ్ఝతి. బలవసద్ధోతిఆది బ్యతిరేకముఖేన వుత్తస్సేవత్థస్స సమత్థనం. తస్సత్థో – యో బలవతియా సద్ధాయ సమన్నాగతో అవిసదఞాణో, సో ముధప్పసన్నో హోతి, న అవేచ్చప్పసన్నో. తథా హి అవత్థుస్మిం పసీదతి సేయ్యథాపి తిత్థియసావకా. కేరాటికపక్ఖన్తి సాఠేయ్యపక్ఖం భజతి. సద్ధాహీనాయ పఞ్ఞాయ అతిధావన్తో ‘‘దేయ్యవత్థుపరిచ్చాగేన వినా చిత్తుప్పాదమత్తేనపి దానమయం పుఞ్ఞం హోతీ’’తిఆదీని పరికప్పేతి హేతుప్పటిరూపకేహి వఞ్చితో, ఏవంభూతో సుక్ఖతక్కవిలుత్తచిత్తో పణ్డితానం వచనం నాదియతి, సఞ్ఞత్తిం న గచ్ఛతి. తేనాహ – ‘‘భేసజ్జసముట్ఠితో వియ రోగో అతేకిచ్ఛో హోతీ’’తి. యథా చేత్థ సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమభావో అత్థావహో, అనత్థావహో విసమభావో, ఏవం సమాధివీరియానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిక్ఖేపావహో సమభావో, ఇతరో విక్ఖేపావహో చాతి కోసజ్జం అభిభవతి, తేన అప్పనం న పాపుణాతీతి అధిప్పాయో. ఉద్ధచ్చం అభిభవతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తం ఉభయన్తి సద్ధాపఞ్ఞాద్వయం సమాధివీరియద్వయఞ్చ. సమం కత్తబ్బన్తి సమరసం కాతబ్బం.
సమాధికమ్మికస్సాతి సమథకమ్మట్ఠానికస్స. ఏవన్తి ఏవం సన్తే, సద్ధాయ థోకం బలవభావే సతీతి అత్థో. సద్దహన్తోతి ‘‘పథవీ పథవీతి మనసికరణమత్తేన కథం ఝానుప్పత్తీ’’తి అచిన్తేత్వా ‘‘అద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధేన వుత్తవిధి ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి సద్దహన్తో సద్ధం జనేన్తో. ఓకప్పేన్తోతి ఆరమ్మణం అనుప్పవిసిత్వా వియ అధిముచ్చనవసేన అవకప్పేన్తో పక్ఖన్దన్తో. ఏకగ్గతా బలవతీ వట్టతి సమాధిప్పధానత్తా ఝానస్స. ఉభిన్నన్తి సమాధిపఞ్ఞానం. సమాధికమ్మికస్స సమాధినో అధిమత్తతా వియ పఞ్ఞాయ అధిమత్తతాపి ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ – ‘‘సమతాయపీ’’తి, సమభావేనపీతి అత్థో. అప్పనాతి లోకియఅప్పనా. తథా హి ‘‘హోతియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి. లోకుత్తరప్పనా పన తేసం సమభావేనేవ ఇచ్ఛితా. యథాహ – ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦; పటి. మ. ౨.౫).
యది విసేసతో సద్ధాపఞ్ఞానం సమాధివీరియానఞ్చ సమతావ ఇచ్ఛితా, కథం సతీతి ఆహ – ‘‘సతి పన సబ్బత్థ బలవతీ వట్టతీ’’తి. సబ్బత్థాతి లీనుద్ధచ్చపక్ఖికేసు పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు. ఉద్ధచ్చపక్ఖికే గణ్హన్తో ‘‘సద్ధావీరియపఞ్ఞాన’’న్తి ఆహ. అఞ్ఞథాపీతి చ గహేతబ్బా సియా. తథా హి కోసజ్జపక్ఖికేన చ సమాధినాఇచ్చేవ వుత్తం, న ‘‘పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాహీ’’తి. సాతి సతి. సబ్బేసు రాజకమ్మేసు నియుత్తో సబ్బకమ్మికో. తేనాతి తేన సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బత్థేన కారణేన. ఆహ అట్ఠకథాయం. సబ్బత్థ నియుత్తా సబ్బత్థికా సబ్బత్థ లీనే ఉద్ధతే చ చిత్తే ఇచ్ఛితబ్బత్తా, సబ్బేన వా లీనుద్ధచ్చపక్ఖియేన బోజ్ఝఙ్గగణేన అత్థేతబ్బాతి సబ్బత్థా, సావ సబ్బత్థికా. చిత్తన్తి కుసలచిత్తం. తస్స హి సతిపటిసరణం పరాయణం అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ. తేనాహ – ‘‘ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తిఆది.
ఖన్ధాదిభేదేసు అనోగాళ్హపఞ్ఞానన్తి పరియత్తిబాహుసచ్చవసేనపి ఖన్ధాయతనాదీసు అప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం. బహుస్సుతసేవనా హి సుతమయఞాణావహా. తరుణవిపస్సనాసమఙ్గీపి భావనామయఞాణే ఠితత్తా ఏకంసతో పఞ్ఞవా ఏవ నామ హోతీతి ఆహ – ‘‘సమపఞ్ఞాస…పే… పుగ్గలసేవనా’’తి. ఞేయ్యధమ్మస్స గమ్భీరభావవసేన తప్పరిచ్ఛేదకఞాణస్స గమ్భీరభావగ్గహణన్తి ఆహ – ‘‘గమ్భీరేసు ఖన్ధాదీసు పవత్తాయ గమ్భీరపఞ్ఞాయా’’తి. తఞ్హి ఞేయ్యం తాదిసాయ పఞ్ఞాయ చరితబ్బతో గమ్భీరఞాణచరియం. తస్సా వా పఞ్ఞాయ తత్థ పభేదతో పవత్తి గమ్భీరఞాణచరియా, తస్సా పచ్చవేక్ఖణాతి ఆహ – ‘‘గమ్భీరపఞ్ఞాయ పభేదపచ్చవేక్ఖణా’’తి.
పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణం నిరయే నిబ్బత్తసత్తస్స యేభుయ్యేన సబ్బపఠమం కరోన్తీతి దేవదూతసుత్తాదీసు ఆదితో వుత్తత్తా చ ఆహ – ‘‘పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణతో పట్ఠాయా’’తి. సకటవహనాదికాలేతి ఆది-సద్దేన తదఞ్ఞం మనుస్సేహి తిరచ్ఛానేహి చ విబాధితబ్బకాలం సఙ్గణ్హాతి. ఏకం బుద్ధన్తరన్తి ఇదం అపరాపరేసు పేతేసుయేవ ఉప్పజ్జనకసత్తవసేన వుత్తం, ఏకచ్చానం వా పేతానం ఏకచ్చతిరచ్ఛానానం వియ దీఘాయుకతా సియాతి తథా వుత్తం. తథా హి కాళో నాగరాజా చతున్నం బుద్ధానం సమ్ముఖీభావం లభిత్వా ఠితోపి మేత్తేయ్యస్సపి భగవతో సమ్ముఖీభావం లభిస్సతీతి వదన్తి, యతస్స కప్పాయుకతా వుత్తా.
ఏవం ఆనిసంసదస్సావినోతి వీరియాయత్తో ఏవ సబ్బో లోకియో లోకుత్తరో చ విసేసాధిగమోతి ఏవం వీరియే ఆనిసంసదస్సనసీలస్స. గమనవీథిన్తి సపుబ్బభాగం నిబ్బానగామినిపటిపదం, సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గప్పటిపాటి, సత్తవిసుద్ధిపరమ్పరా వా. సా హి ‘‘భిక్ఖునో వట్టనియ్యానాయ గన్తబ్బా పటిపజ్జితబ్బా పటిపదా’’తి కత్వా గమనవీథి నామ.
కాయదళ్హీబహులోతి యథా తథా కాయస్స దళ్హీకమ్మప్పసుతో. పిణ్డపాతన్తి రట్ఠపిణ్డం. పచ్చయదాయకానం అత్తని కారస్స అత్తనో సమ్మాపటిపత్తియా మహప్ఫలభావస్స కరణేన పిణ్డస్స భిక్ఖాయ పటిపూజనా పిణ్డపాతాపచాయనం.
నీహరన్తోతి పత్తత్థవికతో నీహరన్తో. తం సద్దం సుత్వాతి తం ఉపాసికాయ వచనం పణ్ణసాలాద్వారే ఠితోవ పఞ్చాభిఞ్ఞతాయ దిబ్బసోతేన సుత్వా. మనుస్ససమ్పత్తి, దిబ్బసమ్పత్తి, నిబ్బానసమ్పత్తీతి ఇమా తిస్సో సమ్పత్తియో. దాతుం సక్ఖిస్ససీతి తయి కతేన దానమయేన వేయ్యావచ్చమయేన చ పుఞ్ఞకమ్మేన ఖేత్తవిసేసభావూపగమనేన అపరాపరం దేవమనుస్సానం సమ్పత్తియో అన్తే నిబ్బానసమ్పత్తిఞ్చ దాతుం సక్ఖిస్ససీతి థేరో అత్తానం పుచ్ఛతి. సితం కరోన్తోతి ‘‘అకిచ్ఛేనేవ మయా వట్టదుక్ఖం సమతిక్కన్త’’న్తి పచ్చవేక్ఖణావసానే సఞ్జాతపామోజ్జవసేన సితం కరోన్తో.
నిప్పరిస్సయకాలోతి నిరుపద్దవకాలో, తదా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సులభా పచ్చయా హోన్తీతి పచ్చయహేతుకా చిత్తపీళా నత్థీతి అధిప్పాయో. పస్సన్తానంయేవాతి అనాదరే సామివచనం. ఖీరధేనున్తి ఖీరదాయికం ధేనుం. కిఞ్చిదేవ కత్వాతి కిఞ్చిదేవ భతికమ్మం కత్వా. ఉచ్ఛుయన్తకమ్మన్తి ఉచ్ఛుయన్తసాలాయ కాతబ్బం కిచ్చం. తమేవ మగ్గన్తి ఉపాసకేన పటిపన్నమగ్గం. ఉపకట్ఠాయాతి ఆసన్నాయ. విప్పటిపన్నన్తి జాతిధమ్మకులధమ్మాదిలఙ్ఘనేన అసమ్మాపటిపన్నం. ఏవన్తి యథా అసమ్మాపటిపన్నో పుత్తో తాయ ఏవ అసమ్మాపటిపత్తియా కులసన్తానతో బాహిరో హుత్వా పితు సన్తికా దాయజ్జస్స న భాగీ, ఏవం కుసీతోపి తేనేవ కుసీతభావేన న సమ్మాపటిపన్నో సత్థు సన్తికా లద్ధబ్బఅరియధనదాయజ్జస్స న భాగీ. ఆరద్ధవీరియోవ లభతి సమ్మాపటిపజ్జనతో. ఉప్పజ్జతి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి యోజనా, ఏవం సబ్బత్థ.
మహాతి సీలాదిగుణేహి మహన్తో విపులో అనఞ్ఞసాధారణో. తం పనస్స గుణమహత్తం దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనేన లోకే పాకటన్తి దస్సేన్తో ‘‘సత్థునో హీ’’తిఆదిమాహ.
యస్మా సత్థుసాసనే పబ్బజితస్స పబ్బజ్జూపగమనేన సక్యపుత్తియభావో సఞ్జాయతి, తస్మా బుద్ధపుత్తభావం దస్సేన్తో ‘‘అసమ్భిన్నాయా’’తిఆదిమాహ.
అలసానం భావనాయ నామమత్తమ్పి అజానన్తానం కాయదళ్హీబహులానం యావదత్థం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖాదిఅనుయుఞ్జనకానం తిరచ్ఛానగతికానం పుగ్గలానం దూరతో వజ్జనా కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనాతి ఆహ – ‘‘కుచ్ఛిం పూరేత్వా ఠితఅజగరసదిసే’’తిఆది. ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేస్సామా’’తిఆదినా భావనారమ్భవసేన ఆరద్ధవీరియానం దళ్హపరక్కమానం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనా ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనాతి ఆహ – ‘‘ఆరద్ధవీరియే’’తిఆది. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౬౪-౬౫) పన జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణా సబ్రహ్మచారిమహత్తపచ్చవేక్ఖణాతి ఇదం ద్వయం న గహితం, థినమిద్ధవినోదనతా సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణతాతి ఇదం ద్వయం గహితం. తత్థ ఆనిసంసదస్సావితాయ ఏవ సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణా గహితా హోతి లోకియలోకుత్తరవిసేసాధిగమస్స వీరియాయత్తతాదస్సనభావతో, థినమిద్ధవినోదనం పన తదధిముత్తతాయ ఏవ గహితం హోతి. వీరియుప్పాదనే యుత్తప్పయుత్తస్స థినమిద్ధవినోదనం అత్థసిద్ధమేవాతి. తత్థ థినమిద్ధవినోదనకుసీతపుగ్గలపరివజ్జనఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనతదధి- ముత్తతాపటిపక్ఖవిధమనపచ్చయూపసంహారవసేన అపాయభయపచ్చవేక్ఖణాదయో సముత్తేజనవసేన వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదకా దట్ఠబ్బా.
బుద్ధానుస్సతియా ఉపచారసమాధినిట్ఠత్తా వుత్తం – ‘‘యావ ఉపచారా’’తి. సకలసరీరం ఫరమానోతి పీతిసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి సకలసరీరం ఫరమానో, ధమ్మసఙ్ఘగుణే అనుస్సరన్తస్సపి యావ ఉపచారా సకలసరీరం ఫరమానో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతీతి ఏవం సేసఅనుస్సతీసు, పసాదనీయసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణాయ చ యోజేతబ్బం తస్సాపి విముత్తాయతనభావేన తగ్గతికత్తా. ఏవరూపే కాలేతి ‘‘దుబ్భిక్ఖభయాదీసూ’’తి వుత్తకాలే. సమాపత్తి…పే… న సముదాచరన్తీతి ఇదం ఉపసమానుస్సతియా వసేన వుత్తం. సఙ్ఖారానఞ్హి వసేన సప్పదేసవూపసమేపి నిప్పదేసవూపసమే వియ తథా సఞ్ఞాయ పవత్తితో భావనామనసికారో కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థో హుత్వా ఉపచారసమాధిం ఆవహన్తో తథారూపపీతిసోమనస్ససమన్నాగతో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉపాదాయ హోతీతి. తత్థ ‘‘విక్ఖమ్భితా కిలేసా’’తి పాఠో. న సముదాచరన్తీతి ఇతి-సద్దో కారణత్థో. యస్మా న సముదాచరన్తి, తస్మా తం నేసం అసముదాచారం పచ్చవేక్ఖన్తస్సాతి యోజనా. న హి కిలేసే పచ్చవేక్ఖన్తస్స బోజ్ఝఙ్గుప్పత్తి యుత్తా, పసాదనీయేసు ఠానేసు పసాదసినేహాభావేన లూఖహదయతాయ లూఖతా. సా తత్థ ఆదరగారవాకరణేన విఞ్ఞాయతీతి ఆహ – ‘‘అసక్కచ్చకిరియాయ సంసూచితలూఖభావే’’తి.
పణీతభోజనసేవనతాతి పణీతసప్పాయభోజనసేవనతా. ఉతుఇరియాపథసుఖగ్గహణేన సప్పాయఉతుఇరియాపథగ్గహణం దట్ఠబ్బం. తఞ్హి తివిధమ్పి సప్పాయం సేవియమానం కాయస్స కల్యతాపాదనవసేన చిత్తస్స కల్యతం ఆవహన్తం దువిధాయపి పస్సద్ధియా కారణం హోతి. అహేతుకసత్తేసు లబ్భమానం సుఖదుక్ఖన్తి అయమేకో అన్తో, ఇస్సరాదివిసమహేతుకన్తి పన అయం దుతియో. ఏతే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ యథాసకం కమ్మునా హోతీతి అయం మజ్ఝిమా పటిపత్తి. మజ్ఝత్తో పయోగో యస్స సో మజ్ఝత్తపయోగో, తస్స భావో మజ్ఝత్తపయోగతా. అయఞ్హి సభావాసారద్ధతాయ తంపస్సద్ధకాయతాయ కారణం హోతి, పస్సద్ధిద్వయం ఆవహతి. ఏతేనేవ సారద్ధకాయపుగ్గలపరివజ్జనపస్సద్ధకాయపుగ్గలసేవనానం తదావహనతా సంవణ్ణితాతి దట్ఠబ్బం.
వత్థువిసదకిరియా ఇన్ద్రియసమత్తప్పటిపాదనా చ పఞ్ఞావహా వుత్తా, సమాధానావహాపి తా హోన్తి. సమాధానావహభావేనేవ పఞ్ఞావహభావతోతి వుత్తం – ‘‘వత్థువిసదకిరియా…పే… వేదితబ్బా’’తి.
కారణకోసల్లభావనాకోసల్లానం నానన్తరియభావతో రక్ఖనాకోసల్లస్స చ తంమూలకత్తా ‘‘నిమిత్తకుసలతా నామ కసిణనిమిత్తస్స ఉగ్గహకుసలతా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. కసిణనిమిత్తస్సాతి చ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. అసుభనిమిత్తాదికస్సపి హి యస్స కస్సచి ఝానుప్పత్తినిమిత్తస్స ఉగ్గహకోసల్లం నిమిత్తకుసలతా ఏవాతి. అతిసిథిలవీరియతాదీహీతి ఆది-సద్దేన పఞ్ఞాపయోగమన్దతం పయోగవేకల్లఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స పగ్గణ్హనన్తి తస్స లీనస్స చిత్తస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిసముట్ఠాపనేన లయాపత్తితో సముద్ధరణం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే లీనం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? లీనం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి సుసముట్ఠాపయం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతుకామో అస్స. సో తత్థ సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని చ గోమయాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని చ కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య, ముఖవాతఞ్చ దదేయ్య, న చ పంసుకేన ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతున్తి? ఏవం, భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థ చ యథాసకం ఆహారవసేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా సముట్ఠాపనాతి వేదితబ్బా, సా అనన్తరం విభావితా ఏవ.
అచ్చారద్ధవీరియతాదీహీతి ఆది-సద్దేన పఞ్ఞాపయోగబలవతం పమోదుప్పిలాపనఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స నిగ్గణ్హనన్తి తస్స ఉద్ధతస్స చిత్తస్స సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిసముట్ఠాపనేన ఉద్ధతాపత్తితో నిసేధనం. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా –
‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? ఉద్ధతం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి సువూపసమం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతుకామో అస్స, సో తత్థ అల్లాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, అల్లాని చ గోమయాని నిక్ఖిపేయ్య, అల్లాని చ కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య, ముఖవాతఞ్చ న దదేయ్య, పంసుకేన చ ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతున్తి? ఏవం, భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థాపి యథాసకం ఆహారవసేన పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా సముట్ఠాపనాతి వేదితబ్బా. తత్థ పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనా వుత్తా ఏవ, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స వుచ్చమానా, ఇతరస్స అనన్తరం వక్ఖతి.
పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయాతి పఞ్ఞాబ్యాపారస్స అప్పకభావేన. యథా హి దానం అలోభప్పధానం, సీలం అదోసప్పధానం, ఏవం భావనా అమోహప్పధానా. తత్థ యదా పఞ్ఞా న బలవతీ హోతి, తదా భావనా పుబ్బేనాపరం విసేసావహా న హోతి. అనభిసఙ్గతో వియ ఆహారో పురిసస్స, యోగినో చిత్తస్స అభిరుచిం న జనేతి, తేన తం నిరస్సాదం హోతి. తథా భావనాయ సమ్మదేవ అవీథిపటిపత్తియా ఉపసమసుఖం న విన్దతి, తేనపి చిత్తం నిరస్సాదం హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయా…పే… నిరస్సాదం హోతీ’’తి. తస్స సంవేగుప్పాదనం పసాదుప్పాదనఞ్చ తికిచ్ఛనన్తి తం దస్సేన్తో, ‘‘అట్ఠ సంవేగవత్థూనీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ జాతిజరాబ్యాధిమరణాని యథారహం సుగతియం దుగ్గతియఞ్చ హోన్తీతి తదఞ్ఞమేవ పఞ్చవిధబన్ధనాదిఖుప్పిపాసాదిఅఞ్ఞమఞ్ఞవిహేఠనాదిహేతుకం అపాయదుక్ఖం దట్ఠబ్బం. తయిదం సబ్బం తేసం తేసం సత్తానం పచ్చుప్పన్నభవనిస్సితం గహితన్తి అతీతే అనాగతే చ కాలే వట్టమూలకదుక్ఖాని విసుం గహితాని. యే పన సత్తా ఆహారూపజీవినో, తత్థ చ ఉట్ఠానఫలూపజీవినో, తేసం అఞ్ఞేహి అసాధారణజీవితదుక్ఖం అట్ఠమం సంవేగవత్థు గహితన్తి దట్ఠబ్బం. అయం వుచ్చతి సమయే సమ్పహంసనతాతి అయం భావనాచిత్తస్స సమ్పహంసితబ్బసమయే వుత్తనయేనేవ సంవేగజననవసేన చేవ పసాదుప్పాదనవసేన చ సమ్మదేవ పహంసనా, సంవేగజననపుబ్బకపసాదుప్పాదనేన తోసనాతి అత్థో.
సమ్మాపటిపత్తిం ఆగమ్మాతి లీనుద్ధచ్చవిరహేన సమథవీథిపటిపత్తియా చ సమ్మా అవిసమం సమ్మదేవ భావనాపటిపత్తిం ఆగమ్మ. అలీనన్తిఆదీసు కోసజ్జపక్ఖియానం ధమ్మానం అనధిమత్తతాయ అలీనం, ఉద్ధచ్చపక్ఖికానం అనధిమత్తతాయ అనుద్ధతం, పఞ్ఞాపయోగసమ్పత్తియా ఉపసమసుఖాధిగమేన చ అనిరస్సాదం, తతో ఏవ ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం సమథవీథిపటిపన్నం. అలీనానుద్ధతాహి వా ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం, అనిరస్సాదతాయ సమథవీథిపటిపన్నం. సమప్పవత్తియా వా అలీనం అనుద్ధతం, సమథవీథిపటిపత్తియా అనిరస్సాదన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ అలీనతాయ పగ్గహే, అనుద్ధతతాయ నిగ్గహే, అనిరస్సాదతాయ సమ్పహంసనే న బ్యాపారం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతాతి అయం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బసమయే భావనాచిత్తస్స పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు బ్యావటతాసఙ్ఖాతం పటిపక్ఖం అభిభుయ్య అజ్ఝుపేక్ఖనా వుచ్చతి. పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనతో విపస్సనాయ అధిట్ఠానభావూపగమనతో చ ఉపచారజ్ఝానమ్పి సమాధానకిచ్చనిప్ఫత్తియా పుగ్గలస్స సమాహితభావసాధనమేవాతి తత్థ సమధురభావేనాహ – ‘‘ఉపచారం వా అప్పనం వా’’తి. ఏస ఉప్పజ్జతీతి ఏస సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి.
అనురోధవిరోధప్పహానవసేన మజ్ఝత్తభావో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స కారణం తస్మిం సతి సిజ్ఝనతో, అసతి చ అసిజ్ఝనతో, సో చ మజ్ఝత్తభావో విసయవసేన దువిధోతి ఆహ – ‘‘సత్తమజ్ఝత్తతా సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతా’’తి. తదుభయేన చ విరుజ్ఝనం పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనాయ ఏవ దూరీకతన్తి అనురుజ్ఝనస్సేవ పహానవిధిం దస్సేతుం – ‘‘సత్తమజ్ఝత్తతా’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ – ‘‘సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనతా’’తి. ఉపేక్ఖాయ హి విసేసతో రాగో పటిపక్ఖో. తథా చాహ – ‘‘ఉపేక్ఖా రాగబహులస్స విసుద్ధిమగ్గో’’తి (విసుద్ధి. ౧.౨౬౯). ద్వీహాకారేహీతి కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణం, అత్తసుఞ్ఞతాపచ్చవేక్ఖణన్తి, ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి. ద్వీహేవాతి అవధారణం సఙ్ఖ్యాసమానతాదస్సనత్థం. సఙ్ఖ్యా ఏవ హేత్థ సమానా, న సఙ్ఖ్యేయ్యం సబ్బథా సమానన్తి. అస్సామికభావో అనత్తనియతా. సతి హి అత్తని తస్స కిఞ్చనభావేన చీవరం అఞ్ఞం వా కిఞ్చి అత్తనియం నామ సియా, సో పన కోచి నత్థేవాతి అధిప్పాయో. అనద్ధనియన్తి న అద్ధానక్ఖమం, న చిరట్ఠాయీ ఇత్తరం అనిచ్చన్తి అత్థో. తావకాలికన్తి తస్సేవ వేవచనం.
మమాయతీతి మమత్తం కరోతి, మమాతి తణ్హాయ పరిగ్గయ్హ తిట్ఠతి. ధనాయన్తాతి ధనం దబ్బం కరోన్తా.
౪౧౯. సమ్మాదస్సనలక్ఖణాతి సమ్మా అవిపరీతం అనిచ్చాదివసేన దస్సనసభావా. సమ్మాఅభినిరోపనలక్ఖణోతి సమ్మదేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనసభావో. చతురఙ్గసమన్నాగతా వాచా జనం సఙ్గణ్హాతీతి తబ్బిపక్ఖవిరతిసభావా సమ్మావాచా భేదకరమిచ్ఛావాచాపహానేన జనే సమ్పయుత్తే చ పరిగ్గణ్హనకిచ్చవతీ హోతీతి ‘‘పరిగ్గహలక్ఖణా’’తి వుత్తా. విసంవాదనాదికిచ్చతాయ హి లూఖానం అపరిగ్గాహకానం ముసావాదాదీనం పటిపక్ఖభూతా సినిద్ధభావేన పరిగ్గహణసభావా సమ్మాజప్పనకిచ్చా సమ్మావాచా తప్పచ్చయసుభాసితసమ్పటిగ్గాహకే జనే సమ్పయుత్తధమ్మే చ పరిగ్గణ్హన్తీ పవత్తతీతి పరిగ్గహలక్ఖణా. యథా చీవరకమ్మాదిప్పయోగసఙ్ఖాతో కమ్మన్తో కాతబ్బం చీవరరజనాదికం సముట్ఠాపేతి నిప్ఫాదేతి, తంతంకిరియానిప్ఫాదకో వా చేతనాసఙ్ఖాతో కమ్మన్తో హత్థచలనాదికం కిరియం సముట్ఠాపేతి, ఏవం సావజ్జకత్తబ్బకిరియాసముట్ఠాపకమిచ్ఛాకమ్మన్తప్పహానేన సమ్మాకమ్మన్తో నిరవజ్జస్స కత్తబ్బస్స నిరవజ్జాకారేన సముట్ఠాపనకిచ్చవా హోతీతి ఆహ – ‘‘సమ్మాసముట్ఠాపనలక్ఖణో’’తి. సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠాపనం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ. సమ్మావోదాపనలక్ఖణోతి జీవమానస్స పుగ్గలస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా జీవితిన్ద్రియవుత్తియా, ఆజీవస్సేవ వా సమ్మదేవ సోధనం వోదాపనం లక్ఖణం ఏతస్సాతి సమ్మావోదాపనలక్ఖణో. అథ వా కాయవాచానం ఖన్ధసన్తానస్స చ సంకిలేసభూతమిచ్ఛాఆజీవప్పహానేన సమ్మాఆజీవో ‘‘వోదాపనలక్ఖణో’’తి వుత్తో. సమ్మావాయామసతిసమాధీసు వత్తబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
పఞ్ఞాయ కుసలానం ధమ్మానం పుబ్బఙ్గమభావతో సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా తస్సా పటిపక్ఖావాతి వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞేహిపి అత్తనో పచ్చనీకకిలేసేహి సద్ధి’’న్తి. అథ వా అత్తనో పచ్చనీకకిలేసా దిట్ఠేకట్ఠా అవిజ్జాదయో పఞ్ఞాయ ఉజుపచ్చనీకభావతో. పస్సతీతి పస్సన్తీ వియ హోతి విబన్ధాభావతో. తేనాహ – ‘‘తప్పటిచ్ఛాదక…పే… అసమ్మోహతో’’తి. సమ్మాసఙ్కప్పాదీనం మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదయో ఉజువిపచ్చనీకాతి ఆహ – ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పాదయో…పే… పజహన్తీ’’తి. తథేవాతి ఇమినా అత్తనో పచ్చనీకకిలేసేహి సద్ధిన్తి ఇమమత్థం అనుకడ్ఢతి. విసేసతోతి సమ్మాదిట్ఠియా వుత్తకిచ్చతో విసేసేన. ఏత్థాతి ఏతేసు సమ్మాసఙ్కప్పాదీసు.
ఏసా సమ్మాదిట్ఠి నామాతి లోకియం లోకుత్తరఞ్చ ఏకజ్ఝం కత్వా వదతి మిస్సకతాభావతో. తేనాహ – ‘‘పుబ్బభాగే’’తిఆది. ఏకారమ్మణా నిబ్బానారమ్మణత్తా. కిచ్చతోతి పుబ్బభాగే దుక్ఖాదీహి ఞాణేహి కాతబ్బకిచ్చస్స ఇధ నిప్ఫత్తితో, ఇమస్సేవ వా ఞాణస్స దుక్ఖాదిప్పకాసనకిచ్చతో. చత్తారి నామాని లభతి దుక్ఖపరిఞ్ఞాదిచతుకిచ్చసాధనతో. తీణి నామాని లభతి కామసఙ్కప్పాదిప్పహానకిచ్చనిప్ఫత్తితో. సిక్ఖాపదవిభఙ్గే (విభ. ౭౦౩ ఆదయో) ‘‘విరతిచేతనా తంసమ్పయుత్తా చ ధమ్మా సిక్ఖాపదానీ’’తి వుత్తాని, తత్థ పధానానం విరతిచేతనానం వసేన ‘‘విరతియోపి హోన్తి చేతనాదయోపీ’’తి ఆహ. ‘‘సమ్మా వదతి ఏతాయా’’తిఆదినా అత్థసమ్భవతో సమ్మావాచాదయో తయో విరతియోపి హోన్తి చేతనాదయోపి. ముసావాదాదీహి విరమణకాలే విరతియో, సుభాసితాదివాచాభాసనాదికాలే చేతనాదయో యోజేతబ్బా. మగ్గక్ఖణే పన విరతియోవ మగ్గలక్ఖణప్పత్తితో. న హి చేతనా నియ్యానసభావా. అథ వా ఏకస్స ఞాణస్స దుక్ఖాదిఞాణతా వియ ఏకాయ విరతియా ముసావాదాదివిరతిభావో వియ చ ఏకాయ చేతనాయ సమ్మావాచాదికిచ్చత్తయసాధనసభావా సమ్మావాచాదిభావాసిద్ధితో ‘‘మగ్గక్ఖణే విరతియోవా’’తి వుత్తం.
చత్తారి నామాని లభతీతి చతుసమ్మప్పధానచతుసతిపట్ఠానవసేన లభతి. మగ్గక్ఖణేతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపి సమ్మాసమాధి ఏవాతి యదిపి సమాధిఉపకారకానం అభినిరోపనానుమజ్జనసమ్పియాయనబ్రూహనసన్తసుఖానం వితక్కాదీనం వసేన చతూహి ఝానేహి సమ్మాసమాధి విభత్తో, తథాపి వాయామో వియ అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదిచతువాయామకిచ్చం, సతి వియ చ అసుభాసుఖానిచ్చానత్తేసు కాయాదీసు సుభాదిసఞ్ఞాపహానలక్ఖణం చతుసతికిచ్చం, ఏకో సమాధి చతుజ్ఝానసమాధికిచ్చం న సాధేతీతి పుబ్బభాగేపి పఠమజ్ఝానసమాధి, పఠమజ్ఝానసమాధి ఏవ మగ్గక్ఖణేపి, తథా పుబ్బభాగేపి చతుత్థజ్ఝానసమాధి, చతుత్థజ్ఝానసమాధి ఏవ మగ్గక్ఖణేపీతి అత్థో.
‘‘కిం పనాయం మగ్గధమ్మానం దేసనానుక్కమో, కేవలం వాచాయ కమవత్తినిభావతో, ఉదాహు కఞ్చి విసేసం ఉపాదాయా’’తి విచారణాయం కఞ్చి విసేసం ఉపాదాయాతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది. తత్థ భావనానుభావా హితఫలాయ సాతిసయం తిక్ఖవిసదభావప్పత్తియా అచ్ఛరియబ్భుతసమత్థతాయోగేన సబ్బసో పటిపక్ఖవిధమనేన యాథావతో ధమ్మసభావబోధనేన చ సమ్మాదిట్ఠియా బహుకారతా వేదితబ్బా. తేనాహ – ‘‘అయం హీ’’తిఆది.
తస్సాతి సమ్మాదిట్ఠియా. బహుకారోతి ధమ్మసమ్పటివేధే బహూపకారో. ఇదాని తమత్థం ఉపమాహి విభావేతుం, ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం.
వచీభేదస్స కారకో వితక్కో సావజ్జానవజ్జవచీభేదనివత్తనప్పవత్తనాకారాయ సమ్మావాచాయపి ఉపకారకో ఏవాతి ఆహ – ‘‘స్వాయం…పే… సమ్మావాచాయపి ఉపకారకో’’తి. సమ్మాసఙ్కప్పో హి సచ్చవాచాయ విరతివాచాయపి విసేసపచ్చయో మిచ్ఛాసఙ్కప్పతదేకట్ఠకిలేసప్పహానతో.
సంవిదహిత్వాతిఆదీసు సమ్మా విదహనం కమ్మన్తప్పయోజనఞ్చ ఏకన్తానవజ్జవచీకాయకమ్మవసేన ఇచ్ఛితబ్బన్తి విరతివాచావసేన సంవిదహనం విరతికమ్మన్తస్సేవ పయోజనఞ్చ నిదస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవం హిస్స సమ్మావాచాయ సమ్మాకమ్మన్తస్సాపి బహుకారతా జోతితా సియా. వచీభేదనియామికా హి వచీదుచ్చరితవిరతి కాయికకిరియనియామికాయ కాయదుచ్చరితవిరతియా ఉపకారికా. తథా హి విసంవాదనాదిమిచ్ఛావాచతో అవిరతో మిచ్ఛాకమ్మన్తతోపి న విరమతేవ. యథాహ – ‘‘ఏకం ధమ్మం అతీతస్స…పే… నత్థి పాపం అకారియ’’న్తి. తస్మా అవిసంవాదనాదిసమ్మావాచాయ ఠితో సమ్మాకమ్మన్తమ్పి పూరేతియేవాతి వచీదుచ్చరితవిరతి కాయదుచ్చరితవిరతియా ఉపకారికా.
యస్మా ఆజీవపారిసుద్ధి నామ దుస్సీల్యప్పహానపుబ్బికా, తస్మా సమ్మావాచాకమ్మన్తానన్తరం సమ్మాఆజీవో దేసితోతి దస్సేతుం – ‘‘చతుబ్బిధం పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్తావతాతి పరిసుద్ధసీలాజీవికామత్తేన. ఇదం వీరియన్తి చతుసమ్మప్పధానవీరియం.
వీరియారమ్భోపి సమ్మాసతిపరిగ్గహితో ఏవ నిబ్బానావహో, న కేవలోతి దస్సేతుం – ‘‘తతో’’తిఆది వుత్తం. సూపట్ఠితాతి బహిద్ధావిక్ఖేపం పహాయ సుట్ఠు ఉపట్ఠితా కాతబ్బా. సమాధిస్స ఉపకారధమ్మా నామ యథావుత్తవత్థువిసదకిరియాదయో. తప్పటిపక్ఖతో అనుపకారధమ్మా వేదితబ్బా. గతియోతి నిప్ఫత్తియో. సమన్వేసిత్వాతి సమ్మా పరియేసిత్వా.
౪౨౭. యథా ఇత్థీసు కథా పవత్తా అధిత్థీతి వుచ్చతి, ఏవం అత్తానం అధికిచ్చ పవత్తా అజ్ఝత్తం. ‘‘ఏవం పవత్తమానా మయం ‘అత్తా’తి గహణం గమిస్సామా’’తి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తా సత్తసన్తతిపరియాపన్నా అజ్ఝత్తం. తస్మిం అజ్ఝత్తరూపే, అత్తనో కేసాదివత్థుకే కసిణరూపేతి అత్థో. పరికమ్మవసేన అజ్ఝత్తంరూపసఞ్ఞీతి పరికమ్మకరణవసేన అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ, న అప్పనావసేన. న హి పటిభాగనిమిత్తారమ్మణా అప్పనా అజ్ఝత్తవిసయా సమ్భవతి. తం పన అజ్ఝత్తం పరికమ్మవసేన లద్ధం కసిణనిమిత్తం అవిసుద్ధమేవ హోతి, న బహిద్ధా పరికమ్మవసేన లద్ధం వియ విసుద్ధం. తేనాహ – ‘‘తం పనా’’తిఆది.
యస్సేవం పరికమ్మం అజ్ఝత్తం ఉప్పన్నన్తి యస్స పుగ్గలస్స ఏవం వుత్తప్పకారేన అజ్ఝత్తం పరికమ్మం జాతం. నిమిత్తం పన బహిద్ధాతి పటిభాగనిమిత్తం ససన్తతిపరియాపన్నం న హోతీతి బహిద్ధా. పరిత్తానీతి యథాలద్ధాని సుప్పసరావమత్తాని. తేనాహ – ‘‘అవడ్ఢితానీ’’తి. పరిత్తవసేనేవాతి వణ్ణవసేన ఆభోగే విజ్జమానేపి పరిత్తవసేనేవ ఇదం అభిభాయతనం వుత్తం పరిత్తతా హేత్థ అభిభవనస్స కారణం. వణ్ణాభోగే సతిపి అసతిపి అభిభవతీతి అభిభు, పరికమ్మం, ఞాణం వా. అభిభు ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం, ఝానం. అభిభవితబ్బం వా ఆరమ్మణసఙ్ఖాతం ఆయతనం ఏతస్సాతి అభిభాయతనం. అథ వా ఆరమ్మణాభిభవనతో అభిభు చ తం ఆయతనఞ్చ యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చాతి ససమ్పయుత్తజ్ఝానం అభిభాయతనం. అభిభాయతనభావనా నామ తిక్ఖపఞ్ఞస్సేవ సమ్భవతి, న ఇతరస్సాతి ఆహ – ‘‘ఞాణుత్తరికో పుగ్గలో’’తి. అభిభవిత్వా సమాపజ్జతీతి ఏత్థ అభిభవనం సమాపజ్జనఞ్చ ఉపచారజ్ఝానాధిగమనసమనన్తరమేవ అప్పనాఝానుప్పాదనన్తి ఆహ – ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి. సహ నిమిత్తుప్పాదేనాతి చ అప్పనాపరివాసాభావస్స లక్ఖణవచనమేతం. యో ఖిప్పాభిఞ్ఞోతి వుచ్చతి, తతోపి ఞాణుత్తరస్సేవ అభిభాయతనభావనా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నిమిత్తే. అప్పనం పాపేతీతి భావనాఅప్పనం నేతి.
ఏత్థ చ కేచి ‘‘ఉప్పన్నే ఉపచారజ్ఝానే తం ఆరబ్భ యే హేట్ఠిమన్తేన ద్వే తయో జవనవారా పవత్తన్తి, తే ఉపచారజ్ఝానపక్ఖికా ఏవ, తదనన్తరం భవఙ్గపరివాసేన ఉపచారసేవనాయ చ వినా అప్పనా హోతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవ అప్పనం పాపేతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం. న హి పారివాసికపరికమ్మేన అప్పనావారో ఇచ్ఛితో, నాపి మహగ్గతప్పమాణజ్ఝానేసు వియ ఉపచారజ్ఝానే ఏకన్తతో పచ్చవేక్ఖణా ఇచ్ఛితబ్బా. తస్మా ఉపచారజ్ఝానాధిగమతో పరం కతిపయభవఙ్గచిత్తావసానే అప్పనం పాపుణన్తో ‘‘సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం పాపేతీ’’తి వుత్తో. సహ నిమిత్తుప్పాదేనాతి చ అధిప్పాయికమిదం వచనం, న నీతత్థం, తత్థ అధిప్పాయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. న అన్తోసమాపత్తియం తదా తథారూపస్స ఆభోగస్స అసమ్భవతో. సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స ఆభోగో పుబ్బభాగభావనావసేన ఝానక్ఖణే పవత్తం అభిభవనాకారం గహేత్వా పవత్తోతి దట్ఠబ్బం. అభిధమ్మట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇమినాస్స పుబ్బాభోగో కథితో’’తి వుత్తం. అన్తోసమాపత్తియం తదా తథా ఆభోగాభావే కస్మా ఝానసఞ్ఞాయపీతి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘అభిభవసఞ్ఞా హిస్స అన్తోసమాపత్తియమ్పి అత్థీ’’తి.
వడ్ఢితప్పమాణానీతి విపులప్పమాణానీతి అత్థో, న ఏకఙ్గులద్వఙ్గులాదివడ్ఢిం పాపితాని తథా వడ్ఢనస్సేవేత్థ అసమ్భవతో. తేనాహ – ‘‘మహన్తానీ’’తి. భత్తవడ్ఢితకన్తి భుఞ్జనభాజనే వడ్ఢేత్వా దిన్నం భత్తం, ఏకాసనే పురిసేన భుఞ్జితబ్బభత్తతో ఉపడ్ఢభత్తన్తి అత్థో.
రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి రూపసఞ్ఞీ, న రూపసఞ్ఞీ అరూపసఞ్ఞీ. సఞ్ఞాసీసేన ఝానం వదతి. రూపసఞ్ఞాయ అనుప్పాదనమేవేత్థ అలాభితా. బహిద్ధావ ఉప్పన్నన్తి బహిద్ధావత్థుస్మింయేవ ఉప్పన్నం. ఏత్థ చ –
‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౮, ౩౫౮; అ. ని. ౮.౬౫; ౧౦.౨౯) –
ఏవమిధ చత్తారి అభిభాయతనాని ఆగతాని. అభిధమ్మే (ధ. స. ౨౪౪-౨౪౫) పన ‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి ఏవమాగతాని. తత్థ చ కారణం అభిధమ్మట్ఠకథాయం వుత్తమేవ. తథా హి వుత్తం అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౨౦౪) –
‘‘కస్మా పన యథా సుత్తన్తే ‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తానీ’తిఆది వుత్తం, ఏవం అవత్వా ఇధ చతూసుపి అభిభాయతనేసు అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితావ వుత్తాతి. అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో. తత్థ వా హి ఇధ వా బహిద్ధా రూపానేవ అభిభవితబ్బాని, తస్మా తాని నియమతో వత్తబ్బానీ’’తి.
తత్రాపి ఇధపి వుత్తాని ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి ఇదం పన సత్థు దేసనావిలాసమత్తమేవా’’తి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – ఇధ వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ సబ్బాని పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని అభిభుయ్యాతి. పరియాయకథా హి సుత్తన్తదేసనాతి. అభిధమ్మే పన నిప్పరియాయదేసనత్తా వణ్ణాభోగరహితాని విసుం వుత్తాని, తథా సహితాని. అత్థి హి ఉభయత్థ అభిభవనవిసేసోతి. తథా ఇధ పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖానమ్పి అభిభవనపరియాయో అత్థీతి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తిఆదినా పఠమదుతియఅభిభాయతనేసు పఠమవిమోక్ఖో, తతియచతుత్థఅభిభాయతనేసు దుతియవిమోక్ఖో, వణ్ణాభిభాయతనేసు తతియవిమోక్ఖో చ అభిభవనపత్తితో సఙ్గహితో. అభిధమ్మే పన నిప్పరియాయదేసనత్తా విమోక్ఖాభిభాయతనాని అసఙ్కరతో దేసేతుం విమోక్ఖే వజ్జేత్వా అభిభాయతనాని కథితాని. సబ్బాని చ విమోక్ఖకిచ్చాని ఝానాని విమోక్ఖదేసనాయం వుత్తాని. తదేతం ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి ఆగతస్స అభిభాయతనద్వయస్స అభిధమ్మే అభిభాయతనేసు అవచనతో ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనఞ్చ సబ్బవిమోక్ఖకిచ్చసాధారణవచనభావతో వవత్థానం కతన్తి విఞ్ఞాయతి.
అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతోతి ఇదం అభిధమ్మే కత్థచిపి ‘‘అజ్ఝత్తరూపాని పస్సతీ’’తి అవత్వా సబ్బత్థ యం వుత్తం – ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి, తస్స కారణవచనం. తేన యం అఞ్ఞహేతుకం సుత్తన్తే ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి వచనం, తం తేన హేతునా వుత్తం. యం పన దేసనావిలాసహేతుకం అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితాయ ఏవ అభిధమ్మే వచనం, న తస్స అఞ్ఞం కారణం మగ్గితబ్బన్తి దస్సేతి. అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతా చ తేసం బహిద్ధారూపానం వియ అవిభూతత్తా. దేసనావిలాసో చ యథావుత్తవవత్థానవసేన వేదితబ్బో వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన విజ్జమానపరియాయకథనభావతో. దేసనావిలాసో హి నామ వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం విజ్జమానస్స చ పరియాయస్స విభావనం, న యస్స కస్సచి, తస్మా ‘‘ఇధ పరియాయదేసనత్తా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారం వవత్థానం దేసనావిలాసనిబన్ధనన్తి దట్ఠబ్బం.
సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి ఏతేనేవ సిద్ధత్తా న నీలాదిఅభిభాయతనాని వత్తబ్బానీతి చే? న నీలాదీసు కతాధికారానం నీలాదిభావస్సేవ అభిభవనకారణత్తా. న హి తేసం పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణానం పరిత్తతా అప్పమాణతా వా అభిభవనకారణం, అథ ఖో నీలాదిభావో ఏవాతి. ఏతేసు చ పరిత్తాదికసిణరూపేసు యంయంచరితస్స ఇమాని అభిభాయతనాని ఇజ్ఝన్తి, తం దస్సేతుం – ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం.
సబ్బసఙ్గాహికవసేనాతి నీలవణ్ణనీలనిదస్సననీలనిభాసానం సాధారణవసేన. వణ్ణవసేనాతి సభావవణ్ణవసేన. నిదస్సనవసేనాతి పస్సితబ్బతావసేన, చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియా గహేతబ్బతావసేన. ఓభాసవసేనాతి సప్పభాసతాయ అవభాసనవసేన. వణ్ణధాతుయా వాతి అఞ్జనరజతవత్థాదివణ్ణధాతుయా. లోకియానేవ రూపావచరజ్ఝానభావతో.
౪౩౫. రూపీతి ఏత్థ యేనాయం ససన్తతిపరియాపన్నేన రూపేన సమన్నాగతో, తం యస్స ఝానస్స హేతుభావేన విసిట్ఠరూపం హోతి. యేన విసిట్ఠేన రూపీతి వుచ్చేయ్య, తదేవ ససన్తతిపరియాపన్నరూపనిమిత్తం ఝానం. ఇధ పన పరమత్థతో రూపిభావసాధకన్తి ఆహ – ‘‘అజ్ఝత్తం కేసాదీసూ’’తిఆది. రూపజ్ఝానం రూపన్తి ఉత్తరపదలోపేన వుత్తం – ‘‘రూపూపపత్తియా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬౦-౧౬౧, ౧౮౫-౧౯౦ ఆదయో, ౨౪౪-౨౪౫ ఆదయో; విభ. ౬౨౫) వియ.
సుభన్త్వేవ అధిముత్తో హోతీతి అయం తతియవిమోక్ఖో. ఇధ సుపరిసుద్ధనీలాదివణ్ణకసిణజ్ఝానవసేన వుత్తోతి దస్సేత్వా ఇదాని పటిసమ్భిదాపాళియం తస్స బ్రహ్మవిహారజ్ఝానవసేన ఆగతభావం దస్సేతుం – ‘‘పటిసమ్భిదామగ్గే పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఇధ పన ఉపరిపాళియంయేవ బ్రహ్మవిహారానం ఆగతత్తా తం నయం పటిక్ఖిపిత్వా పరిసుద్ధనీలాదివణ్ణకసిణవసేనేవ సుభవిమోక్ఖో అనుఞ్ఞాతో.
౪౪౩. పరికమ్మపథవియాపీతి అకతాయ వా కతాయ వా దళ్హమణ్డలాదిసఙ్ఖాతపరికమ్మపథవియాపి. ఉగ్గహనిమిత్తాదీనం పథవీకసిణన్తి నామం నిస్సితే నిస్సయవోహారవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, యథా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి.
సీలానీతి పాతిమోక్ఖసంవరాదీని చత్తారి సీలాని. సోధేత్వాతి అనాపజ్జనేన ఆపన్నవుట్ఠాపనేన కిలేసేహి అప్పటిపీళనేన చ విసోధేత్వా. తివిధఞ్హి సీలస్స విసోధనం నామ – అనాపజ్జనం ఆపన్నవుట్ఠాపనం కిలేసేహి చ అప్పటిపీళనన్తి. కమ్మట్ఠానభావనం పరిబున్ధేతి ఉపరోధేతి పవత్తితుం న దేతీతి పలిబోధో రకారస్స లకారం కత్వా, పరిబన్ధోతి అత్థో. ఉపచ్ఛిన్దిత్వాతి సమాపన్నేన సఙ్గాహణేన వా ఉపరున్ధిత్వా, అపలిబోధం కత్వాతి అత్థో. కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వాతి –
‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;
గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చట్ఠానే నియోజకో’’తి. (అ. ని. ౭.౩౭) –
ఏవమాదిగుణసమన్నాగతం ఏకన్తహితేసిం వుద్ధిపక్ఖే ఠితం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా.
అననురూపం విహారన్తి అట్ఠారసన్నం దోసానం అఞ్ఞతరేన సమన్నాగతం. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాసు –
‘‘మహావాసం నవావాసం, జరావాసఞ్చ పన్థనిం;
సోణ్డిం పణ్ణఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, ఫలం పత్థితమేవ చ.
‘‘నగరం దారునా ఖేత్తం, విసభాగేన పట్టనం;
పచ్చన్తసీమా సప్పాయం, యత్థ మిత్తో న లబ్భతి.
‘‘అట్ఠారసేతాని ఠానాని, ఇతి విఞ్ఞాయ పణ్డితో;
ఆరకా పరివజ్జేయ్య, మగ్గం సప్పటిభయం యథా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౫౨);
అనురూపేతి గోచరగామతో నాతిదూరనచ్చాసన్నతాదీహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతే. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం. తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేన ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి ‘ఇదం, భన్తే, కథం ఇమస్స కో అత్థో’తి. తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానిం కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧).
ఏత్థ చ నాతిదూరం నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నన్తి ఏకం అఙ్గం, దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసన్తి ఏకం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సన్తి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స…పే… పరిక్ఖారాతి ఏకం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా…పే… కఙ్ఖం పటివినోదేన్తీతి ఏకన్తి ఏవం పఞ్చఙ్గాని వేదితబ్బాని.
ఖుద్దకపలిబోధం ఉపచ్ఛిన్దిత్వాతి దీఘకేసనఖలోమానం ఛేదనేన చీవరకమ్మచీవరరజనపత్తపచనమఞ్చపీఠాదిసోధనవసేన ఖుద్దకపలిబోధం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా.
౪౫౩. ఉద్ధుమాతకాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన వినీలకవిపుబ్బకవిచ్ఛిద్దకవిక్ఖాయితకహతవిక్ఖిత్తకలోహితకపుళవకఅట్ఠికానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ భస్తా వియ వాయునా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా యథానుక్కమం సముగ్గతేన సూనభావేన ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతం, ఉద్ధుమాతమేవ ఉద్ధుమాతకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం ఉద్ధుమాతన్తి ఉద్ధుమాతకం, తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. వినీలం వుచ్చతి విపరిభిన్ననీలవణ్ణం, వినీలమేవ వినీలకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకం, మంసుస్సదట్ఠానేసు రత్తవణ్ణస్స, పుబ్బసన్నిచయట్ఠానేసు సేతవణ్ణస్స, యేభుయ్యేన చ నీలవణ్ణస్స నిలట్ఠానే నీలసాటకపారుతస్సేవ ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. పరిభిన్నట్ఠానేసు విస్సన్దమానపుబ్బం విపుబ్బం, విపుబ్బమేవ విపుబ్బకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విపుబ్బన్తి విపుబ్బకం, తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. విచ్ఛిద్దం వుచ్చతి ద్విధా ఛిన్దనేన అపధారితం, విచ్ఛిద్దమేవ విచ్ఛిద్దకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విచ్ఛిద్దన్తి విచ్ఛిద్దకం, వేమజ్ఝే ఛిన్నస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. ఇతో చ ఏత్తో చ వివిధాకారేన సోణసిఙ్గాలాదీహి ఖాయితం విక్ఖాయితం, విక్ఖాయితమేవ విక్ఖాయితకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విక్ఖాయితన్తి విక్ఖాయితకం, తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం.
వివిధా ఖిత్తం విక్ఖిత్తం, విక్ఖిత్తమేవ విక్ఖిత్తకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విక్ఖిత్తన్తి విక్ఖిత్తకం, అఞ్ఞేన హత్థం, అఞ్ఞేన పాదం, అఞ్ఞేన సీసన్తి ఏవం తతో తతో విక్ఖిత్తస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. హతఞ్చ తం పురిమనయేనేవ విక్ఖిత్తకఞ్చాతి హతవిక్ఖిత్తకం, కాకపదాకారేన అఙ్గపచ్చఙ్గేసు సత్థేన హనిత్వా వుత్తనయేనేవ విక్ఖిత్తస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. లోహితం కిరతి విక్ఖిపతి ఇతో చితో చ పగ్ఘరతీతి లోహితకం, పగ్ఘరితలోహితమక్ఖితస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. పుళవా వుచ్చన్తి కిమయో, పుళవే కిరతీతి పుళవకం, కిమిపరిపుణ్ణస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. అట్ఠియేవ అట్ఠికం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం అట్ఠీతి అట్ఠికం, అట్ఠిసఙ్ఖలికాయపి ఏకట్ఠికస్సపి ఏతం అధివచనం. ఇమేసు దససు అసుభేసు పఠమజ్ఝానమేవ ఉప్పజ్జతి, న దుతియాదీని. తేనాహ – ఇధ ‘‘పఠమజ్ఝానసహగతా సఞ్ఞా’’తి. తథా హి అపరిసణ్ఠితజలాయ సీఘసోతాయ నదియా అరిత్తబలేనేవ నావా తిట్ఠతి, వినా అరిత్తేన న సక్కా ఠపేతుం. ఏవమేవం దుబ్బలత్తా ఆరమ్మణస్స వితక్కబలేనేవ చిత్తం ఏకగ్గం హుత్వా తిట్ఠతి, వినా వితక్కేన న సక్కా ఠపేతుం. తస్మా పఠమజ్ఝానమేవేత్థ హోతి, న దుతియాదీని. ఆరమ్మణస్స దుబ్బలతా చేత్థ పటికూలభావేన చిత్తం ఠపేతుం అసమత్థతా.
‘‘రుక్ఖో మతో, లోహం మత’’న్తిఆదీసు యం ఖన్ధప్పబన్ధం ఉపాదాయ రుక్ఖాదిసమఞ్ఞా, తస్మిం అనుపచ్ఛిన్నేపి అల్లతాదివిగమనం నిస్సాయ మతవోహారో సమ్ముతిమరణం. సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గసఙ్ఖాతం ఖణికమరణం. సముచ్ఛేదమరణన్తి అరహతో సన్తానస్స సబ్బసో ఉచ్ఛేదభూతం మరణం. విపస్సనాభావనావసేన చేతం వుత్తం. మరణానుస్సతిభావనాయం పన తివిధమ్పేతం నాధిప్పేతం అసంవేగవత్థుతో అనుపట్ఠహనతో అబాహుల్లతో చ. మరణానుస్సతియఞ్హి ఏకేన భవేన పరిచ్ఛిన్నస్స జీవితిన్ద్రియప్పబన్ధస్స విచ్ఛేదో మరణన్తి అధిప్పేతో సంవేగవత్థుతో ఉపట్ఠహనతో బాహుల్లతో చ. ఇదాని ఇమమేవ మరణం సన్ధాయ వికప్పన్తరం దస్సేన్తో, ‘‘హేట్ఠా వుత్తలక్ఖణా వా’’తిఆదిమాహ.
అసితపీతాదిభేదేతి అసితపీతఖాయితసాయితప్పభేదే, అసితబ్బఖాదితబ్బసాయితబ్బవిభాగేతి అత్థో కాలభేదవచనిచ్ఛాయ అభావతో యథా ‘‘దుద్ధ’’న్తి. కబళం కరీయతీతి కబళీకారో, ఆహరీయతీతి ఆహారో, కబళీకారో చ సో ఆహారో చాతి కబళీకారాహారో. వత్థువసేన చేతం వుత్తం. సవత్థుకో ఏవ హి ఆహారో ఇధ కమ్మట్ఠానభావేన అధిప్పేతో. ఓజాలక్ఖణో పన ఆహారో ఓజట్ఠమకం రూపం ఆహరతీతి ఆహారోతి వుచ్చతి. సో ఇధ నాధిప్పేతో పటికూలాకారగ్గహణస్స అసమ్భవతో. నవ పటికూలానీతి గమనపరియేసనపరిభోగాసయనిదానఅపరిపక్కపరిపక్కఫలనిస్సన్దప్పటికూలవసేన నవ పటికూలాని. సమక్ఖనప్పటికూలం పన పరిభోగాదీసు లబ్భమానత్తా ఇధ విసుం న గహితం, అఞ్ఞథా తేన సద్ధిం ‘‘దస పటికూలానీ’’తి వత్తబ్బం. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౩-౩౦౪) పన సమక్ఖనం పరిభోగాదీసు లబ్భమానమ్పి నిస్సన్దవసేన విసేసతో పటికూలన్తి విసుం గహేత్వా దసహాకారేహి పటికూలతా వుత్తా.
ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞన్తి పటికూలాకారగ్గహణవసేన ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞం. సఞ్ఞాసద్దో చాయం ‘‘రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౫౭) సఞ్జాననలక్ఖణే ధమ్మే ఆగతో, ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞా దుక్ఖసఞ్ఞా’’తిఆదీసు విపస్సనాయ ఆగతో, ‘‘ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాతి వా సోపాకరూపసఞ్ఞాతి వా ఇమే ధమ్మా ఏకట్ఠా, ఉదాహు నానట్ఠా’’తిఆదీసు సమథే ఆగతో. ఇధ పన సమథస్స పరికమ్మే దట్ఠబ్బో. ఆహారేహి పటికూలాకారగ్గహణం, తప్పభావితం వా ఉపచారజ్ఝానం ఇధ ‘‘ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా’’తి అధిప్పేతం.
ఉక్కణ్ఠితసఞ్ఞన్తి నిబ్బిన్దనాకారేన ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞం. అనిచ్చసఞ్ఞన్తి ఏత్థ అనిచ్చం ఖన్ధపఞ్చకం ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావతో, హుత్వా అభావతో వా, తస్మిం అనిచ్చే ఖన్ధపఞ్చకే అనిచ్చన్తి ఉప్పజ్జమానా అనిచ్చలక్ఖణపరిగ్గాహికా సఞ్ఞా అనిచ్చసఞ్ఞా. తేనాహ – ‘‘పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధాన’’న్తిఆది. తత్థ ఉదయో నిబ్బత్తిలక్ఖణం, వయో విపరిణామలక్ఖణం, అఞ్ఞథత్తం జరా. ఉదయబ్బయఞ్ఞథత్తగ్గహణేన అనిచ్చలక్ఖణం దస్సేతి. ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావతో హి ఖన్ధపఞ్చకం అనిచ్చన్తి వుచ్చతి. యస్స చ సభావేన ఖన్ధపఞ్చకం అనిచ్చన్తి వుచ్చతి, తం అనిచ్చలక్ఖణం. తేన హి తం అనిచ్చన్తి లక్ఖీయతి, అనిచ్చలక్ఖణఞ్చ ఉదయబ్బయానం అమనసికారా సన్తతియా పటిచ్ఛన్నత్తా న ఉపట్ఠాతి, ఉదయబ్బయం పన పరిగ్గహేత్వా సన్తతియా వికోపితాయ అనిచ్చలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి. న హి సమ్మదేవ ఉదయబ్బయం సల్లక్ఖేన్తస్స పుబ్బాపరియేన పవత్తమానానం ధమ్మానం అఞ్ఞోఞ్ఞభావం సల్లక్ఖణేన సన్తతియా ఉగ్ఘాటితాయ ధమ్మా సమ్బన్ధభావేన ఉపట్ఠహన్తి, అథ ఖో అయోసలాకా వియ అసమ్బన్ధభావేనాతి సుట్ఠుతరం అనిచ్చలక్ఖణం పాకటం హోతి.
‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫, ౪౫, ౪౬, ౭౬, ౭౭, ౮౫; ౨.౪.౧, ౪) వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం అభిణ్హప్పటిపీళనతో దుక్ఖం, అభిణ్హప్పటిపీళనాకారో పన దుక్ఖలక్ఖణం. తేనేవాహ – ‘‘అనిచ్చే ఖన్ధపఞ్చకే…పే… సఞ్ఞం భావేతీ’’తి. తత్థ పటిపీళనం నామ యథాపరిగ్గహితం ఉదయవయవసేన సఙ్ఖారానం నిరన్తరం పటిపీళియమానతా విబాధియమానతా. దుక్ఖలక్ఖణఞ్చ అభిణ్హసమ్పటిపీళనస్స అమనసికారా ఇరియాపథేహి పటిచ్ఛన్నత్తా న ఉపట్ఠాతి, అభిణ్హసమ్పటిపీళనం పన మనసి కరిత్వా ఇరియాపథే లబ్భమానదుక్ఖప్పటిచ్ఛాదకభావే ఉగ్ఘాటితే దుక్ఖలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి. తథా హి ఇరియాపథేహి పటిచ్ఛన్నత్తా దుక్ఖలక్ఖణం న ఉపట్ఠాతి, తే చ ఇరియాపథా అభిణ్హసమ్పటిపీళనామనసికారేన పటిచ్ఛాదకా జాతా. ఏకస్మిఞ్హి ఇరియాపథే ఉప్పన్నస్స దుక్ఖస్స వినోదకం ఇరియాపథన్తరం తస్స పటిచ్ఛాదకం వియ హోతి, ఏవం సేసాపి. ఇరియాపథానం పన తంతందుక్ఖపతితాకారభావే యాథావతో ఞాతే తేసం దుక్ఖప్పటిచ్ఛాదకభావో ఉగ్ఘాటితో నామ హోతి సఙ్ఖారానం నిరన్తరం దుక్ఖాభితున్నతాయ పాకటభావతో. తస్మా అభిణ్హసమ్పటిపీళనం మనసి కరిత్వా ఇరియాపథే లబ్భమానదుక్ఖప్పటిచ్ఛాదకభావే ఉగ్ఘాటితే దుక్ఖలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి.
‘‘యం దుక్ఖం, తదనత్తా’’తి వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం అవసవత్తనతో అనత్తా, అవసవత్తనాకారో పన అనత్తలక్ఖణం. తేనాహ – ‘‘పటిపీళనట్ఠేనా’’తిఆది. అనత్తలక్ఖణఞ్చ నానాధాతువినిబ్భోగస్స అమనసికారా ఘనేన పటిచ్ఛన్నత్తా న ఉపట్ఠాతి, నానాధాతుయో పన వినిబ్భుజ్జిత్వా ‘‘అఞ్ఞా పథవీధాతు, అఞ్ఞా ఆపోధాతూ’’తిఆదినా, ‘‘అఞ్ఞో ఫస్సో, అఞ్ఞా వేదనా’’తిఆదినా చ విసుం విసుం కత్వా ఘనవినిబ్భోగే కతే సమూహఘనే కిచ్చారమ్మణఘనే చ భేదితే అనత్తలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి. యా హేసా అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భేసు సముదితేసు రూపారూపధమ్మేసు ఏకత్తాభినివేసవసేన అపరిమద్దితసఙ్ఖారేహి మమాయమానా సమూహఘనతా, తథా తేసం తేసం ధమ్మానం కిచ్చభేదస్స సతిపి పటినియతభావే ఏకతో గయ్హమానా కిచ్చఘనతా, తథా సారమ్మణధమ్మానం సతిపి ఆరమ్మణకరణభేదే ఏకతో గయ్హమానా ఆరమ్మణఘనతా. సా చతూసు ధాతూసు ఞాణేన వినిబ్భుజిత్వా దిస్సమానాసు హత్థేన పరిమద్దియమానో ఫేణపిణ్డో వియ విలీనం ఆగచ్ఛతి, యథాపచ్చయం పవత్తమానా సుఞ్ఞా ఏతే ధమ్మమత్తాతి అవసవత్తనాకారసఙ్ఖాతం అనత్తలక్ఖణం పాకటతరం హోతి.
అపరఅచ్ఛరాసఙ్ఘాతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.