౧౬. ఏకధమ్మపాళి

(౧౬) ౩. ఏకధమ్మపాళి-తతియవగ్గవణ్ణనా

౩౦౮. తతియస్స పఠమే అయాథావదిట్ఠికోతి అనిచ్చాదిభావేసు ధమ్మేసు నిచ్చాతిఆదినా ఉప్పన్నదిట్ఠికో. తేనాహ – ‘‘తాయేవ మిచ్ఛాదిట్ఠియా విపరీతదస్సనో’’తి సద్ధమ్మాతి ఏత్థ సన్తో పసత్థో సున్దరో ధమ్మో, యో మనుస్సధమ్మోతిపి వుచ్చతి. తతో హి మిచ్ఛాదిట్ఠికో పరం వుట్ఠాపేయ్య, న అరియధమ్మతో. తేనాహ – ‘‘దసకుసలకమ్మపథధమ్మతో’’తి. ఏవరూపాతి ఇమినా పాథికపుత్తాదికే సఙ్గణ్హాతి.

౩౦౯. సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తోతి సబ్బఞ్ఞుభాగీ బోధిసత్తో. ఆది-సద్దేన పూరితపారమికా పచ్చేకబోధిసత్తా ఏకచ్చసావకబోధిసత్తా చ సఙ్గయ్హన్తి.

౩౧౦. పరమాతి మహాసావజ్జభావేన పరమా, ఉక్కంసగతాతి అత్థో. తేసన్తి ఆనన్తరియకమ్మానం. పరిచ్ఛేదోతి విపాకవసేన పరియోసానం. వట్టస్స మూలం, తతో తంసమఙ్గీపుగ్గలో వట్టస్స ఖాణూతి వుచ్చతి. తేనాహ – ‘‘తాయా’’తిఆది. తఞ్చే గాహం న విస్సజ్జేతి, తస్స పునపి తబ్భావావహత్తా వుత్తం – ‘‘భవతో వుట్ఠానం నత్థీ’’తి, న పన సబ్బసో వుట్ఠానస్స అభావతో. యాదిసే హి పచ్చయే పటిచ్చ అయం తం దస్సనం ఓక్కన్తో పున కదాచి తప్పటిపక్ఖే పచ్చయే పటిచ్చ తతో సీసుక్ఖిపనమస్స న హోతీతి న వత్తబ్బం. అకుసలఞ్హి నామేతం అబలం దుబ్బలం, న కుసలం వియ మహాబలం. అఞ్ఞథా సమ్మత్తనియామో వియ మిచ్ఛత్తనియామోపి అచ్చన్తికో సియా, న చ మిచ్ఛత్తనియామో అచ్చన్తికో. తేనేవ పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౦) –

‘‘కిం పనేస ఏకస్మింయేవ అత్తభావే నియతో హోతి, ఉదాహు అఞ్ఞస్మిమ్పీతి? ఏకస్మింయేవ నియతో, ఆసేవనవసేన భవన్తరేపి తం దిట్ఠిం రోచేతి ఏవా’’తి –

వుత్తం. తతోయేవ చ సుమఙ్గలవిలాసినియమ్పి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨) వుత్తం –

‘‘యే వా పన తేసం లద్ధిం గహేత్వా రత్తిట్ఠానే దివాట్ఠానే నిసిన్నా సజ్ఝాయన్తి వీమంసన్తి, తేసం ‘కరోతో న కరీయతి పాపం, నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో, మతో ఉచ్ఛిజ్జతీ’తి తస్మిం ఆరమ్మణే మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, జవనాని జవన్తి. పఠమజవనే సతేకిచ్ఛా హోన్తి, తథా దుతియాదీసు. సత్తమే బుద్ధానమ్పి అతేకిచ్ఛా అనివత్తినో అరిట్ఠకణ్టకసదిసా, తత్థ కోచి ఏకం దస్సనం ఓక్కమతి, కోచి ద్వే, కోచి తీణిపి, ఏకస్మిం ఓక్కన్తేపి ద్వీసు తీసు ఓక్కన్తేసుపి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికోవ హోతి. పత్తో సగ్గమగ్గావరణఞ్చేవ మోక్ఖమగ్గావరణఞ్చ, అభబ్బో తస్సత్తభావస్స అనన్తరం సగ్గమ్పి గన్తుం, పగేవ మోక్ఖం, వట్టఖాణు నామేస సత్తో పథవిగోపకో, యేభుయ్యేన ఏవరూపస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థీ’’తి.

పిట్ఠిచక్కవాళేతి ఝాయమానచక్కవాళస్స పరతో ఏకస్మిం ఓకాసే. యం ఝాయమానానం అజ్ఝాయమానానఞ్చ చక్కవాళానమన్తరం, యత్థ లోకన్తరికనిరయసమఞ్ఞా, తాదిసే ఏకస్మిం ఓకాసే. పచ్చతియేవాతి చక్కవాళే ఝాయమానే అజ్ఝాయమానేపి అత్తనో కమ్మబలేన పచ్చతియేవ.

౩౧౧. చతుత్థే ‘‘మా ఖలీ’’తి వచనం ఉపాదాయ ఏవంలద్ధనామోతి తం కిర సకద్దమాయ భూమియా తేలఘటం గహేత్వా గచ్ఛన్తం, ‘‘తాత, మా ఖలీ’’తి సామికో ఆహ. సో పమాదేన ఖలిత్వా పతిత్వా సామికస్స భయేన పలాయితుం ఆరద్ధో. సామికో ఉపధావిత్వా సాటకకణ్ణే అగ్గహేసి. సో సాటకం ఛడ్డేత్వా అచేలకో హుత్వా పలాతో పణ్ణేన వా తిణేన వా పటిచ్ఛాదేతుమ్పి అజానన్తో జాతరూపేనేవ ఏకం గామం పావిసి. మనుస్సా తం దిస్వా ‘‘అయం సమణో అరహా అప్పిచ్ఛో, నత్థి ఇమినా సదిసో’’తి పూవభత్తాదీని గహేత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మయ్హం సాటకం అనివత్థభావేన ఇదం ఉప్పన్న’’న్తి తతో పట్ఠాయ సాటకం లభిత్వాపి న నివాసేసి, తదేవ చ పబ్బజ్జం అగ్గహేసి. తస్స సన్తికే అఞ్ఞేపి అఞ్ఞేపీతి పఞ్చసతా మనుస్సా పబ్బజింసు. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘మా ఖలీతి వచనం ఉపాదాయ ఏవంలద్ధనామో తిత్థకరో’’తి.

సమాగతట్ఠానేతి ద్విన్నం నదీనం ఉదకప్పవాహస్స సన్నిపాతట్ఠానే. ద్విన్నం ఉదకానన్తి ద్విన్నం ఉదకప్పవాహానం. యథావుత్తట్ఠానే మచ్ఛగ్గహణత్థం ఖిపితబ్బతో ఖిప్పం, కుమినం, తదేవ ఇధ ఖిప్పన్తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘కుమిన’’న్తి. ఉచ్ఛూహీతి ఉదకఉచ్ఛూహి. తుచ్ఛపురిసో అరియధమ్మాభావతో. ఝానమత్తమ్పి హి తస్స నత్థేవ, కుతో అరియమగ్గో. మనుస్సఖిప్పం మఞ్ఞేతి మనుస్సా పతిత్వా బ్యసనప్పత్తిఅత్థం ఓట్టితం కుమినం వియ. తేనాహ – ‘‘మహాజనస్సా’’తిఆది.

౩౧౨. పఞ్చమాదీసు బాహిరకసాసనన్తి అవిసేసేన వుత్తం – తస్స సబ్బస్సపి అనియ్యానికత్తా సత్థుపటిఞ్ఞస్సపి అసబ్బఞ్ఞుభావతో. తేనాహ – ‘‘తత్థ హీ’’తిఆది. గణోతి సావకగణో. తథాభావాయాతి ఆచరియేన వుత్తాకారతాయ సమఙ్గిభావత్థం. జఙ్ఘసతన్తి బహూ అనేకే సత్తే. సమకమేవ అకుసలం పాపుణాతీతి తేసం సబ్బేసం ఏకజ్ఝం సమాదపనేపి తేసం అకుసలేన సమకమేవ అకుసలం పాపుణాతి ఏకజ్ఝం బహూనం సమాదపనేపి తథా ఉస్సహనస్స బలవభావతో. విసుం విసుం సమాదపనే వత్తబ్బమేవ నత్థి. యథా హి ధమ్మచరియాయం సమకమేవాతి వత్తబ్బా కల్యాణమిత్తతా, ఏవం అధమ్మచరియాయం అకల్యాణమిత్తతాతి.

౩౧౩. సుట్ఠు అక్ఖాతేతి ఏకన్తతో నియ్యానికభావేన అక్ఖాతే. సత్థా చ సబ్బఞ్ఞూ హోతీతి అసబ్బఞ్ఞునో నియ్యానికభావేన కథేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. ధమ్మో చ స్వాక్ఖాతో సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితత్తా. గణో చ సుప్పటిపన్నో సత్థారా సువినీతత్తా. సమాదపకో హీతిఆది సుప్పటిపత్తియా నిదస్సనం దట్ఠబ్బం.

౩౧౪. పమాణం జానితబ్బన్తి ‘‘అయం ఏత్తకేన యాపేతి, ఇమస్స ఏత్తకం దాతుం యుత్త’’న్తి ఏవం పమాణం జానితబ్బం. అతిరేకే…పే… నిబ్బానసమ్పత్తి వా నత్థి దురక్ఖాతత్తా ధమ్మస్స. తస్సాతి పటిగ్గాహకస్స. అప్పిచ్ఛపటిపదా నామ నత్థి దురక్ఖాతే ధమ్మవినయేతి అధిప్పాయో.

౩౧౫. దాయకస్స వసో నామ ఉళారుళారతాభేదో అజ్ఝాసయో. దేయ్యధమ్మస్స పన థోకబహుతావ దేయ్యధమ్మస్స వసో నామ. అత్తనో థామోతి యాపనప్పమాణం. యది హీతిఆది ‘‘కథ’’న్తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తస్స అత్థస్స వివరణం. అనుప్పన్నస్సాతి అనుప్పన్నో అస్స పుగ్గలస్స. చక్ఖుభూతో హోతీతి మహాజనస్స చక్ఖు వియ హోతి. సాసనం చిరట్ఠితితం కరోతీతి అనుప్పన్నలాభుప్పాదనేన మహాజనస్స పసాదుప్పాదనేన చ చిరట్ఠితికం కరోతి.

కుటుమ్బరియవిహారేతి కుటుమ్బరియగామసన్నిస్సితవిహారే. భుఞ్జనత్థాయాతి తస్మింయేవ గేహే నిసీదిత్వా భుఞ్జనత్థాయ. గహేత్వా గమనత్థాయాతి గేహతో బహి గహేత్వా గమనత్థాయ. ధురభత్తానీతి నిచ్చభత్తాని. చూళుపట్ఠాకన్తి వేయ్యావచ్చకరం. వీమంసిత్వాతి యథా ఉద్దిస్స కతం న హోతి, ఏవం వీమంసిత్వా. మహాజనో అప్పిచ్ఛో భవితుం మఞ్ఞతీతి మహాజనో సయం అప్పిచ్ఛో భవితుం మఞ్ఞతి దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జనేన. మహాజనస్సాతి బహుజనస్స. అవత్థరిత్వాతి విత్థారికం కత్వా.

౩౧౬. పఞ్చాతపతప్పనం చతూసు పస్సేసు అగ్గిసన్తాపస్స ఉపరి సూరియసన్తాపస్స చ తప్పనం, తఞ్చ ఖో గిమ్హకాలే. ఛిన్నప్పపాతపబ్బతసిఖరతో పతనం మరుప్పపాతపతనం. పుబ్బణ్హాదీసు ఆదిచ్చాభిముఖావట్టనం ఆదిచ్చానుపరివత్తనం.

౩౧౭. అయమ్పీతి స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే కుసీతోపి. సామఞ్ఞన్తి తపచరణం. దుప్పరామట్ఠన్తి మిచ్ఛాచరితం సంకిలిట్ఠం. నిరయాయుపకడ్ఢతీతి నిరయదుక్ఖాయ నం కడ్ఢతి.

౩౧౮. వుత్తప్పకారేతి పఞ్చాతపతప్పనాదికే వుత్తప్పకారే.

౩౧౯. ఏవన్తి వుత్తప్పకారాయ చిత్తప్పసాదవ్హయసుప్పటిపత్తియా. తేన సమణధమ్మకరణసుఖఞ్చ సఙ్గణ్హాతి.

౩౨౦. నవకనిపాతేతి ఇమస్మింయేవ అఙ్గుత్తరనికాయే వక్ఖమానం నవకనిపాతం సన్ధాయాహ. నవ పుగ్గలాతి సత్తక్ఖత్తుపరమకోలంకోలాదయో నవ పుగ్గలా. సబ్బత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తావసిట్ఠేసు సబ్బేసు సుత్తేసు.

తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.