౧౯. కాయగతాసతివగ్గవణ్ణనా

౫౬౩. చేతసా ఫుటోతి చిత్తేన ఫరితో. చిత్తేన ఫరణఞ్చ సముద్దస్స ద్విధా సమ్భవతీతి ఆహ – ‘‘దువిధం ఫరణ’’న్తిఆది. పురిమేన అత్థేనాతి ‘‘సమ్పయోగవసేన విజ్జం భజన్తీ’’తి వుత్తేన అత్థేన. పచ్ఛిమేనాతి ‘‘విజ్జాభాగే విజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తీ’’తి వుత్తేన.

౫౬౪. మహతో సంవేగాయ సంవత్తతీతిఆదీసు అయం పన అపరో నయో. యాథావతో కాయసభావప్పవేదనతో మహతో సంవేగాయ సంవత్తతి. అత్థాయాతి దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థాయ. యోగక్ఖేమాయాతి చతూహి యోగేహి ఖేమభావాయ. సతిసమ్పజఞ్ఞాయాతి సబ్బత్థ సతిఅవిప్పవాసాయ సత్తట్ఠానియసమ్పజఞ్ఞాయ చ. ఞాణదస్సనప్పటిలాభాయాతి విపస్సనాఞాణాధిగమాయ. విజ్జావిముత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయాతి తిస్సో విజ్జా చిత్తస్స అధిముత్తి నిబ్బానం చత్తారి సామఞ్ఞఫలానీతి ఏతేసం పచ్చక్ఖకరణాయ.

౫౮౪. పఞ్ఞాపటిలాభాయాతిఆదీసు సోళససు పదేసు పఞ్ఞాపటిలాభాయ పఞ్ఞావుద్ధియా పఞ్ఞావేపుల్లాయ పఞ్ఞాబాహుల్లాయాతి ఇమాని చత్తారి పఞ్ఞావసేన భావవచనాని, సేసాని ద్వాదస పుగ్గలవసేన భావవచనాని. సప్పురిససంసేవోతి సప్పురిసానం భజనం. సద్ధమ్మస్సవనన్తి తేసం సప్పురిసానం సన్తికే సీలాదిప్పటిపత్తిదీపకస్స సద్ధమ్మవచనస్స సవనం. యోనిసో మనసికారోతి సుతానం ధమ్మానం అత్థూపపరిక్ఖావసేన ఉపాయేన మనసికారో. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తీతి లోకుత్తరధమ్మే అనుగతస్స సీలాదిప్పటిపదాధమ్మస్స పటిపజ్జనం.

ఛన్నం అభిఞ్ఞాఞాణానన్తి ఇద్ధివిధదిబ్బసోతచేతోపరియపుబ్బేనివాసదిబ్బచక్ఖుఆసవక్ఖయఞాణానం. తేసత్తతీనం ఞాణానన్తి పటిసమ్భిదాపాళియం (పటి. మ. ౧.౧-౨ మాతికా) ‘‘సోతావధానే పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణం, సుత్వాన సంవరే పఞ్ఞా సీలమయే ఞాణ’’న్తిఆదినా ఞాణకథాయ నిద్దిట్ఠానం సావకసాధారణాసాధారణానం ఞాణానం. ఇమేసఞ్హి తేసత్తతిఞాణానం సుతమయఞాణాదీని సత్తసట్ఠిఞాణాని సావకస్స సాధారణాని, ‘‘ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణం, సత్తానం ఆసయానుసయే ఞాణం, యమకపాటిహీరే ఞాణం, మహాకరుణాసమాపత్తియా ఞాణం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, అనావరణఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౬౮-౭౩ మాతికా) ఇమాని ఛ అసాధారణఞాణాని సావకేహి.

సత్తసత్తతీనం ఞాణానన్తి ఏత్థ –

‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం. అనాగతమ్పి అద్ధానం జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం. యమ్పిస్స తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి ఞాణం. భవపచ్చయా జాతీతి ఞాణం…పే… ఉపాదానపచ్చయా భవోతి ఞాణం, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానన్తి ఞాణం, వేదనాపచ్చయా తణ్హాతి ఞాణం, ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి ఞాణం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి ఞాణం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి ఞాణం, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి ఞాణం, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అతీతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అనాగతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి ఞాణం, యమ్పిస్స తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తమ్పి ఖయధమం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి ఞాణ’’న్తి –

భగవతా నిదానవగ్గే (సం. ని. ౨.౩౪-౩౫) జరామరణాదీసు ఏకాదససు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు పచ్చేకం సత్త సత్త కత్వా వుత్తాని సత్తసత్తతిఞాణాని.

తత్థ ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి పచ్చయాకారఞాణం. పచ్చయాకారో హి ధమ్మానం పవత్తిసఙ్ఖాతాయ ఠితియా కారణత్తా ‘‘ధమ్మట్ఠితీ’’తి వుచ్చతి, తత్థ ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం, ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తిఆదినా వుత్తస్సేవ ఛబ్బిధస్స ఞాణస్సేతం అధివచనం. ఖయధమ్మన్తి ఖయగమనసభావం. వయధమ్మన్తి వయగమనసభావం. విరాగధమ్మన్తి విరజ్జనసభావం. నిరోధధమ్మన్తి నిరుజ్ఝనసభావన్తి అత్థో.

లాభోతిఆదీసు లాభోయేవ ఉపసగ్గేన విసేసేత్వా ‘‘పటిలాభో’’తి వుత్తో. పున తస్సేవ అత్థవివరణవసేన ‘‘పత్తి సమ్పత్తీ’’తి వుత్తం. ఫుసనాతి అధిగమనవసేన ఫుసనా. సచ్ఛికిరియాతి పటిలాభసచ్ఛికిరియా. ఉపసమ్పదాతి నిప్ఫాదనా.

సత్తన్నఞ్చ సేక్ఖానన్తి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖన్తీతి సేక్ఖసఞ్ఞితానం సోతాపత్తిమగ్గట్ఠాదీనం సత్తన్నం. పుథుజ్జనకల్యాణకస్స చాతి నిబ్బానగామినియా పటిపదాయ యుత్తత్తా సున్దరట్ఠేన కల్యాణసఞ్ఞితస్స పుథుజ్జనస్స. వడ్ఢితం వడ్ఢనం ఏకాయాతి వడ్ఢితవడ్ఢనా. యథావుత్తానం అట్ఠన్నమ్పి పఞ్ఞానం వసేన విసేసతోవ అరహతో పఞ్ఞావసేన పఞ్ఞావుద్ధియా. తథా పఞ్ఞావేపుల్లాయ.

యస్స కస్సచిపి విసేసతో అనురూపధమ్మస్స మహన్తం నామ కిచ్చసిద్ధియా వేదితబ్బన్తి తదస్స కిచ్చసిద్ధియా దస్సేన్తో ‘‘మహన్తే అత్థే పరిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్థాదీనం మహన్తభావో మహావిసయతాయ వేదితబ్బో, మహావిసయతా చ తేసం పటిసమ్భిదామగ్గే ఆగతనయేన వేదితబ్బా. సీలక్ఖన్ధస్స పన హేతుమహన్తతాయ, పచ్చయమహన్తతాయ, నిస్సయమహన్తతాయ, పభేదమహన్తతాయ, కిచ్చమహన్తతాయ, ఫలమహన్తతాయ, ఆనిసంసమహన్తతాయ చ మహన్తభావో వేదితబ్బో. తత్థ హేతు అలోభాదయో. పచ్చయో హిరోత్తప్పసద్ధాసతివీరియాదయో. నిస్సయో సావకబోధిపచ్చేకబోధినియతతా తంసమఙ్గినో చ పురిసవిసేసా. పభేదో చారిత్తవారిత్తాదివిభాగో. కిచ్చం తదఙ్గాదివసేన పటిపక్ఖవిధమనం. ఫలం సగ్గసమ్పదా నిబ్బానసమ్పదా చ. ఆనిసంసో పియమనాపతాది. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౯) ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) చ ఆగతనయేన వేదితబ్బో. ఇమినా నయేన సమాధిక్ఖన్ధాదీనమ్పి మహన్తతా యథారహం నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బా. ఠానాట్ఠానాదీనం మహన్తభావో పన మహావిసయతాయ వేదితబ్బో. తత్థ ఠానాట్ఠానానం మహావిసయతా బహుధాతుకసుత్తాదీసు ఆగతనయేన వేదితబ్బా.

విహారసమాపత్తీనం మహావిసయతా సమాధిక్ఖన్ధే మహావిసయతానిద్ధారణనయేన వేదితబ్బా, అరియసచ్చానం సకలయానసఙ్గాహకతో సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౧౮౯ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాసు (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯ ఆదయో) చ ఆగతనయేన, సతిపట్ఠానాదీనం సతిపట్ఠానవిభఙ్గాదీసు (విభ. ౩౫౫ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాదీసు (విభ. అట్ఠ. ౩౫౫ ఆదయో) చ ఆగతనయేన, సామఞ్ఞఫలానం మహతో హితస్స మహతో సుఖస్స మహతో అత్థస్స మహతో యోగక్ఖేమస్స నిప్ఫత్తిభావతో సన్తపణీతఅతక్కావచరపణ్డితవేదనీయభావతో, అభిఞ్ఞానం మహాసమ్భారతో మహావిసయతో మహాకిచ్చతో మహానుభావతో మహానిప్ఫత్తితో, నిబ్బానస్స మదనిమ్మదనాదిమహత్థసిద్ధితో చ మహన్తభావో వేదితబ్బో. పరిగ్గణ్హాతీతి సభావాదితో పరిచ్ఛిజ్జ గణ్హాతి జానాతి, పటివిజ్ఝతీతి అత్థో.

పుథుపఞ్ఞాతి ఏత్థాపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – పుథు నానాక్ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామా’’తి ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తేసుపి ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో…పే… ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో…పే… బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… బహువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో…పే… బహువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో…పే… బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఏకవిధాదివసేన అతీతాదివసేనపి నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.

పుథు నానాధాతూసూతి ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చాతుభూమికా’’తి ఏవం ధాతూసు నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తయిదం ఉపాదిన్నధాతువసేన వుత్తం. పచ్చేకబుద్ధానఞ్హి ద్విన్నఞ్చ అగ్గసావకానం ఉపాదిన్నధాతూసు ఏవ నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి, తఞ్చ ఖో ఏకదేసతోవ, న నిప్పదేసతో. బహిద్ధా అనుపాదిన్నధాతూనం నానాకరణం తేసం అవిసయోవ, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానంయేవ పన ‘‘ఇమాయ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో హోతి, ఇమస్స కాళో, ఇమస్స మట్ఠో, ఇమస్స ఖరో, ఇమస్స బహలతచో, ఇమస్స సుక్ఖతచో. ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం. ఇమస్స పుప్ఫం నీలం, పీతం, లోహితం, ఓదాతం, సుగన్ధం, దుగ్గన్ధం, మిస్సకగన్ధం. ఫలం ఖుద్దకం, మహన్తం, దీఘం, వట్టం, సువణ్ణం, దుబ్బణ్ణం, మట్ఠం, ఫరుసం, సుగన్ధం, దుగ్గన్ధం, మధురం, తిత్తకం, అమ్బిలం, కటుకం, కసావం. కణ్టకో తిఖిణో, అతిఖిణో, ఉజుకో, కుటిలో, తమ్బో, నీలో, లోహితో, ఓదాతో’’తిఆదినా ధాతునానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.

పుథు నానాఆయతనేసూతి ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చాతుభూమకా’’తి ఏవం ఆయతననానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.

పుథు నానాపటిచ్చసముప్పాదేసూతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో సన్తానభేదతో చ నానప్పభేదేసు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు. అవిజ్జాదిఅఙ్గాని హి పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞితాని. తేనాహ – సఙ్ఖారపిటకే ‘‘ద్వాదస పచ్చయా ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదా’’తి (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౧౦).

పుథు నానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసూతి నానాసభావేసు నిచ్చసారాదివిరహితేసు సుఞ్ఞసభావేసు, తతో ఏవ ఇత్థిపురిసఅత్తత్తనియాదివసేన అనుపలబ్భమానసభావేసు. మ-కారో హేత్థ పదసన్ధికరో.

పుథు నానాఅత్థేసూతి అత్థపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయుప్పన్నాదినానాఅత్థేసు. ధమ్మేసూతి ధమ్మపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయాదినానాధమ్మేసు. నిరుత్తీసూతి తేసంయేవ అత్థధమ్మానం నిద్ధారణవచనసఙ్ఖాతేసు నానానిరుత్తీసు. పుథు నానాపటిభానేసూతి అత్థపటిసమ్భిదాదివిసయేసు ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీతి తథా తథా పటిభానతో ఉపతిట్ఠనతో పటిభానానీతి లద్ధనామేసు నానాఞాణేసు.

పుథు నానాసీలక్ఖన్ధేసూతిఆదీసు సీలస్స పుథుత్తం నానత్తఞ్చ వుత్తమేవ, ఇతరేసం పన వుత్తనయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా పాకటమేవ. యం పన అభిన్నం ఏకమేవ నిబ్బానం, తత్థ ఉపచారవసేన పుథుత్తం గహేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘పుథు నానాజనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మా’’తి. తేనస్స మదనిమ్మదనాదిపరియాయేన పుథుత్తం పరిదీపితం హోతి.

విపులే అత్థేతి మహన్తే అత్థే. మహన్తపరియాయో హి విపులసద్దో. గమ్భీరేసూతి ససాదీహి వియ మహాసముద్దో అనుపచితఞాణసమ్భారేహి అలబ్భనేయ్యప్పతిట్ఠేసు ఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి విసయస్స గమ్భీరతాయ ఞాణస్స గమ్భీరతా విభావితా.

తిక్ఖవిసదభావాదిగుణేహి అసాధారణత్తా పరేసం పఞ్ఞాయ న సామన్తా, అథ ఖో సువిదూరవిదూరేతి అసమన్తపఞ్ఞా ఆకారస్స రస్సత్తం కత్వా. కేచి ‘‘అసమత్థపఞ్ఞా’’తి పఠన్తి, తేసం యథావుత్తగుణేహి అఞ్ఞేహి అసాధారణత్తా నత్థి ఏతిస్సా కాయచి సమత్థన్తి అసమత్థా పఞ్ఞాతి యోజనా. అత్థవవత్థానతోతి అత్థప్పభేదస్స యాథావతో సన్నిట్ఠానతో. న అఞ్ఞో కోచి సక్కోతి అభిసమ్భవితున్తి ఞాణగతియా సమ్పాపుణితుం న అఞ్ఞో కోచిపి సక్కోతి, తస్మా అయం సువిదూరవిదూరేతి అసమన్తపఞ్ఞా. ఇదాని పుగ్గలన్తరవసేన అసమన్తపఞ్ఞం విభావేతుం, ‘‘పుథుజ్జనకల్యాణకస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం.

‘‘పఞ్ఞాపభేదకుసలో అభిన్నఞాణో అధిగతప్పటిసమ్భిదో చతువేసారజ్జప్పత్తో దసబలధారీ పురిసాసభో పురిససీహో పురిసనాగో పురిసాజఞ్ఞో పురిసధోరయ్హో అనన్తఞాణో అనన్తతేజో అనన్తయసో అడ్ఢో మహద్ధనో బలవా నేతా వినేతా అనునేతా పఞ్ఞాపేతా వినిజ్ఝాపేతా పేక్ఖతా పసాదేతా. సో హి భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ మగ్గకోవిదో. మగ్గానుగామీ చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా.

‘‘సో హి భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి, చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ తథాగతో, నత్థి తస్స భగవతో అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం పఞ్ఞాయ. అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నం ఉపాదాయ సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, యం కిఞ్చి నేయ్యం నామ అత్థి తం సబ్బం జానితబ్బం, అత్తత్థో వా పరత్థో వా ఉభయత్థో వా దిట్ఠధమ్మికో వా అత్థో సమ్పరాయికో వా అత్థో ఉత్తానో వా అత్థో గమ్భీరో వా అత్థో గూళ్హో వా అత్థో పటిచ్ఛన్నో వా అత్థో నేయ్యో వా అత్థో నీతో వా అత్థో అనవజ్జో వా అత్థో నిక్కిలేసో వా అత్థో వోదానో వా అత్థో పరమత్థో వా అత్థో, సబ్బం తం అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.

‘‘సబ్బం కాయకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం వచీకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం మనోకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి. అతీతే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, అనాగతే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, పచ్చుప్పన్నే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, యావతకం నేయ్యం, తావతకం ఞాణం. యావతకం ఞాణం, తావతకం నేయ్యం. నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం, నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి, అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా, యథా ద్విన్నం సముగ్గపటలానం సమ్మా ఫుసితానం హేట్ఠిమం సముగ్గపటలం ఉపరిమం నాతివత్తతి, ఉపరిమం సముగ్గపటలం హేట్ఠిమం నాతివత్తతి, అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో, ఏవమేవం బుద్ధస్స భగవతో నేయ్యఞ్చ ఞాణఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో. యావతకం నేయ్యం, తావతకం ఞాణం. యావతకం ఞాణం, తావతకం నేయ్యం, నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం, నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా. సబ్బధమ్మేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి.

‘‘సబ్బే ధమ్మా బుద్ధస్స భగవతో ఆవజ్జనప్పటిబద్ధా ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధా మనసికారప్పటిబద్ధా చిత్తుప్పాదప్పటిబద్ధా, సబ్బసత్తేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బేసం సత్తానం బుద్ధో ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే భబ్బా సబ్బే సత్తే పజానాతి, సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.

‘‘యథా యే కేచి మచ్ఛకచ్ఛపా అన్తమసో తిమితిమిఙ్గలం ఉపాదాయ అన్తోమహాసముద్దే పరివత్తన్తి, ఏవమేవ సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి. యథా యే కేచి పక్ఖినో అన్తమసో గరుళం వేనతేయ్యం ఉపాదాయ ఆకాసస్స పదేసే పరివత్తన్తి, ఏవమేవ యేపి తే సారిపుత్తసమా పఞ్ఞాయ, తేపి బుద్ధఞాణస్స పదేసే పరివత్తన్తి, బుద్ధఞాణం దేవమనుస్సానం పఞ్ఞం ఫరిత్వా అతిఘంసిత్వా తిట్ఠతి. యేపి తే ఖత్తియపణ్డితా బ్రాహ్మణపణ్డితా గహపతిపణ్డితా సమణపణ్డితా నిపుణా కతపరప్పవాదా వాలవేధిరూపా, వోభిన్దన్తా మఞ్ఞే చరన్తి పఞ్ఞాగతేన దిట్ఠిగతాని, తే తే పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వా’’తి (పటి. మ. ౩.౫) –

ఆదినా నిద్దిట్ఠపాళిం పేయ్యాలముఖేన సంఖిపిత్వా దస్సేన్తో ‘‘పఞ్ఞాపభేదకుసలో పభిన్నఞాణో…పే… తే పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ పభిన్నఞాణోతి అత్థాదీసు పభేదగతఞాణో. ‘‘పభేదఞాణో’’తిపి పఠన్తి, సోయేవ అత్థో. తే పఞ్హన్తి తే తే అత్తనా అధిప్పేతం పఞ్హం. నిద్దిట్ఠకారణాతి విస్సజ్జితకారణా. ఉపక్ఖిత్తకాతి భగవతో పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన సమీపే ఖిత్తకా అన్తేవాసికా సమ్పజ్జన్తి.

భవతి అభిభవతీతి భూరి. కిం? రాగాదిం. ఉపసగ్గే సతిపి తదేవ పదం తమత్థం వదతీతి ఉపసగ్గేన వినాపి సో అత్థో విఞ్ఞేయ్యో అనేకత్థత్తా ధాతూనన్తి వుత్తం – ‘‘అభిభుయ్యతీ’’తి. కారకబ్యత్తయేన చేతం వుత్తం, తస్మా రాగం అభిభుయ్యతీతి సా సా మగ్గపఞ్ఞా అత్తనా అత్తనా వజ్ఝం రాగం అభిభుయ్యతి అభిభవతి, మదతీతి అత్థో. అభిభవతీతి సా సా ఫలపఞ్ఞా తం తం రాగం భవి అభిభవి మద్దీతి భూరిపఞ్ఞా. ‘‘అభిభవితా’’తి వా పాఠో, ‘‘అభిభవిత్వా’’తిపి పఠన్తి. అభిభవిత్వాతి చ కిరియాయ సిద్ధభావదస్సనం. పఞ్ఞా చే సిద్ధా, రాగాభిభవో చ సిద్ధో ఏవాతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

రాగాదీసు పన రజ్జనలక్ఖణో రాగో. దుస్సనలక్ఖణో దోసో. ముయ్హనలక్ఖణో మోహో. కుజ్ఝనలక్ఖణో కోధో, ఉపనన్ధనలక్ఖణో ఉపనాహో. పుబ్బకాలం కోధో, అపరకాలం ఉపనాహో. పరగుణమక్ఖనలక్ఖణో మక్ఖో, యుగగ్గాహలక్ఖణో పలాసో. పరసమ్పత్తిఖీయనలక్ఖణా ఇస్సా, అత్తనో సమ్పత్తినిగ్గూహనలక్ఖణం మచ్ఛరియం. అత్తనా కతపాపప్పటిచ్ఛాదనలక్ఖణా మాయా, అత్తనో అవిజ్జమానగుణప్పకాసనలక్ఖణం సాఠేయ్యం. చిత్తస్స ఉద్ధుమాతభావలక్ఖణో థమ్భో, కరణుత్తరియలక్ఖణో సారమ్భో. ఉన్నతిలక్ఖణో మానో, అబ్భున్నతిలక్ఖణో అతిమానో. మత్తభావలక్ఖణో మదో, పఞ్చకామగుణేసు చిత్తవోస్సగ్గలక్ఖణో పమాదో. భవతి అభిభవతి అరిన్తి భూరి అసరూపతో పరస్స అకారస్స లోపం కత్వా. తేనాహ – ‘‘అరిం మద్దనిపఞ్ఞాతి భూరిపఞ్ఞా’’తి. భవతి ఏత్థ థావరజఙ్గమన్తి భూరి వుచ్చతి పథవీ యథా ‘‘భూమీ’’తి భూరి వియాతి భూరిపఞ్ఞా విత్థతవిపులట్ఠేన సబ్బం సహతాయ చ. తేనాహ – ‘‘తాయా’’తిఆది. తత్థ పథవిసమాయాతి విత్థతవిపులట్ఠేనేవ పథవిసమాయ. విత్థతాయాతి పజానితబ్బే విసయే విత్థతాయ, న ఏకదేసే వత్తమానాయ. విపులాయాతి ఉళారభూతాయ. సమన్నాగతోతి పుగ్గలో. ఇతి-సద్దో కారణత్థే, ఇమినా కారణేన పుగ్గలస్స భూరిపఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా తస్స పఞ్ఞా భూరిపఞ్ఞా నామాతి అత్థో. ‘‘భూరిపఞ్ఞస్స పఞ్ఞా భూరిపఞ్ఞపఞ్ఞా’’తి వత్తబ్బే ఏకస్స పఞ్ఞాసద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘భూరిపఞ్ఞా’’తి వుత్తం.

అపిచాతి పఞ్ఞాపరియాయదస్సనత్థం వుత్తం. పఞ్ఞాయమేతన్తి పఞ్ఞాయ ఏతం. అధివచనన్తి అధికం వచనం. భూరీతి భూతే అత్థే ఖన్ధాదికే రమతి సచ్చసభావేన, దిట్ఠి వియ న అభూతేతి భూరి. మేధాతి అసని వియ సిలుచ్చయే కిలేసే మేధతి హింసతీతి మేధా, ఖిప్పం గహణధారణట్ఠేన వా మేధా. పరిణాయికాతి యస్సుప్పజ్జతి, తం సత్తం అత్తహితప్పటిపత్తియం సమ్పయుత్తధమ్మే చ యాథావలక్ఖణప్పటివేధే పరిణేతీతి పరిణాయికా. ఇమేహేవ అఞ్ఞానిపి పఞ్ఞాపరియాయవచనాని హోన్తి.

పఞ్ఞాబాహుల్లన్తి పఞ్ఞా బహులా అస్సాతి పఞ్ఞాబహులో, తస్స భావో పఞ్ఞాబాహుల్లం. తఞ్చ పఞ్ఞాయ బాహుల్లం పవత్తి ఏవాతి తమత్థం పఞ్ఞాగరుకస్స పుగ్గలస్స వసేన దస్సేన్తో, ‘‘ఇధేకచ్చో పఞ్ఞాగరుకో హోతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇధేకచ్చోతి పుథుజ్జనకల్యాణకో, అరియో వా. పఞ్ఞా గరు ఏకస్సాతి పఞ్ఞాగరుకో. పఞ్ఞాయ చరితో పవత్తితో పఞ్ఞాచరితో, పఞ్ఞాయ చరితం పవత్తం అస్సాతి వా పఞ్ఞాచరితో. అనులోమికఖన్తిఆదివిభాగా పఞ్ఞా ఆసయో ఏతస్సాతి పఞ్ఞాసయో. పఞ్ఞాయ అధిముత్తో తన్నిన్నోతి పఞ్ఞాధిముత్తో. సముస్సితట్ఠేన పఞ్ఞా ధజో ఏతస్సాతి పఞ్ఞాధజో. పఞ్ఞాకేతూతి తస్సేవ వేవచనం. పఞ్ఞానిమిత్తం ఆధిపతేయ్యం ఏతస్సాతి పఞ్ఞాధిపతేయ్యో. పఞ్ఞాసఙ్ఖాతో విచయో, ధమ్మసభావవిచిననం వా బహులం ఏతస్సాతి విచయబహులో. నానప్పకారేన ధమ్మసభావవిచిననం బహులం అస్సాతి పవిచయబహులో. ఓక్ఖాయనం యాథావతో ధమ్మానం ఉపట్ఠానం బహులం ఏతస్సాతి ఓక్ఖాయనబహులో. పఞ్ఞాయ తస్స తస్స ధమ్మస్స సమ్మాపేక్ఖనా సమ్పేక్ఖా, సమ్పేక్ఖాయ అయనం పవత్తనం సమ్పేక్ఖాయనం, సమ్పేక్ఖాయనం ధమ్మో పకతి అస్సాతి సమ్పేక్ఖాయనధమ్మో. సమ్పేక్ఖాయనం వా యాథావతో దస్సనధమ్మో సభావో ఏతస్సాతి సమ్పేక్ఖాయనధమ్మో. సబ్బం ధమ్మజాతం విభూతం విభావితం కత్వా విహరణసీలోతి విభూతవిహారీ.

తచ్చరితోతిఆదీసు తం-సద్దేన పఞ్ఞా పచ్చామట్ఠా, తస్మా తత్థ ‘‘పఞ్ఞాచరితో’’తిఆదినా అత్థో వేదితబ్బో. సా పఞ్ఞా చరితా గరుకా బహులా అస్సాతి తచ్చరితో తగ్గరుకో తబ్బహులో. తస్సం పఞ్ఞాయం నిన్నో పోణో పబ్భారో అధిముత్తోతి తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారో తదధిముత్తో. సా పఞ్ఞా అధిపతి తదధిపతి, తదధిపతితో ఆగతో తదాధిపతేయ్యో. పఞ్ఞాగరుకోతిఆదీని ‘‘కామం సేవన్తంయేవ జానాతి, అయం పుగ్గలో నేక్ఖమ్మగరుకో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౧౪) వియ పురిమజాతితో పభుతి వుత్తాని. తచ్చరితోతిఆదీని ఇమిస్సా జాతియా వుత్తాని. ఇదాని వుత్తమేవత్థం నిదస్సనవసేనపి దస్సేతుం – ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. ఏవమేవన్తిఆదీని దస్సితబ్బనిగమనం.

సీఘపఞ్ఞాతి అత్తనో విసయే సీఘప్పవత్తికా పఞ్ఞా, యా సమారద్ధా అత్తనో పఞ్ఞాకిచ్చం అదన్ధాయన్తీ అవిత్థాయన్తీ ఖిప్పమేవ సమ్పాపేతి. తేనాహ – ‘‘సీఘం సీఘం సీలాని పరిపూరేతీ’’తిఆది. తత్థ సీఘం సీఘన్తి బహూనం సీలాదీనం సఙ్గహత్థం ద్విక్ఖత్తుం వుత్తం. సీలానీతి చారిత్తవారిత్తవసేన పఞ్ఞత్తాని పాతిమోక్ఖసంవరసీలాని, ఠపేత్వా వా ఇన్ద్రియసంవరం తస్స విసుం గహితత్తా ఇతరాని తివిధసీలాని. ఇన్ద్రియసంవరన్తి చక్ఖాదీనం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం రాగప్పటిఘప్పవేసం అకత్వా సతికవాటేన నివారణం థకనం. భోజనే మత్తఞ్ఞుతన్తి పచ్చవేక్ఖితపరిభోగవసేన భోజనే పమాణఞ్ఞుభావం. జాగరియానుయోగన్తి దివసస్స తీసు కోట్ఠాసేసు రత్తియా పఠమమజ్ఝిమకోట్ఠాసేసు చ జాగరతి న నిద్దాయతి, సమణధమ్మమేవ కరోతీతి జాగరో, జాగరస్స భావో, కమ్మం వా జాగరియం, జాగరియస్స అనుయోగో జాగరియానుయోగో, తం జాగరియానుయోగం. సీలక్ఖన్ధన్తి సేక్ఖం వా అసేక్ఖం వా సీలక్ఖన్ధం. ఏవమితరేపి ఖన్ధా వేదితబ్బా. పఞ్ఞాక్ఖన్ధన్తి మగ్గపఞ్ఞా చ సేక్ఖాసేక్ఖానం లోకియపఞ్ఞా చ. విముత్తిక్ఖన్ధన్తి ఫలవిముత్తి. విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధన్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. సీఘపఞ్ఞానిద్దేససదిసోయేవ లహుపఞ్ఞానిద్దేసో, తథా హాసపఞ్ఞానిద్దేసో. జవనపఞ్ఞానిద్దేసో పన కలాపసమ్మసననయేన పవత్తో. తిక్ఖపఞ్ఞానిద్దేసో వీరియస్స ఉస్సుక్కాపనవసేన, నిబ్బేధికపఞ్ఞానిద్దేసో సబ్బలోకే అనభిరతసఞ్ఞావసేన పవత్తో. తత్థ తురితకిరియా సీఘతా. అదన్ధతా లహుతా. వేగాయితత్తం ఖిప్పతా.

హాసబహులోతి పీతిబహులో. సేసపదాని తస్సేవ వేవచనాని. అథ వా హాసబహులోతి మూలపదం. వేదబహులోతి తస్సా ఏవ పీతియా సమ్పయుత్తసోమనస్సవేదనావసేన నిద్దేసపదం. తుట్ఠిబహులోతి నాతిబలవపీతియా తుట్ఠాకారవసేన. పామోజ్జబహులోతి బలవపీతియా పముదితభావవసేన. సీలాని పరిపూరేతీతి హట్ఠప్పహట్ఠో ఉదగ్గూదగ్గో సమ్పియాయమానో సీలాని సమ్పాదేతి. పీతిసోమనస్ససహగతా హి పఞ్ఞా అభిరతివసేన ఆరమ్మణే ఫుల్లితా వికసితా వియ పవత్తతి, న ఏవం ఉపేక్ఖాసహగతాతి.

అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి ‘‘ఖన్ధపఞ్చకం అనిచ్చ’’న్తి వేగాయితేన పవత్తతి, పటిపక్ఖదూరీభావేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స సాతిసయత్తా ఇన్దేన విస్సట్ఠవజిరం వియ లక్ఖణం అవిరజ్ఝన్తీ అదన్ధాయన్తీ అనిచ్చలక్ఖణం వేగసా పటివిజ్ఝతి, తస్మా సా జవనపఞ్ఞా నామాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేత్వా బలవవిపస్సనావసేన దస్సేతుం – ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖయట్ఠేనాతి యత్థ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జనతో ఖయసభావత్తా. భయట్ఠేనాతి భయానకభావతో. అసారకట్ఠేనాతి అత్తసారవిరహతో నిచ్చసారాదివిరహతో చ. తులయిత్వాతి తులాభూతాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ తులేత్వా. తీరయిత్వాతి తాయ ఏవ తీరణభూతాయ తీరేత్వా. విభావయిత్వాతి యాథావతో పకాసేత్వా పాకటం కత్వా. అథ వా తులయిత్వాతి కలాపసమ్మసనవసేన తులయిత్వా. తీరయిత్వాతి ఉదయబ్బయానుపస్సనావసేన తీరేత్వా. విభావయిత్వాతి భఙ్గానుపస్సనాదివసేన పాకటం కత్వా. విభూతం కత్వాతి సఙ్ఖారుపేక్ఖానులోమవసేన ఫుటం కత్వా. రూపనిరోధేతి రూపక్ఖన్ధస్స నిరోధభూతే నిబ్బానే. ఖిప్పం జవతీతి నిన్నపోణపబ్భారవసేన జవతి పవత్తతి. ఇదాని సిఖాప్పత్తవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేతుం, పున ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం.

ఞాణస్స తిక్ఖభావో నామ సవిసేసం పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనేన వేదితబ్బోతి ‘‘ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా’’తి వత్వా తే పన కిలేసే విభాగేన దస్సేన్తో, ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్క’’న్తిఆదిమాహ. సమథవిపస్సనాహి విక్ఖమ్భనతదఙ్గవసేన పహీనమ్పి అరియమగ్గేన అసమూహతత్తా ఉప్పత్తిధమ్మతం అనతీతతాయ అసమూహతుప్పన్నన్తి వుచ్చతి, తం ఇధ ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి అధిప్పేతం. నాధివాసేతీతి సన్తానం ఆరోపేత్వా న వాసేతి. పజహతీతి సముచ్ఛేదవసేన పజహతి. వినోదేతీతి ఖిపతి. బ్యన్తిం కరోతీతి విగతన్తం కరోతి. అనభావం గమేతీతి అను అభావం గమేతి, విపస్సనాక్కమేన అరియమగ్గం పత్వా సముచ్ఛేదవసేనేవ అభావం గమయతీతి అత్థో. ఏత్థ చ కామప్పటిసంయుత్తో వితక్కో కామవితక్కో. ‘‘ఇమే సత్తా మరన్తూ’’తి పరేసం మరణప్పటిసంయుత్తో వితక్కో బ్యాపాదవితక్కో. ‘‘ఇమే సత్తా విహింసియన్తూ’’తి పరేసం విహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో విహింసావితక్కో. పాపకేతి లామకే. అకుసలే ధమ్మేతి అకోసల్లసమ్భూతే ధమ్మే. తిక్ఖపఞ్ఞో నామ ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి, పటిపదా చస్స న చలతీతి ఆహ – ‘‘ఏకమ్హి ఆసనే చత్తారో అరియమగ్గా’’తిఆది.

‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి యాథావతో దస్సనేన సచ్చప్పటివేధో ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞథాతి కారణముఖేన నిబ్బేధికపఞ్ఞం దస్సేతుం – ‘‘సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉబ్బేగబహులోతి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా (ధ. ప. ౨౭౭) నయేన సబ్బసఙ్ఖారేసు అభిణ్హప్పవత్తసంవేగో. ఉత్తాసబహులోతి ఞాణభయవసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు బహుసో ఉత్రస్తమానసో. తేన ఆదీనవానుపస్సనమాహ. ఉక్కణ్ఠనబహులోతి సఙ్ఖారతో ఉద్ధం విసఙ్ఖారాభిముఖతాయ ఉక్కణ్ఠనబహులో. ఇమినా నిబ్బిదానుపస్సనమాహ. అరతిబహులోతిఆదినా తస్సా ఏవ అపరాపరూపపత్తిం. బహిముఖోతి సబ్బసఙ్ఖారతో బహిభూతం నిబ్బానం ఉద్దిస్స పవత్తఞాణముఖో. తథా పవత్తితవిమోక్ఖముఖో. నిబ్బిజ్ఝనం పటివిజ్ఝనం నిబ్బేధో, సో ఏతిస్సా అత్థీతి నిబ్బేధికా, నిబ్బిజ్ఝతీతి వా నిబ్బేధికా, సా ఏవ పఞ్ఞా నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బన్తి అనమతగ్గే సంసారే అన్తం పాపేత్వా అనివిద్ధపుబ్బం. అప్పదాలితపుబ్బన్తి తస్సేవ అత్థవచనం, అన్తకరణేనేవ అప్పదాలితపుబ్బన్తి అత్థో. లోభక్ఖన్ధన్తి లోభరాసిం, లోభకోట్ఠాసం వా.

కాయగతాసతివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.