౧౩. ఏకపుగ్గలవగ్గవణ్ణనా
౧౭౦. ఏకపుగ్గలస్సాతి ఏకపుగ్గలవగ్గస్స. తేనాహ – ‘‘పఠమే’’తి. ఏకోతి గణనపరిచ్ఛేదో, తతో ఏవ దుతియాదిపటిక్ఖేపత్థో. పధానాసహాయత్థోపి ఏకసద్దో హోతీతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘గణనపరిచ్ఛేదో’’తి ఆహ. సమ్ముతియా దేసనా సమ్ముతిదేసనా. పరమత్థస్స దేసనా పరమత్థదేసనా. తత్థాతి సమ్ముతిపరమత్థదేసనాసు, న సమ్ముతిపరమత్థేసు. తేనాహ – ‘‘ఏవరూపా సమ్ముతిదేసనా, ఏవరూపా పరమత్థదేసనా’’తి. తత్రిదం సమ్ముతిపరమత్థానం లక్ఖణం – యస్మిం భిన్నే, బుద్ధియా వా అవయవవినిబ్భోగే కతే న తంసమఞ్ఞా, సా ఘటపటాదిప్పభేదా సమ్ముతి, తబ్బిపరియాయేన పరమత్థా. న హి కక్ఖళఫుసనాదిసభావే సో నయో లబ్భతి. తత్థ రూపాదిధమ్మసమూహం సన్తానవసేన పవత్తమానం ఉపాదాయ పుగ్గలవోహారోతి పుగ్గలోతి సమ్ముతిదేసనా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఉప్పాదవయవన్తో సభావధమ్మా న నిచ్చాతి అనిచ్చాతి ఆహ – ‘‘అనిచ్చన్తి పరమత్థదేసనా’’తి. ఏస నయో సేసపదేసుపి. నను ఖన్ధదేసనాపి సమ్ముతిదేసనావ. రాసట్ఠో వా హి ఖన్ధట్ఠో కోట్ఠాసట్ఠో వాతి? సచ్చమేతం, అయం పన ఖన్ధసమఞ్ఞా ఫస్సాదీసు పవత్తతజ్జాపఞ్ఞత్తి వియ పరమత్థసన్నిస్సయా తస్స ఆసన్నతరా, పుగ్గలసమఞ్ఞాదయో వియ న దూరేతి పరమత్థసఙ్గహా వుత్తా. ఖన్ధసీసేన వా తదుపాదానసభావధమ్మా ఏవ గహితా. నను చ సభావధమ్మా సబ్బేపి సమ్ముతిముఖేనేవ దేసనం ఆరోహన్తి, న సముఖేనాతి సబ్బాపి దేసనా సమ్ముతిదేసనావ సియాతి? నయిదమేవం, దేసేతబ్బధమ్మవిభాగేన దేసనావిభాగస్స అధిప్పేతత్తా. న హి సద్దో కేనచి పవత్తినిమిత్తేన వినా అత్థం పకాసేతీతి.
సమ్ముతివసేన దేసనం సుత్వాతి ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అత్తన్తపో హోతి అత్తపరితాపానుయోగమనుయుత్తో’’తిఆదినా (పు. ప. ౧౭౪) సమ్ముతిముఖేన పవత్తితదేసనం సుతమయఞాణుప్పాదవసేన సుత్వా. అత్థం పటివిజ్ఝిత్వాతి తదనుసారేన చతుసచ్చసఙ్ఖాతం అత్థం సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝిత్వా. మోహం పహాయాతి తదేకట్ఠకిలేసేహి సద్ధిం అనవసేసం మోహం పజహిత్వా. విసేసన్తి అగ్గఫలనిబ్బానసఙ్ఖాతం విసేసం. తేసన్తి తాదిసానం వేనేయ్యానం. పరమత్థవసేనాతి ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౪౭౧-౪౭౬ ఆదయో) పరమత్థధమ్మవసేన. సేసం అనన్తరనయే వుత్తసదిసమేవ.
తత్రాతి తస్సం సమ్ముతివసేన పరమత్థవసేన చ దేసనాయం. దేసభాసాకుసలోతి నానాదేసభాసాసు కుసలో. తిణ్ణం వేదానన్తి నిదస్సనమత్తం, తిణ్ణం వేదానం సిప్పుగ్గహణట్ఠానానమ్పీతి అధిప్పాయో. తేనేవ సిప్పుగ్గహణం పరతో వక్ఖతి. సిప్పాని వా విజ్జాట్ఠానభావేన వేదన్తోగధాని కత్వా ‘‘తిణ్ణం వేదాన’’న్తి వుత్తం. కథేతబ్బభావేన ఠితాని, న కత్థచి సన్నిచితభావేనాతి వేదానమ్పి కథేతబ్బభావేనేవ ఠానం దీపేన్తో ‘‘గుహా తీణి నిహితా న గయ్హన్తీ’’తిఆదిమిచ్ఛావాదం పటిక్ఖిపతి. నానావిధా దేసభాసా ఏతేసన్తి నానాదేసభాసా.
పరమో ఉత్తమో అత్థో పరమత్థో, ధమ్మానం యథాభూతసభావో. లోకసఙ్కేతమత్తసిద్ధా సమ్ముతి. యది ఏవం కథం సమ్ముతికథాయ సచ్చతాతి ఆహ – ‘‘లోకసమ్ముతికారణా’’తి, లోకసమఞ్ఞం నిస్సాయ పవత్తనతోతి అత్థో. లోకసమఞ్ఞా హి అభినివేసేన విఞ్ఞేయ్యా, నాఞ్ఞాపనా ఏకచ్చస్స సుతస్స సావనా వియ న ముసా అనతిధావితబ్బతో తస్సా. తేనాహ భగవా – ‘‘జనపదనిరుత్తిం నాభినివేసేయ్య, సమఞ్ఞం నాతిధావయే’’తి. ధమ్మానన్తి సభావధమ్మానం. భూతకారణాతి యథాభూతకారణా యథాభూతం నిస్సాయ పవత్తనతో. సమ్ముతిం వోహరన్తస్సాతి ‘‘పుగ్గలో, సత్తో’’తిఆదినా లోకసమఞ్ఞం కథేన్తస్స.
హిరోత్తప్పదీపనత్థన్తి లోకపాలనకిచ్చే హిరోత్తప్పధమ్మే కిచ్చతో పకాసేతుం. తేసఞ్హి కిచ్చం సత్తసన్తానే ఏవ పాకటం హోతీతి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ తం వత్తబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. యస్మిఞ్హి చిత్తుప్పాదే కమ్మం ఉప్పన్నం, తంసన్తానే ఏవ తస్స ఫలస్స ఉప్పత్తి కమ్మస్సకతా. ఏవఞ్హి కతవిఞ్ఞాణనాసో అకతాగమో చ నత్థీతి సా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ దేసనాయ దీపేతబ్బా. తేహి సత్తేహి కాతబ్బపుఞ్ఞకిరియా పచ్చత్తపురిసకారో. సోపి సన్తానవసేన నిట్ఠపేతబ్బతో పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ కథాయ దీపేతబ్బో. ఆనన్తరియదీపనత్థన్తి చుతిఅనన్తరం ఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని తంనిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని, అనన్తరకరణపయోజనాని వాతి ఆనన్తరియాని, మాతుఘాతాదీని, తేసం దీపనత్థం. తానిపి హి సన్తానవసేన నిట్ఠపేతబ్బతో ‘‘మాతరం జీవితా వోరోపేతీ’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) పుగ్గలాధిట్ఠానాయ ఏవ కథాయ దీపేతబ్బాని, తథా ‘‘సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭; ౨.౩౦౯; ౩.౨౩౦; విభ. ౬౪౨-౬౪౩) ‘‘సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౪౪-౨౪౫; మ. ని. ౧.౧౪౮, ౩౮౪, ౪౩౧; పారా. ౧౨), ‘‘అత్థి దక్ఖిణా దాయకతో విసుజ్ఝతి, నో పటిగ్గాహకతో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౮౧) చ పవత్తా బ్రహ్మవిహారపుబ్బేనివాసదక్ఖిణావిసుద్ధికథా పుగ్గలాధిట్ఠానా ఏవ కత్వా దీపేతబ్బా సత్తసన్తానవిసయత్తా. ‘‘అట్ఠ పురిసపుగ్గలా (సం. ని. ౧.౨౪౯) న సమయవిముత్తో పుగ్గలో’’తిఆదినా (పు. ప. ౨) చ పరమత్థకథం కథేన్తోపి లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థం పుగ్గలకథం కథేతి. ఏతేన వుత్తావసేసాయ కథాయ పుగ్గలాధిట్ఠానభావే పయోజనం సామఞ్ఞవసేన సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. కామఞ్చేతం సబ్బం అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానం వసేన వుత్తం, పరిఞ్ఞాతవత్థుకానమ్పి పన ఏవం దేసనా సుఖావహా హోతి.
ఏకపుగ్గలోతి విసిట్ఠసమాచారాపస్సయవిరహితో ఏకపుగ్గలో. బుద్ధానఞ్హి సీలాదిగుణేన సదేవకే లోకే విసిట్ఠో నామ కోచి నత్థి, తథా సదిసోపి సమానకాలే. తేనాహ – ‘‘న ఇమస్మిం లోకే పరస్మిం వా పన బుద్ధేన సేట్ఠో సదిసో చ విజ్జతీ’’తి (వి. వ. ౧౦౪౭; కథా. ౭౯౯), తస్మా సదిసోపి కోచి నత్థి. హీనోపి అపస్సయభూతో నత్థేవ. తేన వుత్తం – ‘‘విసిట్ఠసమాచారాపస్సయవిరహితో ఏకపుగ్గలో’’తి. యే చ సీలాదిగుణేహి నత్థి ఏతేసం సమాతి అసమా, పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా. తేహి సమో మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణనేక్ఖం వియ నిబ్బిసిట్ఠోతి అసమసమట్ఠేనపి ఏకపుగ్గలో అఞ్ఞస్స తాదిసస్స అభావా. తేన వుత్తం – ‘‘అసదిసట్ఠేనా’’తిఆది.
సత్తలోకో అధిప్పేతో సత్తనికాయే ఉప్పజ్జనతో. మనుస్సలోకే ఏవ ఉప్పజ్జతి దేవబ్రహ్మలోకానం బుద్ధానం ఉప్పత్తియా అనోకాసభావతో. కామదేవలోకే తావ నుప్పజ్జతి బ్రహ్మచరియవాసస్స అట్ఠానభావతో తథా అనచ్ఛరియభావతో. అచ్ఛరియధమ్మా హి బుద్ధా భగవన్తో. తేసం సా అచ్ఛరియధమ్మతా దేవత్తభావే ఠితానం లోకే న పాకటా హోతి యథా మనుస్సభూతానం. దేవభూతే హి సమ్మాసమ్బుద్ధే దిస్సమానం బుద్ధానుభావం దేవానుభావతోవ లోకే దహతి, న బుద్ధానుభావతో. తథా సతి ‘‘అయం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, ఇస్సరకుత్తగ్గాహం న విస్సజ్జేతి, దేవత్తభావస్స చ చిరకాలావట్ఠానతో ఏకచ్చసస్సతవాదతో న పరిముచ్చతి. బ్రహ్మలోకే నుప్పజ్జతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సత్తానం తాదిసగ్గాహవినిమోచనత్థఞ్హి బుద్ధా భగవన్తో మనుస్ససుగతియంయేవ ఉప్పజ్జన్తి, న దేవసుగతియం. యస్మా ఇమం చక్కవాళం మజ్ఝే కత్వా ఇమినా సద్ధిం చక్కవాళానం దససహస్సస్సేవ జాతిక్ఖేత్తభావో దీపితో ఇతో అఞ్ఞస్స బుద్ధానం ఉప్పత్తిట్ఠానస్స తేపిటకే బుద్ధవచనే ఆగతట్ఠానస్స అభావతో. తస్మా వుత్తం – ‘‘ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే ఉప్పజ్జతీ’’తి.
ఇధ ఉప్పజ్జన్తోపి కస్మా జమ్బుదీపే ఏవ ఉప్పజ్జతి, న సేసదీపేసూతి? కేచి తావ ఆహు – ‘‘యస్మా పథవియా నాభిభూతా బుద్ధభావసహా అచలట్ఠానభూతా బోధిమణ్డభూమి జమ్బుదీపే ఏవ, తస్మా జమ్బుదీపే ఏవ ఉప్పజ్జతీ’’తి. ఏతేనేవ ‘‘తత్థ మజ్ఝిమదేసే ఏవ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏతమ్పి సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం తథా ఇతరేసమ్పి అవిజహితట్ఠానానం తత్థేవ లబ్భనతో. యస్మా పురిమబుద్ధానం మహాబోధిసత్తానం పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ నిబ్బత్తియా సావకబోధిసత్తానం సావకబోధియా అభినీహారో సావకపారమియా సమ్భరణపరిపాచనఞ్చ బుద్ధక్ఖేత్తభూతే ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే జమ్బుదీపే ఏవ ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞత్థ. వేనేయ్యజనవినయనత్థో చ బుద్ధుప్పాదో, తస్మా అగ్గసావకమహాసావకాదివేనేయ్యవిసేసాపేక్ఖాయ ఇమస్మిం జమ్బుదీపే ఏవ బుద్ధా నిబ్బత్తన్తి, న సేసదీపేసు. అయఞ్చ నయో సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి తేసం ఉత్తమపురిసానం తత్థేవ ఉప్పత్తి సమ్పత్తిచక్కానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞూపనిస్సయతాయ దట్ఠబ్బా. తేన వుత్తం – అట్ఠకథాయం ‘‘తీసు దీపేసు బుద్ధా న నిబ్బత్తన్తి, జమ్బుదీపే ఏవ నిబ్బత్తన్తీతి దీపం పస్సీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౭; బు. వం. అట్ఠ. ౨౭ అవిదూరేనిదానకథా).
ఉభయమ్పిదం విప్పకతవచనమేవ ఉప్పాదకిరియాయ వత్తమానకాలికత్తా. ఉప్పజ్జమానోతి వా ఉప్పజ్జితుం సమత్థో. సత్తిఅత్థో చాయం మాన-సద్దో. యావతా హి సామత్థియేన మహాబోధిసత్తానం చరిమభవే ఉప్పత్తి ఇచ్ఛితబ్బా, తత్థకేన బోధిసమ్భారసమ్భూతేన పరిపుణ్ణేన సమన్నాగతోతి అత్థో. భేదోతి విసేసో. తమేవ హి తివిధం విసేసం దస్సేతుం – ‘‘ఏస హీ’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతస్స మహాభినీహారస్స సిద్ధకాలతో పట్ఠాయ మహాబోధిసత్తో బుద్ధభావాయ నియతభావప్పత్తతాయ బోధిసమ్భారపటిపదం పటిపజ్జమానో యథావుత్తసామత్థియయోగేన ఉప్పజ్జమానో నామాతి అత్థో ఉప్పాదస్స ఏకన్తికత్తా. పరియేసన్తోతి విచినన్తో. పరిపక్కగతే ఞాణేతి ఇమినా తతో పుబ్బే ఞాణస్స అపరిపక్కతాయ ఏవ లద్ధావసరాయ కమ్మపిలోతియా వసేన బోధిసత్తో తథా మహాపధానం పదహీతి దస్సేతి. అరహత్తఫలక్ఖణే ఉప్పన్నో నామ ‘‘ఉప్పన్నో హోతీ’’తి వత్తబ్బత్తా. ఆగతోవ నామ హేతుసమ్పదాయ సమ్మదేవ నిప్ఫన్నత్తా.
హితత్థాయాతి లోకియలోకుత్తరస్స హితస్స సిద్ధియా. సుఖత్థాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తస్సాతి తస్స సత్తలోకస్స. సో పనాయం సత్తలోకో యేన అనుక్కమేన ధమ్మాభిసమయం పాపుణి, తం తేనేవ అనుక్కమేన దస్సేన్తో ‘‘మహాబోధిమణ్డే’’తిఆదిమాహ. యావజ్జదివసాతి ఏత్థ అజ్జ-సద్దేన సాసనస్స అవట్ఠానకాలం వదతి. దేవమనుస్సానన్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసోతి దస్సేతుం – ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. ఏతేసమ్పీతి నాగసుపణ్ణాదీనమ్పి.
అయం పుచ్ఛాతి ఇమినా ‘‘కతమో’’తి పదస్స సామఞ్ఞతో పుచ్ఛాభావో దస్సితో, న విసేసతోతి తస్స పుచ్ఛావిసేసభావఞాపనత్థం మహానిద్దేసే (మహాని. ౧౫౦) ఆగతా సబ్బాపి పుచ్ఛా అత్థుద్ధారనయేన దస్సేతి ‘‘పుచ్ఛా చ నామేసా’’తిఆదినా. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా. దిట్ఠం సంసన్దీయతి ఏతాయాతి దిట్ఠసంసన్దనా. సంసన్దనఞ్చ సాకచ్ఛావసేన వినిచ్ఛయకరణం. విమతిం ఛిన్దతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనా. అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే’’తిఆది పుచ్ఛాయ ‘‘కా తుమ్హాకం అనుమతీ’’తి అనుమతి పుచ్ఛితా హోతి. కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛా. లక్ఖణన్తి ఞాతుం ఇచ్ఛితో యో కోచి సభావో. అఞ్ఞాతన్తి యేన కేనచి ఞాణేన అఞ్ఞాతభావమాహ. అదిట్ఠన్తి దస్సనభూతేన ఞాణేన పచ్చక్ఖం వియ అదిట్ఠతం. అతులితన్తి ‘‘ఏత్తకం ఏత’’న్తి తులాభూతేన అతులితతం. అతీరితన్తి తీరణభూతేన అకతఞాణకిరియాసమాపనతం. అవిభూతన్తి ఞాణస్స అపాకటభావం. అవిభావితన్తి ఞాణేన అపాకటకతభావం.
యేహి గుణవిసేసేహి నిమిత్తభూతేహి భగవతి ‘‘తథాగతో’’తి అయం సమఞ్ఞా పవత్తా, తందస్సనత్థం ‘‘అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో’’తిఆది వుత్తం. గుణవిసేసనేమిత్తికానేవ హి భగవతో సబ్బాని నామాని. యథాహ –
‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;
గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామసహస్సతో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౭౬);
తథా ఆగతోతి ఏత్థ ఆకారనియమనవసేన ఓపమ్మసమ్పటిపాదనత్థో తథా-సద్దో. సామఞ్ఞజోతనాపి హి విసేసే అవతిట్ఠతీతి. పటిపదాగమనత్థో ఆగత-సద్దో, న ఞాణగమనత్థో ‘‘తథలక్ఖణం ఆగతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౭౮; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౦; ఉదా. అట్ఠ. ౧౮) వియ, నాపి కాయగమనత్థో ‘‘ఆగతో ఖో మహాసమణో, మగధానం గిరిబ్బజ’’న్తిఆదీసు (మహావ. ౬౩) వియ. తత్థ యదాకారనియమనవసేన ఓపమ్మసమ్పటిపాదనత్థో తథా-సద్దో, తంకరుణాపధానత్తా మహాకరుణాముఖేన పురిమబుద్ధానం ఆగమనప్పటిపదం ఉదాహరణవసేన సామఞ్ఞతో దస్సేన్తో యం-తం-సద్దానం ఏకన్తసమ్బన్ధభావతో ‘‘యథా సబ్బలోక…పే… ఆగతా’’తి సాధారణతో వత్వా పున తం పటిపదం మహాపధానసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౨.౧ ఆదయో) సమ్బహులనిద్దేసేన సుపాకటానం ఆసన్నానఞ్చ విపస్సిఆదీనం ఛన్నం సమ్మాసమ్బుద్ధానం వసేన నిదస్సేన్తో ‘‘యథా విపస్సీ భగవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యేన అభినీహారేనాతి మనుస్సత్తలిఙ్గసమ్పత్తిహేతుసత్థుదస్సనపబ్బజ్జాఅభిఞ్ఞాదిగుణసమ్పత్తిఅధికారచ్ఛన్దానం వసేన అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన మహాపణిధానేన. సబ్బేసఞ్హి బుద్ధానం కాయప్పణిధానం ఇమినావ అభినీహారేన సమిజ్ఝతీతి. ఏవం మహాభినీహారవిసేసేన ‘‘తథాగతో’’తి పదస్స అత్థం దస్సేత్వా ఇదాని పారమిపూరణవసేన దస్సేతుం – ‘‘యథా విపస్సీ భగవా…పే… కస్సపో భగవా దానపారమిం పూరేత్వా’’తిఆదిమాహ.
ఏత్థ చ సుత్తన్తికానం మహాబోధిప్పటిపదాయ కోసల్లజననత్థం కా పనేతా పారమియో, కేనట్ఠేన పారమియో, కతివిధా చేతా, కో తాసం కమో, కాని లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని, కో పచ్చయో, కో సంకిలేసో, కిం వోదానం, కో పటిపక్ఖో, కా పటిపత్తి, కో విభాగో, కో సఙ్గహో, కో సమ్పాదనూపాయో, కిత్తకేన కాలేన సమ్పాదనం, కో ఆనిసంసో, కిఞ్చేతాసం ఫలన్తి పారమీసు అయం విత్థారకథా వేదితబ్బా. సా పనేసా ఇచ్ఛన్తేన దీఘాగమటీకాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౭) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా, న ఇధ దస్సితా. యథావుత్తాయ పటిపదాయ యథావుత్తవిభాగానం పారమీనం పూరితభావం సన్ధాయాహ – ‘‘సమతింస పారమియో పూరేత్వా’’తి.
సతిపి మహాపరిచ్చాగానం దానపారమిభావే పరిచ్చాగవిసేసభావదస్సనత్థఞ్చేవ సుదుక్కరభావదస్సనత్థఞ్చ మహాపరిచ్చాగేహి విసుం గహణం. తతోయేవ చ అఙ్గపరిచ్చాగతో విసుం నయనపరిచ్చాగగ్గహణం, పరిచ్చాగభావసామఞ్ఞేపి ధనరజ్జపరిచ్చాగతో పుత్తదారపరిచ్చాగగ్గహణఞ్చ కతం. గతపచ్చాగతికవత్తసఙ్ఖాతాయ పుబ్బభాగప్పటిపదాయ సద్ధిం అభిఞ్ఞాసమాపత్తినిప్ఫాదనం పుబ్బయోగో. దానాదీసుయేవ సాతిసయప్పటిపత్తినిప్ఫాదనం పుబ్బచరియా, యా వా చరియాపిటకసఙ్గహితా. ‘‘అభినీహారో పుబ్బయోగో, దానాదిప్పటిపత్తి వా కాయవివేకవసేన ఏకచరియా వా పుబ్బచరియా’’తి కేచి. దానాదీనఞ్చేవ అప్పిచ్ఛతాదీనఞ్చ సంసారనిబ్బానేసు ఆదీనవానిసంసానఞ్చ విభావనవసేన సత్తానం బోధిత్తయే పతిట్ఠాపనపరిపాచనవసేన చ పవత్తా కథా ధమ్మక్ఖానం. ఞాతీనం అత్థచరియా ఞాతత్థచరియా. సాపి కరుణాయనవసేనేవ. ఆది-సద్దేన లోకత్థచరియాదయో సఙ్గణ్హాతి. కమ్మస్సకతఞాణవసేన అనవజ్జకమ్మాయతనసిప్పాయతనవిజ్జాట్ఠానపరిచయవసేన ఖన్ధాయతనాదిపరిచయవసేన లక్ఖణత్తయతీరణవసేన చ ఞాణచారో బుద్ధిచరియా. సా పన అత్థతో పఞ్ఞాపారమీయేవ, ఞాణసమ్భారదస్సనత్థం విసుం గహణం. కోటీతి పరియన్తో, ఉక్కంసోతి అత్థో. చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థ భావేత్వాతి ఉప్పాదేత్వా. బ్రూహేత్వాతి వడ్ఢేత్వా. సతిపట్ఠానాదిగ్గహణేన ఆగమనప్పటిపదం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేతి. విపస్సనాసహగతా ఏవ వా సతిపట్ఠానాదయో దట్ఠబ్బా. ఏత్థ చ ‘‘యేన అభినీహారేనా’’తిఆదినా ఆగమనప్పటిపదాయ ఆదిం దస్సేతి, ‘‘దానపారమి’’న్తిఆదినా మజ్ఝం, ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానే’’తిఆదినా పరియోసానన్తి వేదితబ్బం.
సమ్పతిజాతోతి ముహుత్తజాతో నిక్ఖన్తమత్తో. నిక్ఖన్తమత్తఞ్హి మహాసత్తం పఠమం బ్రహ్మానో సువణ్ణజాలేన పటిగ్గణ్హింసు, తేసం హత్థతో చత్తారో మహారాజానో అజినప్పవేణియా, తేసం హత్థతో మనుస్సా దుకూలచుమ్బటకేన పటిగ్గణ్హింసు, మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పథవియం పతిట్ఠితో. యథాహాతిఆదినా మహాపదానదేసనాయ వుత్తవచనం నిదస్సేతి. సేతమ్హి ఛత్తేతి దిబ్బసేతచ్ఛత్తే. అనుధారియమానేతి ధారియమానే. ఏత్థ చ ఛత్తగ్గహణేనేవ ఖగ్గాదీని పఞ్చ కకుధభణ్డాని వుత్తానేవాతి దట్ఠబ్బం. ఖగ్గతాలవణ్టమోరహత్థకవాలబీజనిఉణ్హీసపట్టాపి హి ఛత్తేన సహ తదా ఉపట్ఠితా అహేసుం. ఛత్తాదీనియేవ చ తదా పఞ్ఞాయింసు, న ఛత్తాదిగ్గాహకా. సబ్బా చ దిసాతి దస దిసా, నయిదం సబ్బదిసావిలోకనం సత్తపదవీతిహారుత్తరకాలం. మహాసత్తో హి మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పురత్థిమం దిసం ఓలోకేసి, తత్థ దేవమనుస్సా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా, ‘‘మహాపురిస, ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరో’’తి ఆహంసు. ఏవం చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసా హేట్ఠా ఉపరీతి సబ్బా దిసా అనువిలోకేత్వా సబ్బత్థ అత్తనా సదిసం అదిస్వా ‘‘అయం ఉత్తరా దిసా’’తి సత్తపదవీతిహారేన అగమాసి. ఆసభిన్తి ఉత్తమం. అగ్గోతి సబ్బపఠమో. జేట్ఠోతి సేట్ఠోతి చ తస్సేవ వేవచనం. అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవోతి ఇమస్మిం అత్తభావే పత్తబ్బం అరహత్తం బ్యాకాసి. ‘‘అనేకేసం విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేనా’’తి సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం ‘‘యఞ్హీ’’తిఆదినా విత్థారతో దస్సేతి. తత్థ ఏత్థాతి –
‘‘అనేకసాఖఞ్చ సహస్సమణ్డలం,
ఛత్తం మరూ ధారయుమన్తలిక్ఖే;
సువణ్ణదణ్డా వీతిపతన్తి చామరా,
న దిస్సరే చామరఛత్తగాహకా’’తి. (సు. ని. ౬౯౩) –
ఇమిస్సా గాథాయ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ సబ్బత్థ అప్పటిహతచారతాయ అనావరణఞాణన్తి ఆహ – ‘‘సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణపటిలాభస్సా’’తి. తథా అయం భగవాపి గతో…పే… పుబ్బనిమిత్తభావేనాతి ఏతేన అభిజాతియం ధమ్మతావసేన ఉప్పజ్జనకవిసేసా సబ్బబోధిసత్తానం సాధారణాతి దస్సేతి. పారమితానిస్సన్దా హి తేతి.
విక్కమీతి అగమాసి. మరూతి దేవా. సమాతి విలోకనసమతాయ సమా సదిసియో. మహాపురిసో హి యథా ఏకం దిసం విలోకేసి, ఏవం సేసదిసాపి, న కత్థచి విలోకనే విబన్ధో తస్స అహోసీతి. సమాతి వా విలోకేతుం యుత్తాతి అత్థో. న హి తదా బోధిసత్తస్స విరూపబీభచ్ఛవిసమరూపాని విలోకేతుం అయుత్తాని దిసాసు ఉపట్ఠహన్తీతి.
‘‘ఏవం తథా గతో’’తి కాయగమనట్ఠేన గతసద్దేన తథాగతసద్దం నిద్దిసిత్వా ఇదాని ఞాణగమనట్ఠేన తం దస్సేతుం – ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నేక్ఖమ్మేనాతి అలోభప్పధానేన కుసలచిత్తుప్పాదేన. కుసలా హి ధమ్మా ఇధ నేక్ఖమ్మం, న పబ్బజ్జాదయో. ‘‘పఠమజ్ఝానేనా’’తి చ వదన్తి. పహాయాతి పజహిత్వా. గతో అధిగతో, పటిపన్నో ఉత్తరివిసేసన్తి అత్థో. పహాయాతి వా పహానహేతు, పహానలక్ఖణం వా. హేతులక్ఖణత్థో హి అయం పహాయసద్దో. కామచ్ఛన్దాదిప్పహానహేతుకఞ్హి ‘‘గతో’’తి ఏత్థ వుత్తం గమనం అవబోధో, పటిపత్తి ఏవ వా కామచ్ఛన్దాదిప్పహానేన చ లక్ఖీయతి. ఏస నయో పదాలేత్వాతిఆదీసుపి. అబ్యాపాదేనాతి మేత్తాయ. ఆలోకసఞ్ఞాయాతి విభూతం కత్వా మనసికరణేన ఉపట్ఠితఆలోకసఞ్జాననేన. అవిక్ఖేపేనాతి సమాధినా. ధమ్మవవత్థానేనాతి కుసలాదిధమ్మానం యాథావనిచ్ఛయేన. ‘‘సప్పచ్చయనామరూపవవత్థానేనా’’తిపి వదన్తి. ఏవం కామచ్ఛన్దాదినీవరణప్పహానేన ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తిఆదినా (విభ. ౫౦౮) వుత్తాయ పఠమజ్ఝానస్స పుబ్బభాగప్పటిపదాయ భగవతో తథాగతభావం దస్సేత్వా ఇదాని సహ ఉపాయేన అట్ఠహి సమాపత్తీహి అట్ఠారసహి చ మహావిపస్సనాహి తం దస్సేతుం – ‘‘ఞాణేనా’’తిఆదిమాహ. నామరూపపరిగ్గహకఙ్ఖావితరణానఞ్హి విబన్ధభూతస్స మోహస్స దూరీకరణేన ఞాతపరిఞ్ఞాయం ఠితస్స అనిచ్చసఞ్ఞాదయో సిజ్ఝన్తి, తథా ఝానసమాపత్తీసు అభిరతినిమిత్తేన పామోజ్జేన తత్థ అనభిరతియా వినోదితాయ ఝానాదీనం సమధిగమోతి సమాపత్తివిపస్సనానం అరతివినోదనఅవిజ్జాపదాలనాదిఉపాయో, ఉప్పటిపాటినిద్దేసో పన నీవరణసభావాయ అవిజ్జాయ హేట్ఠా నీవరణేసుపి సఙ్గహదస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బో. సమాపత్తివిహారప్పవేసవిబన్ధనేన నీవరణాని కవాటసదిసానీతి ఆహ – ‘‘నీవరణకవాటం ఉగ్ఘాటేత్వా’’తి.
‘‘రత్తిం వితక్కేత్వా విచారేత్వా దివా కమ్మన్తే పయోజేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౧) వుత్తట్ఠానే వితక్కవిచారా ధూమాయనా అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘వితక్కవిచారధూమ’’న్తి. కిఞ్చాపి పఠమజ్ఝానూపచారేయేవ దుక్ఖం, చతుత్థజ్ఝానోపచారేయేవ చ సుఖం పహీయతి, అతిసయప్పహానం పన సన్ధాయాహ – ‘‘చతుత్థజ్ఝానేన సుఖదుక్ఖం పహాయా’’తి. రూపసఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసీసేన రూపావచరజ్ఝానాని చేవ తదారమ్మణాని చ వుత్తాని. రూపావచరజ్ఝానమ్పి హి ‘‘రూప’’న్తి వుచ్చతి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨; ధ. స. ౨౪౮; పటి. మ. ౧.౨౦౯). తస్స ఆరమ్మణమ్పి కసిణరూపం ‘‘రూప’’న్తి వుచ్చతి పురిమపదలోపేన ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౭౩-౧౭౪; మ. ని. ౨.౨౪౯; ధ. స. ౨౪౪-౨౪౫). తస్మా ఇధ రూపే రూపజ్ఝానే తంసహగతసఞ్ఞా రూపసఞ్ఞాతి ఏవం సఞ్ఞాసీసేన రూపావచరజ్ఝానాని వుత్తాని. రూపం సఞ్ఞా అస్సాతి రూపసఞ్ఞం, రూపస్స నామన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం పథవీకసిణాదిభేదస్స తదారమ్మణస్స చేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం. పటిఘసఞ్ఞాతి చక్ఖాదీనం వత్థూనం రూపాదీనం ఆరమ్మణానఞ్చ పటిఘాతేన పటిహననేన విసయివిసయసమోధానే సముప్పన్నా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతా సఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా. నానత్తసఞ్ఞాయోతి నానత్తే గోచరే పవత్తా సఞ్ఞా, నానత్తా వా సఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా, అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, ద్వాదస అకుసలసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ద్వే అకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకిరియసఞ్ఞాతి ఏతాసం చతుచత్తాలీససఞ్ఞానమేతం అధివచనం. ఏతా హి యస్మా రూపసఞ్ఞాదిభేదే నానత్తే నానాసభావే గోచరే పవత్తన్తి, యస్మా చ నానత్తా నానాసభావా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసా, తస్మా ‘‘నానత్తసఞ్ఞా’’తి వుచ్చన్తి.
అనిచ్చస్స, అనిచ్చన్తి వా అనుపస్సనా అనిచ్చానుపస్సనా, తేభూమకధమ్మానం అనిచ్చతం గహేత్వా పవత్తాయ అనుపస్సనాయేతం నామం. నిచ్చసఞ్ఞన్తి సఙ్ఖతధమ్మే ‘‘నిచ్చా సస్సతా’’తి పవత్తం మిచ్ఛాసఞ్ఞం. సఞ్ఞాసీసేన దిట్ఠిచిత్తానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. నిబ్బిదానుపస్సనాయాతి సఙ్ఖారేసు నిబ్బిజ్జనాకారేన పవత్తాయ అనుపస్సనాయ. నన్దిన్తి సప్పీతికతణ్హం. విరాగానుపస్సనాయాతి సఙ్ఖారేసు విరజ్జనాకారేన పవత్తాయ అనుపస్సనాయ. నిరోధానుపస్సనాయాతి సఙ్ఖారానం నిరోధస్స అనుపస్సనాయ. ‘‘తే సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తియేవ, ఆయతిం సముదయవసేన న ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏవం వా అనుపస్సనా నిరోధానుపస్సనా. తేనేవాహ – ‘‘నిరోధానుపస్సనాయ నిరోధేతి, నో సముదేతీ’’తి. ముచ్చితుకమ్యతా హి అయం బలప్పత్తాతి. పటినిస్సజ్జనాకారేన పవత్తా అనుపస్సనా పటినిస్సగ్గానుపస్సనా. పటిసఙ్ఖా సన్తిట్ఠనా హి అయం. ఆదానన్తి నిచ్చాదివసేన గహణం. సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణానం వసేన ఏకత్తగ్గహణం ఘనసఞ్ఞా. ఆయూహనం అభిసఙ్ఖరణం. అవత్థావిసేసాపత్తి విపరిణామో. ధువసఞ్ఞన్తి థిరభావగ్గహణం. నిమిత్తన్తి సమూహాదిఘనవసేన సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సఙ్ఖారానం సవిగ్గహగ్గహణం. పణిధిన్తి రాగాదిపణిధిం. సా పనత్థతో తణ్హావసేన సఙ్ఖారేసు నన్దితా. అభినివేసన్తి అత్తానుదిట్ఠిం.
అనిచ్చదుక్ఖాదివసేన సబ్బధమ్మతీరణం అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనా. సారాదానాభినివేసన్తి అసారే సారగ్గహణవిపల్లాసం. ఇస్సరకుత్తాదివసేన లోకో సముప్పన్నోతి అభినివేసో సమ్మోహాభినివేసో. కేచి పన ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధానన్తిఆదినా పవత్తసంసయాపత్తి సమ్మోహాభినివేసో’’తి వదన్తి. సఙ్ఖారేసు లేణతాణభావగ్గహణం ఆలయాభినివేసో. ‘‘ఆలయరతా ఆలయసమ్ముదితా’’తి (దీ. ని. ౨.౬౪; మ. ని. ౧.౨౮౧; ౨.౩౩౭; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭) వచనతో ఆలయో తణ్హా, సాయేవ చక్ఖాదీసు రూపాదీసు చ అభినివేసవసేన పవత్తియా ఆలయాభినివేసోతి కేచి. ‘‘ఏవంవిధా సఙ్ఖారా పటినిస్సజ్జీయన్తీ’’తి పవత్తం ఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనా. వట్టతో విగతత్తా వివట్టం, నిబ్బానం. తత్థ ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతేన అనుపస్సనేన పవత్తియా వివట్టానుపస్సనా, గోత్రభూ. సంయోగాభినివేసన్తి సంయుజ్జనవసేన సఙ్ఖారేసు అభినివిసనం. దిట్ఠేకట్ఠేతి దిట్ఠియా సహజాతేకట్ఠే పహానేకట్ఠే చ. ఓళారికేతి ఉపరిమగ్గవజ్ఝే కిలేసే అపేక్ఖిత్వా వుత్తం, అఞ్ఞథా దస్సనపహాతబ్బాపి దుతియమగ్గవజ్ఝేహి ఓళారికాతి. అణుసహగతేతి అణుభూతే. ఇదం హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝే అపేక్ఖిత్వా వుత్తం. సబ్బకిలేసేతి అవసిట్ఠసబ్బకిలేసే. న హి పఠమాదిమగ్గేహిపి పహీనా కిలేసా పున పహీయన్తీతి.
కక్ఖళత్తం కథినభావో. పగ్ఘరణం ద్రవభావో. లోకియవాయునా భస్తాయ వియ యేన తంతంకలాపస్స ఉద్ధుమాయనం, థద్ధభావో వా, తం విత్థమ్భనం. విజ్జమానేపి కలాపన్తరభూతానం కలాపన్తరభూతేహి ఫుట్ఠభావే తంతంభూతవివిత్తతా రూపపరియన్తో ఆకాసోతి యేసం యో పరిచ్ఛేదో, తేహి సో అసమ్ఫుట్ఠోవ, అఞ్ఞథా భూతానం పరిచ్ఛేదభావో న సియా బ్యాపితభావాపత్తితో. యస్మిం కలాపే భూతానం పరిచ్ఛేదో, తేహి అసమ్ఫుట్ఠభావో అసమ్ఫుట్ఠలక్ఖణం. తేనాహ – భగవా ఆకాసధాతునిద్దేసే (ధ. స. ౬౩౭) ‘‘అసమ్ఫుట్ఠో చతూహి మహాభూతేహీ’’తి.
విరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విసదిసుప్పత్తి రుప్పనం. చేతనాపధానత్తా సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మానం చేతనావసేనేతం వుత్తం – ‘‘సఙ్ఖారానం అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణ’’న్తి. తథా హి సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధవిభఙ్గే (విభ. ౯౨) ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తిఆదినా చేతనావ విభత్తా. అభిసఙ్ఖరలక్ఖణా చ చేతనా. యథాహ – ‘‘తత్థ కతమో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, కుసలా చేతనా కామావచరా’’తిఆది. ఫరణం సవిప్ఫారికతా. అస్సద్ధియేతి అస్సద్ధియహేతు. నిమిత్తత్థే భుమ్మం. ఏస నయో కోసజ్జేతిఆదీసు. వూపసమలక్ఖణన్తి కాయచిత్తపరిళాహూపసమలక్ఖణం. లీనుద్ధచ్చరహితే అధిచిత్తే పవత్తమానే పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు అబ్యావటతాయ అజ్ఝుపేక్ఖనం పటిసఙ్ఖానం పక్ఖపాతుపచ్ఛేదతో.
ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖానం అపరిగ్గాహకానం పటిపక్ఖభావతో పరిగ్గాహకసభావా సమ్మావాచా, సినిద్ధభావతో సమ్పయుత్తధమ్మే సమ్మావాచాపచ్చయసుభాసితానం సోతారఞ్చ పుగ్గలం పరిగ్గణ్హాతీతి సా పరిగ్గహలక్ఖణా. కాయికకిరియా కిఞ్చి కత్తబ్బం సముట్ఠాపేతి, సయఞ్చ సముట్ఠహనం ఘటనం హోతీతి సమ్మాకమ్మన్తసఙ్ఖాతా విరతీపి సముట్ఠానలక్ఖణా దట్ఠబ్బా, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠాపనం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ. జీవమానస్స సత్తస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా జీవితిన్ద్రియపవత్తియా, ఆజీవస్సేవ వా సుద్ధి వోదానం. ‘‘సఙ్ఖారా’’తి ఇధ చేతనా అధిప్పేతాతి వుత్తం – ‘‘సఙ్ఖారానం చేతనాలక్ఖణ’’న్తి. నమనం ఆరమ్మణాభిముఖభావో. ఆయతనం పవత్తనం. ఆయతనవసేన హి ఆయసఙ్ఖాతానం చిత్తచేతసికానం పవత్తి. తణ్హాయ హేతులక్ఖణన్తి వట్టస్స జనకహేతుభావో, మగ్గస్స పన నిబ్బానసమ్పాపకత్తన్తి అయమేతేసం విసేసో.
తథలక్ఖణం అవిపరీతసభావో. ఏకరసో అఞ్ఞమఞ్ఞనాతివత్తనం అనూనాధికభావో. యుగనద్ధా సమథవిపస్సనావ. ‘‘సద్ధాపఞ్ఞా పగ్గహావిక్ఖేపా’’తిపి వదన్తి. ఖయోతి కిలేసక్ఖయో మగ్గో. అనుప్పాదపరియోసానతాయ అనుప్పాదో ఫలం. పస్సద్ధి కిలేసవూపసమో. ఛన్దస్సాతి కత్తుకామతాఛన్దస్స. మూలలక్ఖణం పతిట్ఠాభావో. సముట్ఠానలక్ఖణం ఆరమ్మణప్పటిపాదకతాయ సమ్పయుత్తధమ్మానం ఉప్పత్తిహేతుతా. సమోధానం విసయాదిసన్నిపాతేన గహేతబ్బాకారో, యా సఙ్గతీతి వుచ్చతి. సమం, సహ ఓదహన్తి అనేన సమ్పయుత్తధమ్మాతి వా సమోధానం, ఫస్సో. సమోసరన్తి సన్నిపతన్తి ఏత్థాతి సమోసరణం. వేదనాయ వినా అప్పవత్తమానా సమ్పయుత్తధమ్మా వేదనానుభవననిమిత్తం సమోసటా వియ హోన్తీతి ఏవం వుత్తం. గోపానసీనం కూటం వియ సమ్పయుత్తానం పామోక్ఖభావో పముఖలక్ఖణం. తతో, తేసం వా సమ్పయుత్తధమ్మానం ఉత్తరి పధానన్తి తతుత్తరి. పఞ్ఞుత్తరా హి కుసలా ధమ్మా. విముత్తియాతి ఫలస్స. తఞ్హి సీలాదిగుణసారస్స పరముక్కంసభావేన సారం. అయఞ్చ లక్ఖణవిభాగో ఛధాతుపఞ్చఝానఙ్గాదివసేన తంతంసుత్తపదానుసారేన పోరాణట్ఠకథాయం ఆగతనయేన చ కతోతి దట్ఠబ్బం. తథా హి పుబ్బే వుత్తోపి కోచి ధమ్మో పరియాయన్తరప్పకాసనత్థం పున దస్సితో, తతో ఏవ చ ‘‘ఛన్దమూలకా కుసలా ధమ్మా మనసికారసముట్ఠానా ఫస్ససమోధానా వేదనాసమోసరణా’’తి, ‘‘పఞ్ఞుత్తరా కుసలా ధమ్మా’’తి, ‘‘విముత్తిసారమిదం బ్రహ్మచరియ’’న్తి, ‘‘నిబ్బానోగధఞ్హి, ఆవుసో, బ్రహ్మచరియం నిబ్బానపరియోసాన’’న్తి (సం. ని. ౫.౫౧౨) చ సుత్తపదానం వసేన ‘‘ఛన్దస్స మూలలక్ఖణ’’న్తిఆది వుత్తం.
తథధమ్మా నామ చత్తారి అరియసచ్చాని అవిపరీతసభావత్తా. తథాని తంసభావత్తా, అవితథాని అముసాసభావత్తా, అనఞ్ఞథాని అఞ్ఞాకారరహితత్తా. జాతిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠోతి జాతిపచ్చయా సమ్భూతం హుత్వా సహితస్స అత్తనో పచ్చయానురూపస్స ఉద్ధం ఉద్ధం ఆగతభావో, అనుపవత్తత్థోతి అత్థో. అథ వా సమ్భూతట్ఠో చ సముదాగతట్ఠో చ సమ్భూతసముదాగతట్ఠో, న జాతితో జరామరణం న హోతి, న చ జాతిం వినా అఞ్ఞతో హోతీతి జాతిపచ్చయసమ్భూతట్ఠో, ఇత్థఞ్చ జాతితో సముదాగచ్ఛతీతి జాతిపచ్చయసముదాగతట్ఠో. యా యా జాతి యథా యథా పచ్చయో హోతి, తదనురూపం పాతుభావోతి అత్థో. అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠోతి ఏత్థాపి న అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో న హోతి, న చ అవిజ్జం వినా సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి. యా యా అవిజ్జా యేసం యేసం సఙ్ఖారానం యథా యథా పచ్చయో హోతి, అయం అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠో, పచ్చయభావోతి అత్థో.
భగవా తం జానాతి పస్సతీతి సమ్బన్ధో. తేనాతి భగవతా. తం విభజ్జమానన్తి యోజేతబ్బం. తన్తి రూపాయతనం. ఇట్ఠానిట్ఠాదీతి ఆది-సద్దేన మజ్ఝత్తం సఙ్గణ్హాతి, తథా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నపరిత్తఅజ్ఝత్తబహిద్ధాతదుభయాదిభేదం. లబ్భమానకపదవసేనాతి ‘‘రూపాయతనం దిట్ఠం, సద్దాయతనం సుతం, గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం ముతం, సబ్బం రూపం మనసా విఞ్ఞాత’’న్తి (ధ. స. ౯౬౬) వచనతో దిట్ఠపదఞ్చ విఞ్ఞాతపదఞ్చ రూపారమ్మణే లబ్భతి. అనేకేహి నామేహీతి ‘‘రూపారమ్మణం ఇట్ఠం అనిట్ఠం మజ్ఝత్తం పరిత్తం అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం బహిద్ధా దిట్ఠం విఞ్ఞాతం రూపం రూపాయతనం రూపధాతు వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం నీలం పీతక’’న్తి ఏవమాదీహి అనేకేహి నామేహి. తేరసహి వారేహీతి రూపకణ్డే ఆగతే తేరస నిద్దేసవారే సన్ధాయాహ. ద్వేపఞ్ఞాసాయ నయేహీతి ఏకేకస్మిం వారే చతున్నం చతున్నం వవత్థాపననయానం వసేన ద్విపఞ్ఞాసాయ నయేహి. తథమేవాతి అవిపరీతదస్సితాయ అప్పటివత్తియదేసనతాయ చ తథమేవ హోతి. జానామి అబ్భఞ్ఞాసిన్తి వత్తమానాతీతకాలేసు ఞాణప్పవత్తిదస్సనేన అనాగతేపి ఞాణప్పవత్తి వుత్తాయేవాతి దట్ఠబ్బా. విదిత-సద్దో అనామట్ఠకాలవిసేసో వేదితబ్బో ‘‘దిట్ఠం సుతం ముత’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౧౮౮; మ. ని. ౧.౭-౮; సం. ని. ౩.౨౦౮; అ. ని. ౪.౨౩) వియ. న ఉపట్ఠాసీతి అత్తత్తనియవసేన న ఉపగఞ్ఛి. యథా రూపారమ్మణాదయో ధమ్మా యంసభావా యంపకారా చ, తథా నే పస్సతి జానాతి గచ్ఛతీతి తథాగతోతి ఏవం పదసమ్భవో వేదితబ్బో. కేచి పన ‘‘నిరుత్తినయేన పిసోదరాదిపక్ఖేపేన వా దస్సీసద్దస్స లోపం, ఆగత-సద్దస్స చాగమం కత్వా తథాగతో’’తి వణ్ణేన్తి.
యం రత్తిన్తి యస్సం రత్తియం. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. తిణ్ణం మారానన్తి కిలేసాభిసఙ్ఖారదేవపుత్తసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం మారానం. అనుపవజ్జన్తి నిద్దోసతాయ న ఉపవజ్జం. అనూనన్తి పక్ఖిపితబ్బాభావేన న ఊనం. అనధికన్తి అపనేతబ్బాభావేన న అధికం. సబ్బాకారపరిపుణ్ణన్తి అత్థబ్యఞ్జనాదిసమ్పత్తియా సబ్బాకారేన పరిపుణ్ణం. నో అఞ్ఞథాతి ‘‘తథేవా’’తి వుత్తమేవత్థం బ్యతిరేకేన సమ్పాదేతి. తేన యదత్థం భాసితం, తదత్థనిప్ఫాదనతో యథా భాసితం భగవతా, తథేవాతి అవిపరీతదేసనతం దస్సేతి. గదత్థోతి ఏతేన తథం గదతీతి తథాగతోతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా నిరుత్తినయేన వుత్తన్తి దస్సేతి. తథా గతమస్సాతి తథాగతో. గతన్తి చ కాయస్స వాచాయ వా పవత్తీతి అత్థో. తథాతి చ వుత్తే యం-తం-సద్దానం అబ్యభిచారితసమ్బన్ధతాయ యథాతి అయమత్థో ఉపట్ఠితోయేవ హోతి. కాయవాచాకిరియానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞానులోమేన వచనిచ్ఛాయం కాయస్స వాచా, వాచాయ చ కాయో సమ్బన్ధభావేన ఉపతిట్ఠతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. ఇమస్మిం పన అత్థే తథావాదితాయ తథాగతోతి అయమ్పి అత్థో సిద్ధో హోతి. సో పన పుబ్బే పకారన్తరేన దస్సితోతి ఆహ – ‘‘ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో’’తి.
తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసూతి ఏతేన యదేకే ‘‘తిరియం వియ ఉపరి అధో చ సన్తి లోకధాతుయో’’తి వదన్తి, తం పటిసేధేతి. దేసనావిలాసోయేవ దేసనావిలాసమయో యథా ‘‘పుఞ్ఞమయం దానమయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౦౫; ఇతివు. ౬౦; నేత్తి. ౩౩). నిపాతానం వాచకసద్దసన్నిధానే తదత్థజోతనభావేన పవత్తనతో గత-సద్దోయేవ అవగతత్థం అతీతత్థఞ్చ వదతీతి ఆహ – ‘‘గతోతి అవగతో అతీతో’’తి. అథ వా అభినీహారతో పట్ఠాయ యావ సమ్బోధి, ఏత్థన్తరే మహాబోధియానపటిపత్తియా హానట్ఠానసంకిలేసనివత్తీనం అభావతో యథా పణిధానం, తథా గతో అభినీహారానురూపం పటిపన్నోతి తథాగతో. అథ వా మహిద్ధికతాయ పటిసమ్భిదానం ఉక్కంసాధిగమేన అనావరణఞాణతాయ చ కత్థచిపి పటిఘాతాభావతో యథా రుచి, తథా కాయవాచాచిత్తానం గతాని గమనాని పవత్తియో ఏతస్సాతి తథాగతో. యస్మా చ లోకే విధయుత్తగతపకారసద్దా సమానత్థా దిస్సన్తి, తస్మా యథావిధా విపస్సిఆదయో భగవన్తో, అయమ్పి భగవా తథావిధోతి తథాగతో. యథా యుత్తా చ తే భగవన్తో, అయమ్పి భగవా తథా యుత్తోతి తథాగతో. అథ వా యస్మా సచ్చం తత్వం తచ్ఛం తథన్తి ఞాణస్సేతం అధివచనం, తస్మా తథేన ఞాణేన ఆగతోతి తథాగతోతి ఏవమ్పి తథాగతసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.
‘‘పహాయ కామాదిమలే యథా గతా,
సమాధిఞాణేహి విపస్సిఆదయో;
మహేసినో సక్యమునీ జుతిన్ధరో,
తథాగతో తేన తథాగతో మతో.
‘‘తథఞ్చ ధాతాయతనాదిలక్ఖణం,
సభావసామఞ్ఞవిభాగభేదతో;
సయమ్భుఞాణేన జినోయమాగతో,
తథాగతో వుచ్చతి సక్యపుఙ్గవో.
‘‘తథాని సచ్చాని సమన్తచక్ఖునా,
తథా ఇదప్పచ్చయతా చ సబ్బసో;
అనఞ్ఞనేయ్యేన యతో విభావితా,
యాథావతో తేన జినో తథాగతో.
‘‘అనేకభేదాసుపి లోకధాతుసు,
జినస్స రుపాయతనాదిగోచరే;
విచిత్తభేదే తథమేవ దస్సనం,
తథాగతో తేన సమన్తలోచనో.
‘‘యతో చ ధమ్మం తథమేవ భాసతి,
కరోతి వాచాయనులోమమత్తనో;
గుణేహి లోకం అభిభుయ్యిరీయతి,
తథాగతో తేనపి లోకనాయకో.
‘‘యథాభినీహారమతో యథారుచి,
పవత్తవాచా తనుచిత్తభావతో;
యథావిధా యేన పురా మహేసినో,
తథావిధో తేన జినో తథాగతో’’తి. (దీ. ని. టీ. ౧.౭) –
సఙ్గహగాథా ముఖమత్తమేవ, కస్మా? అప్పమాదపదం వియ సకలకుసలధమ్మసమ్పటిపత్తియా సబ్బబుద్ధగుణానం సఙ్గాహకత్తా. తేనేవాహ – ‘‘సబ్బాకారేనా’’తిఆది. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
౧౭౧. దుతియే ఉప్పత్తీతి పఠమాయ జాతియా నిబ్బత్తిం వత్వా అరియాయ జాతియా నిబ్బత్తిం దస్సేతుం – ‘‘నిప్ఫత్తీ’’తి ఆహ. తదా హిస్స బుద్ధభావనిప్ఫత్తీతి. ‘‘దుల్లభో’’తిఆదిం వత్వా కారణస్స దూరసమ్భారభావతో తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘ఏకవార’’న్తిఆదిమాహ. ఇదం వుత్తం హోతి – తత్థ వారగణనా నామ మాససంవచ్ఛరకప్పగణనాదికా, కప్పానం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని తీణి అసఙ్ఖ్యేయ్యానిపి పారమియో పూరేత్వాపి బుద్ధేన భవితుం న సక్కా, హేట్ఠిమకోటియా పన చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ నిరన్తరం దస పారమియో పూరేత్వా బుద్ధభావం పత్తుం సక్కా, న ఇతో అఞ్ఞథాతి ఇమినా కారణేన దుల్లభో పాతుభావో బుద్ధానన్తి.
౧౭౨. తతియే నిచ్చం న హోతీతి అభిణ్హప్పవత్తికం న హోతి కదాచిదేవ సమ్భవతో. యేభుయ్యేన మనుస్సా అచ్ఛరియం దిస్వా అచ్ఛరం పహరన్తి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అచ్ఛరం పహరిత్వా పస్సితబ్బో’’తి. సమన్నాగతత్తాతి ఏతేన అచ్ఛరియా గుణధమ్మా ఏతస్మిం సన్తీతి అచ్ఛరియోతి దస్సేతి. అపిచ ఆదితో పభుతి అభినీహారావహో, తతో పరమ్పి అనఞ్ఞసాధారణే గుణధమ్మే ఆచిణ్ణవాతి అచ్ఛరియోతి ఆహ – ‘‘ఆచిణ్ణమనుస్సోతిపి అచ్ఛరియమనుస్సో’’తిఆది. మహాబోధిఞాణమేవ మణ్డభూతం మహాబోధిమణ్డో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్హి మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ‘‘మహాబోధీ’’తి వుచ్చతి. అనివత్తకేనాతి బోధియా నియతభావాపత్తియా మహాబోధిసత్తభావతో అనివత్తనసభావేన. బుద్ధకారకధమ్మానం పూరణమ్పి న అఞ్ఞస్స కస్సచి ఆచిణ్ణన్తిఆదినా హేతుఅవత్థాయ ఫలావత్థాయ సత్తానం ఉపకారావత్థాయ చాతి తీసుపి అవత్థాసు లోకనాథో అనఞ్ఞసాధారణానం గుణధమ్మానం ఆచిణ్ణతాయ అచ్ఛరియమనుస్సో వుత్తోతి దస్సేతి.
౧౭౩. చతుత్థే కాలే కిరియాతి కాలకిరియా. కతరస్మిం కాలే కీదిసీ కిరియా. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతి, విసేసత్థినా చ విసేసో అనుప్పయోజితబ్బోతి ఆహ – ‘‘ఏకస్మిం కాలే పాకటా కిరియా’’తి. కతరస్మిం పన ఏకస్మిం కాలే, కథఞ్చ పాకటాతి? కప్పానం సతసహస్సాధికాని అనేకాని అసఙ్ఖ్యేయ్యాని అభిక్కమిత్వా యథాధిప్పేతమనోరథపారిపూరివసేన సముపలద్ధే ఏకస్మిం కాలే, సదేవలోకే అతివియ అచ్ఛరియమనుస్సస్స పరినిబ్బానన్తి అచ్చన్తపాకటా. అనుతాపకరాతి చేతోదుక్ఖావహా. దససహస్సచక్కవాళేసూతి వుత్తం తస్స బుద్ధక్ఖేత్తభావేన పరిచ్ఛిన్నత్తా, తదఞ్ఞేసఞ్చ అవిసయత్తా.
౧౭౪. పఞ్చమే దుతియస్స బుద్ధస్సాతి దుతియస్స సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స అభావా. సుతబుద్ధో నామ సుతమయేన ఞాణేన బుజ్ఝితబ్బస్స బుద్ధత్తా. చతుసచ్చబుద్ధో నామ చతున్నం అరియసచ్చానం అనవసేసతో బుద్ధత్తా. పచ్చేకబుద్ధో నామ పచ్చేకం అత్తనోయేవ యథా చతుసచ్చసమ్బోధో హోతి, ఏవం బుద్ధత్తా. సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏవ హి యథా సదేవకస్స లోకస్స చతుసచ్చసమ్బోధో హోతి, ఏవం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝతి. చత్తారి వా అట్ఠ వా సోళస వాతి ఇదం కతమహాభినీహారానం మహాబోధిసత్తానం పఞ్ఞాధికసద్ధాధికవీరియాధికవిభాగవసేన వుత్తం. ‘‘పఞ్ఞాధికానఞ్హి సద్ధా మన్దా హోతి, పఞ్ఞా తిక్ఖా. సద్ధాధికానం పఞ్ఞా మజ్ఝిమా హోతి. వీరియాధికానం పఞ్ఞా మన్దా, పఞ్ఞానుభావేన చ సమ్మాసమ్బోధి అధిగన్తబ్బా’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. అవిసేసేన పన విముత్తిపరిపాచనీయధమ్మానం తిక్ఖమజ్ఝిమముదుభావేన తయోపేతే భేదా యుత్తాతి వదన్తి. తివిధా హి బోధిసత్తా అభినీహారక్ఖణే భవన్తి ఉగ్ఘటితఞ్ఞువిపఞ్చితఞ్ఞునేయ్యభేదేన. తేసు ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సమ్ముఖా చాతుప్పదికం గాథం సుణన్తో తతియపదే అపరియోసితేయేవ ఛహి అభిఞ్ఞాహి సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్తుం సమత్థూపనిస్సయో హోతి. దుతియో సత్థు సమ్ముఖా ఏకం గాథం సుణన్తో అపరియోసితేయేవ చతుత్థపదే ఛహి అభిఞ్ఞాహి అరహత్తం పత్తుం సమత్థూపనిస్సయో హోతి. ఇతరో భగవతో సమ్ముఖా చాతుప్పదికగాథం సుత్వా పరియోసితాయ గాథాయ ఛహి అభిఞ్ఞాహి అరహత్తం పత్తుం సమత్థూపనిస్సయో హోతి. తయోపేతే వినా కాలభేదేన కతాభినీహారా లద్ధబ్యాకరణా పారమియో పూరేన్తో యథాక్కమం యథావుత్తభేదేన కాలేన సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణన్తి, తేసు తేసు పన కాలభేదేసు అపరిపుణ్ణేసు తే తే మహాసత్తా దివసే దివసే వేస్సన్తరదానసదిసం దానం దేన్తాపి తదనురూపం సీలాదిసేసపారమిధమ్మే ఆచినన్తాపి అన్తరా బుద్ధా భవిస్సన్తీతి అకారణమేతం. కస్మా? ఞాణస్స అపరిపచ్చనతో. పరిచ్ఛిన్నకాలనిప్ఫాదితం వియ హి సస్సం పరిచ్ఛిన్నకాలే నిప్ఫాదితా సమ్మాసమ్బోధి తదన్తరా సబ్బుస్సాహేన వాయమన్తేనపి న సక్కా పాపుణితున్తి పారమిపూరీ యథావుత్తకాలవిసేసేన సమ్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. సద్ధిన్తి సమానకాలే.
అసహాయోతి నిప్పరియాయతో వుత్తం. సహఅయనట్ఠో హి సహాయట్ఠో. పటిపత్తివసేన భగవతా సహ సమం అయనం నామ కస్సచిపి నత్థేవ. హత్థాదిఅవయవతో పటి పటి మినితబ్బతో పటిమా వుచ్చతి అత్తభావో. సమత్థో నామ నత్థీతి దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి నత్థి. పటిసమోతి పటినిధిభావేన సమో. పటిభాగం దాతున్తి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా వుత్తస్స ధమ్మభాగస్స ధమ్మకోట్ఠాసస్స పటిపక్ఖభూతం కత్వా భాగం కోట్ఠాసం పటివచనం దాతుం సమత్థో నామ నత్థి. నత్థి ఏతస్స సీలాదిగుణేహి పటిబిమ్బభూతో పుగ్గలోతి అప్పటిపుగ్గలో. తేనాహ – ‘‘అఞ్ఞో కోచీ’’తిఆది. తిసహస్సిమహాసహస్సీనం విభాగో పరతో ఆవి భవిస్సతి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౧౭౫. ఛట్ఠాదీసు తస్మిం పుగ్గలేతి సమ్మాసమ్బుద్ధే. తన్తి పఞ్ఞాచక్ఖు. పాతుభూతమేవ హోతి తస్స సహస్స ఉప్పజ్జనతో. ఉప్పత్తీతి ఉప్పజ్జనం. నిప్ఫత్తీతి పరివుద్ధి. కీవరూపస్సాతి కీదిసస్స. సావకవిసయేవ హత్థగతం పఞ్ఞాచక్ఖు నామ ద్విన్నం అగ్గసావకానంయేవాతి ఆహ – ‘‘సారిపుత్తత్థేరస్సా’’తిఆది. సమాధిపఞ్ఞాతి సమాధిసహగతా పఞ్ఞా. ‘‘సమాధిసంవత్తనికా ఖిప్పనిసన్తిఆదివిసేసావహా పఞ్ఞా’’తి కేచి. ఆలోకోతి పఞ్ఞాఆలోకో ఏవ. తథా ఓభాసో. తీణిపీతి తీణిపి సుత్తాని. లోకియలోకుత్తరమిస్సకానీతి పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ అధిప్పేతత్తా వుత్తం.
ఉత్తమధమ్మానన్తి అత్తనో ఉత్తరితరస్స అభావేన సేట్ఠధమ్మానం. దట్ఠబ్బతో దస్సనం, భగవతో రూపకాయో. తత్థపి విసేసతో రూపాయతనం. తేనాహ – ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దట్ఠుం లభతీ’’తి. నత్థి ఇతో ఉత్తరన్తి అనుత్తరం, తదేవ అనుత్తరియం, దస్సనఞ్చ తం అనుత్తరియఞ్చాతి దస్సనానుత్తరియం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన పదవిసేసో – సుయ్యతీతి సవనం, భగవతో వచనం. లబ్భతీతి లాభో, భగవతి సద్ధా. సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా. సీలసమాధిపఞ్ఞాపరిచరణం పారిచరియా, ఉపట్ఠానం. అనుస్సరణం అనుస్సతి, సత్థు గుణానుస్సరణం. ఇమేసన్తి యథావుత్తానం ఛన్నం అనుత్తరియానం. పాతుభావో హోతీతి తథాగతస్స పాతుభావా తప్పటిబద్ధత్తా తబ్బిసయత్తా చ పాతుభావో హోతి. ‘‘దస్సనానుత్తరియ’’న్తి చ సదేవకే లోకే ఉత్తరితరస్స భగవతో రూపస్స న దస్సనమత్తం అధిప్పేతం, అథ ఖో తస్స రూపదస్సనముఖేన అవేచ్చప్పసాదేన బుద్ధగుణే ఓకప్పేత్వా ఓగాహేత్వా దస్సనం దట్ఠబ్బం. తేనాహ – ‘‘ఆయస్మా హీ’’తిఆది. ఇదమ్పి దస్సనానుత్తరియన్తి పుబ్బే వుత్తతో నిబ్బిసేసత్తా వుత్తం. దసబలం దస్సనాయ లభిత్వాతి ఆనన్దత్థేరో వియ పసాదభత్తిమేత్తాపుబ్బకం దసబలం దస్సనాయ లభిత్వా. దస్సనం వడ్ఢేత్వాతి దస్సనముఖేన పవత్తం విపస్సనాచారం వడ్ఢేత్వా. దస్సనముఖేన యావ అనులోమఞాణం విపస్సనాచారం వడ్ఢేత్వా తదనన్తరం అట్ఠమకమహాభూమిం ఓక్కమన్తో దస్సనం సోతాపత్తిమగ్గం పాపేతి నామ. ఇధ పరతో పవత్తం దస్సనం దస్సనమేవ నామ, మూలదస్సనం పన సచ్చదస్సనస్సపి కారణభావతో దస్సనానుత్తరియం నామ. ఏస నయో సేసానుత్తరియేసుపి.
దసబలే సద్ధం పటిలభతీతి సమ్మాసమ్బుద్ధే భగవతి సద్ధం పటిలభతి. తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖిత్వాతి తిస్సో పుబ్బభాగసిక్ఖా సిక్ఖిత్వా. పరిచరతీతి ఉపట్ఠానం కరోతి. ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా బుద్ధానుస్సతివసేన అనుస్సతిజ్ఝానం ఉప్పాదేత్వా తం పదట్ఠానం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో ‘‘అనుస్సతిం వడ్ఢేత్వా’’తి వుత్తో.
సచ్ఛికిరియా హోతీతి పచ్చక్ఖకరణం హోతి. మగ్గక్ఖణే హి లబ్భమానా పటిసమ్భిదా ఫలక్ఖణే సచ్ఛికతా నామ హోతి తతో పరం అత్థాదీసు యథిచ్ఛితం వినియోగక్ఖమభావతో. చతస్సోతి గణనపరిచ్ఛేదో. పటిసమ్భిదాతి పభేదా. కస్స పన పభేదాతి? ‘‘అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తిఆదివచనతో (విభ. ౭౧౮-౭౨౧) ఞాణస్సేతా పభేదా. తస్మా చతస్సో పటిసమ్భిదాతి చత్తారో ఞాణప్పభేదాతి అత్థో. అత్థపటిసమ్భిదాతి అత్థే పటిసమ్భిదా, అత్థపభేదస్స సలక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థే పభేదగతం ఞాణన్తి అత్థో. తథా ధమ్మపభేదస్స సలక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిపభేదస్స సలక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. పటిభానపభేదస్స సలక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం పటిభానే పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా.
అత్థేసు ఞాణన్తిఆదీసు అత్థోతి సఙ్ఖేపతో హేతుఫలం. తఞ్హి హేతువసేన అరణీయం గన్తబ్బం పత్తబ్బం, తస్మా ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి. పభేదతో పన యం కిఞ్చి పచ్చయుప్పన్నం, నిబ్బానం, భాసితత్థో, విపాకో, కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ‘‘అత్థో’’తి వేదితబ్బా. తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. ధమ్మోతి సఙ్ఖేపతో పచ్చయో. సో హి యస్మా తన్తి దహతి విదహతి పవత్తేతి చేవ పాపేతి చ ఠపేతి చ, తస్మా ‘‘ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతు అరియమగ్గో భాసితం కుసలం అకుసలన్తి పఞ్చవిధోతి వేదితబ్బో, తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా.
అత్థధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణన్తి తస్మిం అత్థే చ ధమ్మే చ సభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తిఅభిలాపే పభేదగతం ఞాణం. ఏవమయం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణా నామ జాతా, న పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా. కస్మా? యస్మా సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి పజానాతి. పటిసమ్భిదాపత్తో హి ‘‘ఫస్సో’’తి వుత్తే ‘‘అయం సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, ‘‘ఫస్సా’’తి వా ‘‘ఫస్స’’న్తి వా వుత్తే ‘‘అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనేస నామాఖ్యాతోపసగ్గాబ్యయపదమ్పి జానాతియేవ సభావనిరుత్తియా యాథావతో జాననతో. ఞాణేసు ఞాణన్తి సబ్బత్థకఞాణం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స పభేదగతం ఞాణం.
ఇమా పన చతస్సో పటిసమ్భిదా సేక్ఖభూమియం అసేక్ఖభూమియన్తి ద్వీసు ఠానేసు పభేదం గచ్ఛన్తి. అధిగమో పరియత్తి సవనం పరిపుచ్ఛా పుబ్బయోగోతి ఇమేహి పఞ్చహి కారణేహి విసదా హోన్తి. అధిగమో నామ సచ్చప్పటివేధో. పరియత్తి నామ బుద్ధవచనం. తఞ్హి గణ్హన్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. సవనం నామ ధమ్మస్సవనం. సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తస్సపి హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పరిపుచ్ఛా నామ అట్ఠకథా. ఉగ్గహితపాళియా అత్థం కథేన్తస్సపి హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పుబ్బయోగో నామ పుబ్బయోగావచరతా. హరణపచ్చాహరణనయేన పటిపాకటకమ్మట్ఠానస్సపి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తీతి. లోకియలోకుత్తరా వాతి ఏత్థ తిస్సో పటిసమ్భిదా లోకియా, అత్థపటిసమ్భిదా సియా లోకియా, సియా లోకుత్తరాతి ఏవం విభజిత్వా అత్థో వేదితబ్బో.
బుద్ధుప్పాదేయేవాతి అవధారణేన బుద్ధుప్పాదే ఏవ లబ్భనతో, అబుద్ధుప్పాదే అలబ్భనతో అనఞ్ఞసాధారణో పటివేధో అధిప్పేతో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘మహతో చక్ఖుస్సా’’తిఆదీసు పఞ్ఞామహత్తాదికమ్పి అనఞ్ఞసాధారణమేవ అధిప్పేతన్తి దట్ఠబ్బం. తథా విజ్జావిముత్తిఫలసచ్ఛికిరియాదయోపి పరేసం తబ్భావావహా దట్ఠబ్బా. యా కాచి ధాతుయో లోకియా లోకుత్తరా వా, సబ్బా తా ఇమాహేవ సఙ్గహితా, ఏత్థేవ అన్తోగధాతి వుత్తం – ‘‘ఇమావ అట్ఠారస ధాతుయో నానాసభావతో నానాధాతుయో’’తి. స్వాయమత్థో అనేకధాతునానాధాతుఞాణవిభఙ్గేన (విభ. ౭౫౧) దీపేతబ్బో. ‘‘సచ్ఛికిరియా’’తి వుత్తత్తా ‘‘విజ్జాతి ఫలే ఞాణ’’న్తి వుత్తం.
౧౮౭. యస్మా చక్కతి అపరాపరం పరివత్తతీతి చక్కం, తస్మా ఇరియాపథాపి అపరాపరం పరివత్తనట్ఠేన చక్కసదిసత్తా చక్కన్తి వుత్తా, తథా పతిరూపదేసవాసాదిసమ్పత్తియో. తతో పట్ఠాయ ధమ్మచక్కం అభినీహరతి నామాతి ఏత్థ తదా మహాసత్తో అత్తానం అభినీహారయోగం కరోన్తో ‘‘ధమ్మచక్కం అభినీహరతి నామా’’తి వుత్తో తతో పట్ఠాయ ధమ్మచక్కాభినీహారవిబన్ధకరధమ్మానుప్పజ్జనతో. అభినీహటం నామాతి ఏత్థపి అయమేవ నయో. అరహత్తమగ్గం పటివిజ్ఝన్తోపి ధమ్మచక్కం ఉప్పాదేతియేవ నామ తదత్థం ఞాణం పరిపాచేతీతి కత్వా. అరహత్తఫలక్ఖణే ధమ్మచక్కం ఉప్పాదితం నామ తస్మిం ఖణే ధమ్మచక్కస్స ఉప్పాదనాయ కాతబ్బకిచ్చస్స కస్సచి అభావా. పటివేధఞాణఞ్హి ఇధ ‘‘ధమ్మచక్క’’న్తి అధిప్పేతం. ఇదాని దేసనాఞాణవసేన ధమ్మచక్కం దస్సేతుం – ‘‘కదా పవత్తేతి నామా’’తిఆదిమాహ. న కేవలం థేరస్సేవ, అథ ఖో సబ్బేసమ్పి సాసనికానం ధమ్మకథా భగవతో ధమ్మదేసనా చతున్నం అరియసచ్చానం చతున్నఞ్చ ఏకత్తాదినయానం అవిరాధనతోతి దస్సేతుం – ‘‘యో హి కోచి భిక్ఖు వా’’తిఆది ఆరద్ధం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఏకపుగ్గలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.