౧౪. ఏతదగ్గవగ్గో
(౧౪) ౪. చతుత్థఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా
ఆనన్దత్థేరవత్థు
౨౧౯-౨౨౩. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే హేట్ఠా వుత్తప్పమాణన్తి హేట్ఠా కోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స వత్థుమ్హి ‘‘తస్స ధురపత్తాని నవుతిహత్థాని హోన్తి, కేసరం తింసహత్థం, కణ్ణికా ద్వాదసహత్థా, పాదేన పతిట్ఠితట్ఠానం ఏకాదసహత్థ’’న్తి ఏవం వుత్తప్పమాణం. రఞ్ఞో పేసేసీతి పచ్చన్తస్స కుపితభావం ఆరోచేత్వా పేసేసి. థేరగాథాసంవణ్ణనాయం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౧౦౧౬ ఆనన్దత్థేరగాథావణ్ణనా) పన ‘‘పచ్చన్తస్స కుపితభావం రఞ్ఞో అనారోచేత్వా సయమేవ తం వూపసమేసి, తం సుత్వా రాజా తుట్ఠమానసో పుత్తం పక్కోసాపేత్వా ‘వరం తే, సుమన, దమ్మి, గణ్హాహీ’తి ఆహా’’తి వుత్తం. న మేతం చిత్తం అత్థీతి మమ ఏవరూపం చిత్తం నత్థి. అవఞ్ఝన్తి అతుచ్ఛం. అఞ్ఞం వరేహీతి అఞ్ఞం పత్థేహి, అఞ్ఞం గణ్హాహీతి వుత్తం హోతి. ఉదకం అధిట్ఠాయాతి ‘‘ఉదకం హోతూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా. గతేనాతి గమనేన. న ఆమిసచక్ఖుకాతి చీవరాదిపచ్చయసఙ్ఖాతం ఆమిసం న ఓలోకేన్తి.
వసనట్ఠానసభాగేయేవాతి వసనట్ఠానసమీపేయేవ. ఏకన్తవల్లభోతి ఉపట్ఠాకట్ఠానే ఏకన్తేన వల్లభో. ఏతస్సేవాతి ఏతస్సేవ భిక్ఖుస్స. ద్వేజ్ఝకథా న హోన్తీతి ద్విధాభూతకథా న హోన్తి, అనేకన్తికకథా న హోన్తీతి వుత్తం హోతి. అనిబద్ధాతి అనియతా. లోహితేన గలన్తేనాతి ఇత్థమ్భూతక్ఖానే కరణవచనం, గలన్తేన లోహితేన యుత్తోతి అత్థో. అన్వాసత్తోతి అనుగతో. ఉట్ఠేహి, ఆవుసో ఆనన్ద, ఉట్ఠేహి, ఆవుసో ఆనన్దాతి తురితే ఇదమామేడితవచనం. దువిధేన ఉదకేనాతి సీతుదకేన ఉణ్హుదకేన చ. తివిధేన దన్తకట్ఠేనాతి ఖుద్దకం మహన్తం మజ్ఝిమన్తి ఏవం తిప్పకారేన దన్తకట్ఠేన. నవ వారే అనుపరియాయతీతి సత్థరి పక్కోసన్తే పటివచనదానాయ థినమిద్ధవినోదనత్థం నవక్ఖత్తుం అనుపరియాయతి. తేనేవాహ – ‘‘ఏవఞ్హిస్స అహోసీ’’తిఆది. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఉరువేలకస్సపత్థేరవత్థు
౨౨౪. దుతియే యం వత్తబ్బం, తం విత్థారతో వినయపాళియం ఆగతమేవ.
కాళుదాయిత్థేరవత్థు
౨౨౫. తతియే గమనాకప్పన్తి గమనాకారం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
బాకులత్థేరవత్థు
౨౨౬. చతుత్థే నిరాబాధానన్తి ఆబాధరహితానం. యథా ‘‘ద్వావీసతి ద్వత్తింసా’’తిఆదిమ్హి వత్తబ్బే ‘‘బావీసతి బాత్తింసా’’తిఆదీని వుచ్చన్తి, ఏవమేవం ద్వే కులాని అస్సాతి ద్వికులో, ద్వేకులోతి వా వత్తబ్బే బాకులోతి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘బాకులోతి ద్వీసు కులేసు వడ్ఢితత్తా ఏవంలద్ధనామో’’తి. ఉపయోగేనాతి ఆనుభావేన. ఫాసుకకాలేతి అరోగకాలే. గద్దుహనమత్తమ్పీతి గోదుహనమత్తమ్పి కాలం. ఇధ పన న సకలో గోదుహనక్ఖణో అధిప్పేతో, అథ ఖో గావిం థనే గహేత్వా ఏకఖీరబిన్దుదుహనకాలమత్తం అధిప్పేతం. ఆరోగ్యసాలన్తి ఆతురానం అరోగభావకరణత్థాయ కతసాలం.
నిముజ్జనుమ్ముజ్జనవసేనాతి జాణుప్పమాణే ఉదకే థోకంయేవ నిముజ్జనుమ్ముజ్జనవసేన. ఛడ్డేత్వా పలాయీతి మచ్ఛస్స ముఖసమీపేయేవ ఛడ్డేత్వా పలాయి. దారకస్స తేజేనాతి దారకస్స పుఞ్ఞతేజేన. మారియమానావ మరన్తీతి దణ్డాదీహి పోథేత్వా మారియమానావ మరన్తి, న జాలేన బద్ధతామత్తేన అమారియమానా. నీహటమత్తోవ మతోతి నీహటక్ఖణేయేవ మతో. తేనస్స మారణత్థం ఉపక్కమో న కతో, యేన ఉపక్కమేన దారకస్స ఆబాధో సియా. తన్తి మచ్ఛం. సకలమేవాతి అవికలమేవ పరిపుణ్ణావయవమేవ. న కేళాయతీతి న నన్దతి, కిస్మిఞ్చి న మఞ్ఞతి. పిట్ఠితో ఫాలేన్తీతి దారకస్స పుఞ్ఞతేజేన పిట్ఠితో ఫాలేన్తీ. భేరిం చరాపేత్వాతి ‘‘పుత్తం లభి’’న్తి ఉగ్ఘోసనవసేన భేరిం చరాపేత్వా. పకతిం ఆచిక్ఖీతి అత్తనో పుత్తభావం కథేసి. కుచ్ఛియా ధారితత్తా అమాతా కాతుం న సక్కాతి జననీభావతో అమాతా కాతుం న సక్కా. మచ్ఛం గణ్హన్తాపీతి మచ్ఛం విక్కిణిత్వా గణ్హన్తాపి. తథా గణ్హన్తా చ తప్పరియాపన్నం సబ్బం గణ్హన్తి నామాతి ఆహ – ‘‘వక్కయకనాదీని బహి కత్వా గణ్హన్తా నామ నత్థీ’’తి. అయమ్పి అమాతా కాతుం న సక్కాతి దిన్నపుత్తభావతో న సక్కా.
సోభితత్థేరవత్థు
౨౨౭. పఞ్చమం ఉత్తానత్థమేవ.
ఉపాలిత్థేరవత్థు
౨౨౮. ఛట్ఠే భారుకచ్ఛకవత్థున్తి అఞ్ఞతరో కిర భారుకచ్ఛదేసవాసీ భిక్ఖు సుపినన్తే పురాణదుతియికాయ మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా ‘‘అస్సమణో అహం విబ్భమిస్సామీ’’తి భారుకచ్ఛం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఆయస్మన్తం ఉపాలిం పస్సిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసి. ఆయస్మా ఉపాలి, ఏవమాహ – ‘‘అనాపత్తి, ఆవుసో, సుపినన్తేనా’’తి. యస్మా సుపినన్తే అవిసయత్తా ఏవం హోతి. తస్మా ఉపాలిత్థేరో భగవతా అవినిచ్ఛితపుబ్బమ్పి ఇమం వత్థుం నయగ్గాహేన ఏవం వినిచ్ఛిని. గహపతినో ద్వే దారకా హోన్తి పుత్తో చ భాగినేయ్యో చ. అథ సో గహపతి గిలానో హుత్వా ఆయస్మన్తం అజ్జుకం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమం, భన్తే, ఓకాసం యో ఇమేసం దారకానం సద్ధో హోతి పసన్నో, తస్స ఆచిక్ఖేయ్యాసీ’’తి. తేన చ సమయేన తస్స చ గహపతినో భాగినేయ్యో సద్ధో హోతి పసన్నో. అథాయస్మా అజ్జుకో తం ఓకాసం తస్స దారకస్స ఆచిక్ఖి. సో తేన సాపతేయ్యేన కుటుమ్బఞ్చ సణ్ఠపేసి, దానఞ్చ పట్ఠపేసి. అథ తస్స గహపతినో పుత్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే ఆనన్ద, పితునో దాయజ్జో పుత్తో వా భాగినేయ్యో వా’’తి. పుత్తో ఖో, ఆవుసో, పితునో దాయజ్జోతి. ఆయస్మా, భన్తే, అయ్యో అజ్జుకో అమ్హాకం సాపతేయ్యం అమ్హాకం మేథునకస్స ఆచిక్ఖీతి. అస్సమణో, ఆవుసో, సో అజ్జుకోతి. అథాయస్మా అజ్జుకో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘దేహి మే, ఆవుసో ఆనన్ద, వినిచ్ఛయ’’న్తి. తే ఉభోపి ఉపాలిత్థేరస్స సన్తికం అగమంసు. అథాయస్మా ఉపాలి, ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘యో ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, సామికేన ‘ఇమం ఓకాసం ఇత్థన్నామస్స ఆచిక్ఖా’తి వుత్తో, తస్స ఆచిక్ఖతి, కిం సో ఆపజ్జతీ’’తి? న, భన్తే, కిఞ్చి ఆపజ్జతి అన్తమసో దుక్కటమత్థమ్పీతి. అయం, ఆవుసో, ఆయస్మా అజ్జుకో సామికేన ‘‘ఇమం ఓకాసం ఇత్థన్నామస్స ఆచిక్ఖా’’తి వుత్తో తస్స ఆచిక్ఖతి, అనాపత్తి, ఆవుసో, ఆయస్మతో అజ్జుకస్సాతి. భగవా తం సుత్వా ‘‘సుకథితం, భిక్ఖవే, ఉపాలినా’’తి వత్వా సాధుకారమదాసి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. కుమారకస్సపవత్థు (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౭) పన హేట్ఠా ఆగతమేవ.
ఛన్నం ఖత్తియానన్తి భద్దియో సక్యరాజా అనురుద్ధో ఆనన్దో భగు కిమిలో దేవదత్తోతి ఇమేసం ఛన్నం ఖత్తియానం. పసాధకోతి మణ్డయితా. పాళియన్తి సఙ్ఘభేదక్ఖన్ధకపాళియన్తి (చూళవ. ౩౩౦ ఆదయో).
నన్దకత్థేరవత్థు
౨౨౯. సత్తమే ఏకసమోధానేతి ఏకస్మిం సమోధానే, ఏకస్మిం సన్నిపాతేతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
నన్దత్థేరవత్థు
౨౩౦. అట్ఠమే న తం చతుసమ్పజఞ్ఞవసేన అపరిచ్ఛిన్దిత్వా ఓలోకేతీతి సాత్థకసప్పాయగోచరఅసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతానం చతున్నం సమ్పజఞ్ఞానం వసేన అపరిచ్ఛిన్దిత్వా తం దిసం న ఓలోకేతి. సో హి ఆయస్మా ‘‘యమేవాహం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతం నిస్సాయ సాసనే అనభిరతిఆదివిప్పకారప్పత్తో, తమేవ సుట్ఠు నిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో, తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరో ఉక్కంసపారమిప్పత్తో చతుసమ్పజఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ సబ్బదిసం ఆలోకేతి. వుత్తఞ్చేతం భగవతా –
‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పురత్థిమా దిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా నన్దో పురత్థిమం దిసం ఆలోకేతి ‘ఏవం మే పురత్థిమం దిసం ఆలోకయతో నాభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాసవిస్సన్తీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పచ్ఛిమా దిసా, ఉత్తరా దిసా, దక్ఖిణా దిసా, ఉద్ధం, అధో, అనుదిసా అనువిలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా నన్దో అనుదిసం అనువిలోకేతి ‘ఏవం మే అనుదిసం అనువిలోకయతో…పే… సమ్పజానో హోతీ’’’తి (అ. ని. ౮.౯).
అభిసేకగేహపవేసనఆవాహమఙ్గలేసు వత్తమానేసూతి ఇధ తీణి మఙ్గలాని వుత్తాని, వినయట్ఠకథాయం పన ‘‘తం దివసమేవ నన్దకుమారస్స కేసవిస్సజ్జనం, పట్టబన్ధో, ఘరమఙ్గలం, ఛత్తమఙ్గలం, ఆవాహమఙ్గలన్తి పఞ్చ మఙ్గలాని హోన్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ కులమరియాదవసేన కేసోరోపనం కేసవిస్సజ్జనం. యువరాజపట్టబన్ధనం పట్టబన్ధో. అభినవఘరప్పవేసనమహో ఘరమఙ్గలం. వివాహకరణమహో ఆవాహమఙ్గలం. యువరాజఛత్తమహో ఛత్తమఙ్గలం.
నన్దకుమారం అభిసేకమఙ్గలం న తథా పీళేసి, యథా జనపదకల్యాణియా వుత్తవచనన్తి అజ్ఝాహరితబ్బం. తదేవ పన వచనం సరూపతో దస్సేతుం – ‘‘పత్తం ఆదాయ గమనకాలే’’తిఆది వుత్తం. జనపదకల్యాణీతి జనపదమ్హి కల్యాణీ ఉత్తమా ఛ సరీరదోసరహితా పఞ్చ కల్యాణసమన్నాగతా. సా హి యస్మా నాతిదీఘా నాతిరస్సా నాతికిసా నాతిథూలా నాతికాళీ నాచ్చోదాతాతి అతిక్కన్తా మానుసవణ్ణం, అసమ్పత్తా దిబ్బవణ్ణం, తస్మా ఛ సరీరదోసరహితా. ఛవికల్యాణం మంసకల్యాణం న్హారుకల్యాణం అట్ఠికల్యాణం వయకల్యాణన్తి ఇమేహి పన కల్యాణేహి సమన్నాగతత్తా పఞ్చ కల్యాణసమన్నాగతా నామ. తస్సా హి ఆగన్తుకోభాసకిచ్చం నత్థి, అత్తనో సరీరోభాసేనేవ ద్వాదసహత్థే ఠానే ఆలోకం కరోతి, పియఙ్గుసామా వా హోతి సువణ్ణసామా వా, అయమస్సా ఛవికల్యాణతా. చత్తారో పనస్సా హత్థపాదా ముఖపరియోసానఞ్చ లాఖారసపరికమ్మకతం వియ రత్తపవాళరత్తకమ్బలసదిసం హోతి, అయమస్సా మంసకల్యాణతా. వీసతి పన నఖపత్తాని మంసతో అముత్తట్ఠానే లాఖారసపూరితాని వియ, ముత్తట్ఠానే ఖీరధారాసదిసాని హోన్తి, అయమస్సా న్హారుకల్యాణతా. ద్వత్తింస దన్తా సుఫుసితా సుధోతవజిరపన్తి వియ ఖాయన్తి, అయమస్సా అట్ఠికల్యాణతా. వీసంవస్ససతికాపి సమానా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోతి నిప్పలితేన, అయమస్సా వయకల్యాణతా. ఇతి ఇమేహి పఞ్చహి కల్యాణేహి సమన్నాగతత్తా ‘‘జనపదకల్యాణీ’’తి వుచ్చతి. తువటన్తి సీఘం.
ఇమస్మిం ఠానే నివత్తేస్సతి, ఇమస్మిం ఠానే నివత్తేస్సతీతి చిన్తేన్తమేవాతి సో కిర తథాగతే గారవవసేన ‘‘పత్తం వో, భన్తే, గణ్హథా’’తి వత్తుం అవిసహన్తో ఏవం చిన్తేసి – ‘‘సోపానసీసే పత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి. సత్థా తస్మిమ్పి ఠానే న గణ్హి. ఇతరో ‘‘సోపానపాదమూలే గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేసి. సత్థా తత్థాపి న గణ్హి. ఇతరో ‘‘రాజఙ్గణే గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేసి. సత్థా తత్థాపి న గణ్హి. ఏవం ‘‘ఇధ గణ్హిస్సతి, ఏత్థ గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తమేవ సత్థా విహారం నేత్వా పబ్బాజేసి.
మహాకప్పినత్థేరవత్థు
౨౩౧. నవమే సుతవిత్తకోతి ధమ్మస్సవనపియో. పటిహారకస్సాతి దోవారికస్స. సచ్చకారేనాతి సచ్చకిరియాయ. సత్థా ‘‘ఉప్పలవణ్ణా ఆగచ్ఛతూ’’తి చిన్తేసి. థేరీ ఆగన్త్వా సబ్బా పబ్బాజేత్వా భిక్ఖునీఉపస్సయం గతాతి ఇదం అఙ్గుత్తరభాణకానం కథామగ్గం దస్సేన్తేన వుత్తం. తేనేవ ధమ్మపదట్ఠకథాయం (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.మహాకప్పినత్థేరవత్థు) వుత్తం –
‘‘తా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పబ్బజ్జం యాచింసు. ఏవం కిర వుత్తే సత్థా ఉప్పలవణ్ణాయ ఆగమనం చిన్తేసీతి ఏకచ్చే వదన్తి. సత్థా పన తా ఉపాసికాయో ఆహ – ‘సావత్థిం గన్త్వా భిక్ఖునీఉపస్సయే పబ్బాజేథా’తి. తా అనుపుబ్బేన జనపదచారికం చరమానా అన్తరామగ్గే మహాజనేన అభిహటసక్కారసమ్మానా పదసావ వీసయోజనసతికం మగ్గం గన్త్వా భిక్ఖునీఉపస్సయే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసూ’’తి.
ధమ్మపీతీతి ధమ్మపాయకో, ధమ్మం పివన్తోతి అత్థో. ధమ్మో చ నామేస న సక్కా భాజనేన యాగుఆదీని వియ పాతుం, నవవిధం పన లోకుత్తరధమ్మం నామకాయేన ఫుసన్తో ఆరమ్మణతో సచ్ఛికరోన్తో పరిఞ్ఞాభిసమయాదీహి దుక్ఖాదీని అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝన్తో ధమ్మం పివతి నామ. సుఖం సేతీతి దేసనామత్తమేతం, చతూహిపి ఇరియాపథేహి సుఖం విహరతీతి అత్థో. విప్పసన్నేనాతి అనావిలేన నిరుపక్కిలేసేన. అరియప్పవేదితేతి బుద్ధాదీహి అరియేహి పవేదితే సతిపట్ఠానాదిభేదే బోధిపక్ఖియధమ్మే. సదా రమతీతి ఏవరూపో ధమ్మపీతి విప్పసన్నేన చేతసా విహరన్తో పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో సదా రమతి అభిరమతి. బాహితపాపత్తా ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి థేరం ఆలపతి.
సాగతత్థేరవత్థు
౨౩౨. దసమే ఛబ్బగ్గియానం వచనేనాతి కోసమ్బికా కిర ఉపాసకా ఆయస్మన్తం సాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం ఠితా ఏవమాహంసు – ‘‘కిం, భన్తే, అయ్యానం దుల్లభఞ్చ మనాపఞ్చ, కిం పటియాదేమా’’తి? ఏవం వుత్తే ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ కోసమ్బికే ఉపాసకే ఏతదవోచుం – ‘‘అత్థావుసో కాపోతికా, నామ పసన్నా భిక్ఖూనం దుల్లభా చ మనాపా చ, తం పటియాదేథా’’తి. అథ కోసమ్బికా ఉపాసకా ఘరే ఘరే కాపోతికం పసన్నం పటియాదేత్వా ఆయస్మన్తం సాగతం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా ఏతదవోచుం – ‘‘పివతు, భన్తే, అయ్యో సాగతో కాపోతికం పసన్నం, పివతు, భన్తే, అయ్యో సాగతో కాపోతికం పసన్న’’న్తి. అథాయస్మా సాగతో ఘరే ఘరే కాపోతికం పసన్నం పివిత్వా నగరమ్హా నిక్ఖమన్తో నగరద్వారే పతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఛబ్బగ్గియానం వచనేన సబ్బగేహేసు కాపోతికం పసన్నం పటియాదేత్వా’’తిఆది. తత్థ కాపోతికా నామ కపోతపాదసమానవణ్ణా రత్తోభాసా. పసన్నాతి సురామణ్డస్సేతం అధివచనం. వినయే సముట్ఠితన్తి సురాపానసిక్ఖాపదే (పాచి. ౩౨౬ ఆదయో) ఆగతం.
రాధత్థేరవత్థు
౨౩౩. ఏకాదసమే సత్థా సారిపుత్తత్థేరస్స సఞ్ఞం అదాసీతి బ్రాహ్మణం పబ్బాజేతుం సఞ్ఞం అదాసి, ఆణాపేసీతి వుత్తం హోతి. భగవా కిర తం బ్రాహ్మణం పబ్బజ్జం అలభిత్వా కిసం లూఖం దుబ్బణ్ణం ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతం దిస్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కో, భిక్ఖవే, తస్స బ్రాహ్మణస్స అధికారం సరతీ’’తి. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో, భన్తే, తస్స బ్రాహ్మణస్స అధికారం సరామీ’’తి. కిం పన త్వం, సారిపుత్త, బ్రాహ్మణస్స అధికారం సరసీతి. ఇధ మే, భన్తే, సో బ్రాహ్మణో రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తస్స కటచ్ఛుభిక్ఖం దాపేసి, ఇమం ఖో అహం, భన్తే, తస్స బ్రాహ్మణస్స అధికారం సరామీ’’తి. సాధు సాధు, సారిపుత్త. కతఞ్ఞునో హి, సారిపుత్త, సప్పురిసా కతవేదినో, తేన హి త్వం, సారిపుత్త, తం బ్రాహ్మణం పబ్బాజేహి ఉపసమ్పాదేహీతి. అట్ఠుప్పత్తియం ఆగతోతి అలీనచిత్తజాతకస్స (జా. ౧.౨.౧౧-౧౨) అట్ఠుప్పత్తియం (జా. అట్ఠ. ౨.౨.అలీనచిత్తజాతకవణ్ణనా) ఆగతో.
నిధీనన్తి తత్థ తత్థ నిదహిత్వా ఠపితానం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిపూరానం నిధికుమ్భీనం. పవత్తారన్తి కిచ్ఛజీవికే దుగ్గతమనుస్సే అనుకమ్పం కత్వా ‘‘ఏహి, తే సుఖేన జీవనుపాయం దస్సేస్సామీ’’తి నిధిట్ఠానం నేత్వా హత్థం పసారేత్వా ‘‘ఇమం గహేత్వా సుఖం జీవా’’తి ఆచిక్ఖితారం వియ. వజ్జదస్సినన్తి ద్వే వజ్జదస్సినో ‘‘ఇమినా నం అసారుప్పేన వా ఖలితేన వా సఙ్ఘమజ్ఝే నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి రన్ధగవేసకో చ, అనఞ్ఞాతం ఞాపనత్థాయ ఞాతం అనుగ్గణ్హనత్థాయ సీలాదీనమస్స వుద్ధికామతాయ తం తం వజ్జం ఓలోకనేన ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితో చ. అయం ఇధ అధిప్పేతో. యథా హి దుగ్గతమనుస్సో ‘‘ఇమం గణ్హాహీ’’తి తజ్జేత్వాపి పోథేత్వాపి నిధిం దస్సేన్తే కోపం న కరోతి, పముదితోవ హోతి, ఏవమేవం ఏవరూపే పుగ్గలే అసారుప్పం వా ఖలితం వా దిస్వా ఆచిక్ఖన్తే కోపో న కాతబ్బో, తుట్ఠేనేవ భవితబ్బం. ‘‘భన్తే, మహన్తం వో కమ్మం కతం మయ్హం ఆచరియుపజ్ఝాయట్ఠానే ఠత్వా ఓవదన్తేహి, పునపి మం వదేయ్యాథా’’తి పవారేతబ్బమేవ.
నిగ్గయ్హవాదిన్తి ఏకచ్చో హి సద్ధివిహారికాదీనం అసారుప్పం వా ఖలితం వా దిస్వా ‘‘అయం మే ముఖోదకదానాదీహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహతి, సచే నం వక్ఖామి, న మం ఉపట్ఠహిస్సతి, ఏవం మే పరిహాని భవిస్సతీ’’తి తం వత్తుం అవిసహన్తో న నిగ్గయ్హవాదీ నామ హోతి, సో ఇమస్మిం సాసనే కచవరం ఆకిరతి. యో పన తథారూపం వజ్జం దిస్వా వజ్జానురూపం తజ్జేన్తో పణామేన్తో దణ్డకమ్మం కరోన్తో విహారా నీహరన్తో సిక్ఖాపేతి, అయం నిగ్గయ్హవాదీ నామ సేయ్యథాపి, సమ్మాసమ్బుద్ధో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘నిగ్గయ్హ నిగ్గయ్హాహం, ఆనన్ద, వక్ఖామి, పవయ్హ పవయ్హ, ఆనన్ద, వక్ఖామి, యో సారో, సో ఠస్సతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౯౬). మేధావిన్తి ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతం. తాదిసన్తి ఏవరూపం పణ్డితం భజేయ్య పయిరుపాసేయ్య. తాదిసఞ్హి ఆచరియం భజమానస్స అన్తేవాసికస్స సేయ్యో హోతి న పాపియో, వడ్ఢియేవ హోతి, నో పరిహానీతి.
మోఘరాజత్థేరవత్థు
౨౩౪. ద్వాదసమే కట్ఠవాహననగరేతి కట్ఠవాహనేన గహితత్తా ఏవంలద్ధనామకే నగరే. అతీతే కిర బారాణసివాసీ ఏకో రుక్ఖవడ్ఢకీ సకే ఆచరియకే అదుతియో. తస్స సోళస సిస్సా ఏకమేకస్స సహస్సం అన్తేవాసికా. ఏవం తే సత్తరసాధికా సోళస సహస్సా ఆచరియన్తేవాసికా సబ్బేపి బారాణసిం ఉపనిస్సాయ జీవికం కప్పేన్తా పబ్బతసమీపం గన్త్వా రుక్ఖే గహేత్వా తత్థేవ నానాపాసాదవికతియో నిట్ఠాపేత్వా కుల్లం బన్ధిత్వా గఙ్గాయ బారాణసిం ఆనేత్వా సచే రాజా అత్థికో హోతి, రఞ్ఞో ఏకభూమకం వా సత్తభూమకం వా పాసాదం యోజేత్వా దేన్తి. నో చే, అఞ్ఞేసమ్పి విక్కిణిత్వా పుత్తదారం పోసేన్తి. అథ నేసం ఏకదివసం ఆచరియో ‘‘న సక్కా వడ్ఢకికమ్మేన నిచ్చం జీవితుం, దుక్కరఞ్హి జరాకాలే ఏతం కమ్మ’’న్తి చిన్తేత్వా అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా, ఉదుమ్బరాదయో అప్పసారరుక్ఖే ఆనేథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా ఆనయింసు. సో తేహి కట్ఠసకుణం కత్వా తస్సబ్భన్తరం పవిసిత్వా వాతేన యన్తం పూరేసి. కట్ఠసకుణో సువణ్ణహంసరాజా వియ ఆకాసే లఙ్ఘిత్వా వనస్స ఉపరి చరిత్వా అన్తేవాసీనం పురతో ఓరుహి.
అథాచరియో సిస్సే ఆహ – ‘‘తాతా ఈదిసాని కట్ఠవాహనాని కత్వా సక్కా సకలజమ్బుదీపే రజ్జే గహేతుం, తుమ్హేపి తాతా ఏతాని కరోథ, రజ్జం గహేత్వా జీవిస్సామ, దుక్కరం వడ్ఢకిసిప్పేన జీవితు’’న్తి. తే తథా కత్వా ఆచరియస్స పటివేదేసుం. తతో నే ఆచరియో ఆహ – ‘‘కతమం తాతా రజ్జం గణ్హామా’’తి? బారాణసిరజ్జం ఆచరియాతి. అలం తాతా, మా ఏతం రుచిత్థ, మయఞ్హి తం గహేత్వాపి ‘‘వడ్ఢకిరాజా, వడ్ఢకియువరాజా’’తి వడ్ఢకివాదా న ముచ్చిస్సామ, మహన్తో జమ్బుదీపో, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛామాతి. తతో సపుత్తదారకా కట్ఠవాహనాని అభిరుహిత్వా సజ్జావుధా హుత్వా హిమవన్తాభిముఖా గన్త్వా హిమవతి అఞ్ఞతరం నగరం పవిసిత్వా రఞ్ఞో నివేసనేయేవ పచ్చుట్ఠంసు. తే తత్థ రజ్జం గహేత్వా ఆచరియం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు. సో ‘‘కట్ఠవాహనో రాజా’’తి పాకటో అహోసి, తం నగరం తేన గహితత్తా ‘‘కట్ఠవాహననగర’’న్తేవ నామం లభి.
తపచారన్తి తపచరణం. పాసాణచేతియే పిట్ఠిపాసాణే నిసీదీతి పాసాణకచేతియన్తి లద్ధవోహారే పిట్ఠిపాసాణే సక్కేన మాపితే మహామణ్డపే నిసీది. తత్థ కిర మహతో పాసాణస్స ఉపరి పుబ్బే దేవట్ఠానం అహోసి, ఉప్పన్నే పన భగవతి విహారో జాతో, సో తేనేవ పురిమవోహారేన ‘‘పాసాణచేతియ’’న్తి వుచ్చతి.
తేన పుచ్ఛితే దుతియో హుత్వా సత్థారం పఞ్హం పుచ్ఛీతి –
‘‘ముద్ధం ముద్ధాధిపాతఞ్చ, బావరీ పరిపుచ్ఛతి;
తం బ్యాకరోహి భగవా, కఙ్ఖం వినయ నో ఇసే’’తి. (సు. ని. ౧౦౩౧) –
ఏవం తేన పఞ్హే పుచ్ఛితే భగవతా చ –
‘‘అవిజ్జా ముద్ధాతి జానాహి, విజ్జా ముద్ధాధిపాతినీ;
సద్ధాసతిసమాధీహి, ఛన్దవీరియేన సంయుతా’’తి. (సు. ని. ౧౦౩౨) –
పఞ్హే విస్సజ్జితే దుతియో హుత్వా పఞ్హం పుచ్ఛి.
అథస్స…పే… పఞ్హం కథేసీతి –
‘‘కథం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి. (సు. ని. ౧౧౨౪) –
తేన పఞ్హే పుచ్ఛితే –
‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజ సదా సతో;
అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా;
ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి. (సు. ని. ౧౧౨౫) –
పఞ్హం విస్సజ్జేసి.
సేసజనాతి తస్మిం సమాగమే సన్నిపతితా సేసజనా. న కథీయన్తీతి ‘‘ఏత్తకా సోతాపన్నా’’తిఆదినా న వుచ్చన్తి. ఏవం పారాయనే వత్థు సముట్ఠితన్తి పారాయనవగ్గే ఇదం వత్థు సముట్ఠితం.
చతుత్థఏతదగ్గవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
థేరపాళిసంవణ్ణనా నిట్ఠితా.