౨. దుతియో పరిచ్ఛేదో

చేతసికనిద్దేసో

౬౭. చిత్తానన్తరముద్దిట్ఠా, యే చ చేతసికా మయా;

తేసం దాని కరిస్సామి, విభాజనమితో పరం.

తత్థ చిత్తసమ్పయుత్తా, చిత్తే భవా వా చేతసికా. తేపి చిత్తం వియ సారమ్మణతో ఏకవిధా, సవిపాకావిపాకతో దువిధా, కుసలాకుసలాబ్యాకతభేదతో తివిధా, కామావచరాదిభేదతో చతుబ్బిధా.

తత్థ కామావచరచిత్తసమ్పయుత్తా కామావచరా. తేసు కామావచరపఠమమహాకుసలచిత్తసమ్పయుత్తా తావ నియతా సరూపేన ఆగతా ఏకూనతింస ధమ్మా హోన్తి. సేయ్యథిదం – ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా వితక్కో విచారో పీతి చిత్తేకగ్గతా సద్ధా సతి వీరియం పఞ్ఞా జీవితిన్ద్రియం అలోభో అదోసో హిరీ ఓత్తప్పం కాయప్పస్సద్ధి చిత్తప్పస్సద్ధి కాయలహుతా చిత్తలహుతా కాయముదుతా చిత్తముదుతా కాయకమ్మఞ్ఞతా చిత్తకమ్మఞ్ఞతా కాయపాగుఞ్ఞతా చిత్తపాగుఞ్ఞతా కాయుజుకతా చిత్తుజుకతాతి. పున ఛన్దో, అధిమోక్ఖో, తత్రమజ్ఝత్తతా, మనసికారో చాతి చత్తారో నియతయేవాపనకా హోన్తి. ఇమేహి చతూహి తేత్తింస హోన్తి. పున కరుణా ముదితా కాయదుచ్చరితవిరతి వచీదుచ్చరితవిరతి మిచ్ఛాజీవవిరతి చేతి ఇమే పఞ్చ అనియతా. ఇమే పన కదాచి ఉప్పజ్జన్తి.

ఇమేసు పన కరుణాముదితావసేన భావనాకాలే కరుణాపుబ్బభాగో వా ముదితాపుబ్బభాగో వా ఏతా ఉప్పజ్జన్తి, న పనేకతో ఉప్పజ్జన్తి. యదా పన ఇమినా చిత్తేన మిచ్ఛాకమ్మన్తాదీహి విరమతి, తదా సమ్మాకమ్మన్తాదీని పరిపూరేన్తి, ఏకా విరతి ఉప్పజ్జతి, కరుణాముదితాహి సహ, అఞ్ఞమఞ్ఞేన చ న ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా ఏతేసు ఏకేన సహ చతుత్తింసేవ ధమ్మా హోన్తి.

౬౮. ఆదినా పుఞ్ఞచిత్తేన, తేత్తింస నియతా మతా;

కరుణాముదితేకేన, చతుత్తింస భవన్తి తే.

౬౯. కస్మా పనేత్థ మేత్తా చ, ఉపేక్ఖా చ న ఉద్ధటా;

యేవాపనకధమ్మేసు, ధమ్మరాజేన సత్థునా.

౭౦. అబ్యాపాదేన మేత్తాపి, తత్రమజ్ఝత్తతాయ చ;

ఉపేక్ఖా గహితా యస్మా, తస్మా న గహితా ఉభో.

౭౧. కస్మా యేవాపనా ధమ్మా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

సరూపేనేవ సబ్బేతే, పాళియం న చ ఉద్ధటా.

౭౨. యస్మా అనియతా కేచి, యస్మా రాసిం భజన్తి న;

యస్మా చ దుబ్బలా కేచి, తస్మా వుత్తా న పాళియం.

౭౩. ఛన్దాధిమోక్ఖముదితా మనసి చ కారో,

మజ్ఝత్తతా చ కరుణా విరతిత్తయం చ;

పుఞ్ఞేసు తేన నియతానియతా చ సబ్బే,

యేవాపనా మునివరేన న చేవ వుత్తా.

౭౪. కస్మా పనేత్థ ఫస్సోవ, పఠమం సముదీరితో;

పఠమాభినిపాతత్తా, చిత్తస్సారమ్మణే కిర.

౭౫. ఫుసిత్వా పన ఫస్సేన, వేదనాయ చ వేదయే;

సఞ్జానాతి చ సఞ్ఞాయ, చేతనాయ చ చేతయే.

౭౬. బలవపచ్చయత్తా చ, సహజాతానమేవ హి;

ఫస్సోవ పఠమం వుత్తో, తస్మా ఇధ మహేసినా.

౭౭. అకారణమిదం సబ్బం, చిత్తానం తు సహేవ చ;

ఏకుప్పాదాదిభావేన, చిత్తజానం పవత్తితో.

౭౮. అయం తు పఠముప్పన్నో, అయం పచ్ఛాతి నత్థిదం;

బలవపచ్చయత్తేపి, కారణఞ్చ న దిస్సతి.

౭౯. దేసనాక్కమతో చేవ, పఠమం సముదీరితో;

ఇచ్చేవం పన విఞ్ఞేయ్యం, విఞ్ఞునా న విసేసతో.

౮౦. న చ పరియేసితబ్బోయం, తస్మా పుబ్బాపరక్కమో;

వచనత్థలక్ఖణాదీహి, ధమ్మా ఏవ విజానతా.

యస్మా పన ఇమే ధమ్మా వచనత్థలక్ఖణాదీహి వుచ్చమానా పాకటా హోన్తి సువిఞ్ఞేయ్యావ, తస్మా తేసం వచనత్థలక్ఖణాదీని పవక్ఖామి. సేయ్యథిదం – ఫుసతీతి ఫస్సో. స్వాయం ఫుసనలక్ఖణో, సఙ్ఘట్టనరసో, సన్నిపాతపచ్చుపట్ఠానో, ఫలట్ఠేన వేదనాపచ్చుపట్ఠానో వా, ఆపాథగతవిసయపదట్ఠానో. అయం హి అరూపధమ్మోపి సమానో ఆరమ్మణేసు ఫుసనాకారేనేవ పవత్తతి, సో ద్విన్నం మేణ్డానం సన్నిపాతో వియ దట్ఠబ్బో.

సున్దరం మనోతి సుమనో, సుమనస్స భావో సోమనస్సం, సోమనస్సమేవ వేదనా సోమనస్సవేదనా. సా వేదయితలక్ఖణా, ఇట్ఠాకారానుభవనరసా రాజా వియ సుభోజనరసం, చేతసికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానా, పస్సద్ధిపదట్ఠానా.

నీలాదిభేదం ఆరమ్మణం సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞా. సా సఞ్జాననలక్ఖణా, పచ్చాభిఞ్ఞాణకరణరసా వడ్ఢకిస్స అభిఞ్ఞాణకరణమివ, యథాగహితనిమిత్తవసేన అభినివేసకరణపచ్చుపట్ఠానా, యథోపట్ఠితవిసయపదట్ఠానా.

చేతయతీతి చేతనా. సద్ధిం అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణే అభిసన్దహతీతి అత్థో. సా చేతయితలక్ఖణా, ఆయూహనరసా, సంవిదహనపచ్చుపట్ఠానా సకకిచ్చపరకిచ్చసాధకా జేట్ఠసిస్సమహావడ్ఢకిఆదయో వియ.

వితక్కేతీతి వితక్కో. వితక్కనం వా వితక్కో. స్వాయం ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనలక్ఖణో, ఆహననపరియాహననరసో, ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆనయనపచ్చుపట్ఠానో.

ఆరమ్మణే తేన చిత్తం విచరతీతి విచారో. విచరణం వా విచారో. అనుసఞ్చరణన్తి వుత్తం హోతి. స్వాయం ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో, తత్థ సహజాతానుయోజనరసో, చిత్తస్స అనుపబన్ధపచ్చుపట్ఠానో.

పినయతీతి పీతి. సా సమ్పియాయనలక్ఖణా, కాయచిత్తపీణనరసా, ఫరణరసా వా, ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా.

చిత్తస్స ఏకగ్గభావో చిత్తేకగ్గతా. సమాధిస్సేతం నామం. సో అవిసారలక్ఖణో, అవిక్ఖేపలక్ఖణో వా, సహజాతానం సమ్పిణ్డనరసో న్హానియచుణ్ణానం ఉదకం వియ, ఉపసమపచ్చుపట్ఠానో, విసేసతో సుఖపదట్ఠానో.

సద్దహన్తి ఏతాయ, సయం వా సద్దహతి, సద్దహనమత్తమేవ వా ఏసాతి సద్ధా. సా పనేసా సద్దహనలక్ఖణా, పసాదనరసా ఉదకప్పసాదకమణి వియ, అకాలుసియపచ్చుపట్ఠానా, సద్ధేయ్యవత్థుపదట్ఠానా.

సరన్తి ఏతాయ, సయం వా సరతి, సరణమత్తమేవ వా ఏసాతి సతి. సా అపిలాపనలక్ఖణా, అసమ్మోసరసా, ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా, థిరసఞ్ఞాపదట్ఠానా.

వీరభావో వీరియం. వీరానం వా కమ్మం వీరియం. తం పనేతం ఉస్సాహనలక్ఖణం, సహజాతానం ఉపత్థమ్భనరసం, అసంసీదనభావపచ్చుపట్ఠానం, సంవేగపదట్ఠానం.

పజానాతీతి పఞ్ఞా. సా పనేసా విజాననలక్ఖణా, విసయోభాసనరసా పదీపో వియ, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ.

జీవన్తి తేన తంసమ్పయుత్తధమ్మాతి జీవితం. తం పన అత్తనా అవినిబ్భుత్తానం ధమ్మానం అనుపాలనలక్ఖణం, తేసం పవత్తనరసం, తేసంయేవ ఠపనపచ్చుపట్ఠానం, యాపయితబ్బధమ్మపదట్ఠానం. సన్తేపి చ తేసం అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హి విధానే అత్థిక్ఖణేయేవ తం తే ధమ్మే అనుపాలేతి ఉదకం వియ ఉప్పలాదీని, యథాసకం పచ్చయుప్పన్నేపి చ ధమ్మే అనుపాలేతి ధాతి వియ కుమారం, సయంపవత్తితధమ్మసమ్బన్ధేనేవ పవత్తతి నియామకో వియ, న భఙ్గతో ఉద్ధం పవత్తయతి అత్తనో చ పవత్తయితబ్బానఞ్చ అభావా, న భఙ్గక్ఖణే ఠపేతి సయం భిజ్జమానత్తా ఖీయమానో వియ వత్తిస్నేహోవ పదీపసిఖన్తి.

న లుబ్భన్తి తేన, సయం వా న లుబ్భతి, అలుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి అలోభో. సో ఆరమ్మణే చిత్తస్స అలగ్గభావలక్ఖణో కమలదలే జలబిన్దు వియ, అపరిగ్గహరసో ముత్తభిక్ఖు వియ, అనల్లీనభావపచ్చుపట్ఠానో అసుచిమ్హి పతితపురిసో వియ.

న దుస్సన్తి తేన, సయం వా న దుస్సతి, అదుస్సనమత్తమేవ వా తన్తి అదోసో. సో అచణ్డిక్కలక్ఖణో, అవిరోధలక్ఖణో వా అనుకూలమిత్తో వియ, ఆఘాతవినయనరసో, పరిళాహవినయనరసో వా చన్దనం వియ, సోమ్మభావపచ్చుపట్ఠానో పుణ్ణచన్దో వియ.

కాయదుచ్చరితాదీహి హిరీయతీతి హిరీ. లజ్జాయేతం అధివచనం. తేహియేవ ఓత్తప్పతీతి ఓత్తప్పం. పాపతో ఉబ్బేగస్సేతం అధివచనం. తత్థ పాపతో జిగుచ్ఛనలక్ఖణా హిరీ, ఓత్తాసలక్ఖణం ఓత్తప్పం. ఉభోపి పాపానం అకరణరసా, పాపతో సఙ్కోచనపచ్చుపట్ఠానా, అత్తగారవపరగారవపదట్ఠానా. ఇమే ధమ్మా లోకపాలాతి దట్ఠబ్బా.

కాయపస్సమ్భనం కాయపస్సద్ధి. చిత్తపస్సమ్భనం చిత్తపస్సద్ధి. కాయోతి చేత్థ వేదనాదయో తయో ఖన్ధా. ఉభోపి పనేతా ఏకతో హుత్వా కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తదరథనిమ్మదనరసా, కాయచిత్తానం అపరిప్ఫన్దనసీతిభావపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా, కాయచిత్తానం అవూపసమతాఉద్ధచ్చాదికిలేసప్పటిపక్ఖభూతాతి వేదితబ్బా.

కాయలహుభావో కాయలహుతా. చిత్తలహుభావో చిత్తలహుతా. కాయచిత్తానం గరుభావవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తగరుభావనిమ్మదనరసా, కాయచిత్తానం అదన్ధతాపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా, కాయచిత్తానం గరుభావకరథినమిద్ధాదికిలేసప్పటిపక్ఖభూతాతి వేదితబ్బా.

కాయముదుభావో కాయముదుతా. చిత్తముదుభావో చిత్తముదుతా. కాయచిత్తానం థద్ధభావవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తానం థద్ధభావనిమ్మదనరసా, అప్పటిఘాతపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా, కాయచిత్తానం థద్ధభావకరదిట్ఠిమానాదికిలేసప్పటిపక్ఖభూతాతి వేదితబ్బా.

కాయకమ్మఞ్ఞభావో కాయకమ్మఞ్ఞతా. చిత్తకమ్మఞ్ఞభావో చిత్తకమ్మఞ్ఞతా. కాయచిత్తానం అకమ్మఞ్ఞభావవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తానం అకమ్మఞ్ఞభావనిమ్మదనరసా, కాయచిత్తానం ఆరమ్మణకరణసమ్పత్తిపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానం, కాయచిత్తానం అకమ్మఞ్ఞభావకరఅవసేసనీవరణాదికిలేసప్పటిపక్ఖభూతాతి వేదితబ్బా.

కాయపాగుఞ్ఞభావో కాయపాగుఞ్ఞతా. చిత్తపాగుఞ్ఞభావో చిత్తపాగుఞ్ఞతా. కాయచిత్తానం అగేలఞ్ఞభావలక్ఖణా, కాయచిత్తానం గేలఞ్ఞనిమ్మదనరసా, నిరాదీనవపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా, కాయచిత్తానం గేలఞ్ఞభావకరఅస్సద్ధాదికిలేసప్పటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయస్స ఉజుకభావో కాయుజుకతా. చిత్తస్స ఉజుకభావో చిత్తుజుకతా. కాయచిత్తానం అకుటిలభావలక్ఖణా, కాయచిత్తానం అజ్జవలక్ఖణా వా, కాయచిత్తానం కుటిలభావనిమ్మదనరసా, అజిమ్హతాపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా, కాయచిత్తానం కుటిలభావకరమాయాసాఠేయ్యాదికిలేసప్పటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

ఛన్దోతి కత్తుకమ్యతాయేతం అధివచనం. తస్మా సో కత్తుకమ్యతాలక్ఖణో ఛన్దో, ఆరమ్మణపరియేసనరసో, ఆరమ్మణేన అత్థికతాపచ్చుపట్ఠానో, తదేవస్స పదట్ఠానో.

అధిముచ్చనం అధిమోక్ఖో. సో సన్నిట్ఠానలక్ఖణో, అసంసప్పనరసో, నిచ్ఛయపచ్చుపట్ఠానో, సన్నిట్ఠేయ్యధమ్మపదట్ఠానో, ఆరమ్మణే నిచ్చలభావేన ఇన్దఖీలో వియ దట్ఠబ్బో.

తేసు తేసు ధమ్మేసు మజ్ఝత్తభావో తత్రమజ్ఝత్తతా. సా చిత్తచేతసికానం సమవాహితలక్ఖణా, ఊనాధికతానివారణరసా, పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనరసా వా, మజ్ఝత్తభావపచ్చుపట్ఠానా.

కిరియా కారో, మనస్మిం కారో మనసికారో. పురిమమనతో విసదిసం మనం కరోతీతి చ మనసికారో.

స్వాయం ఆరమ్మణపటిపాదకో, వీథిపటిపాదకో, జవనపటిపాదకోతి తిప్పకారో. తత్థ ఆరమ్మణపటిపాదకో మనస్మిం కారో మనసికారో. సో సారణలక్ఖణో, సమ్పయుత్తానం ఆరమ్మణే సంయోజనరసో, ఆరమ్మణాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానో, ఆరమ్మణపదట్ఠానో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో ఆరమ్మణపటిపాదకత్తేన సమ్పయుత్తానం సారథీ వియ దట్ఠబ్బో. వీథిపటిపాదకోతి పఞ్చద్వారావజ్జనస్సేతం అధివచనం, జవనపటిపాదకోతి మనోద్వారావజ్జనస్సేతం అధివచనం, న తే ఇధ అధిప్పేతా.

కరుణాతి పరదుక్ఖే సతి సాధూనం హదయకమ్పనం కరోతీతి కరుణా, కినాతి వినాసేతి వా పరదుక్ఖన్తి కరుణా. సా పరదుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తిలక్ఖణా, పరదుక్ఖాసహనరసా, అవిహింసాపచ్చుపట్ఠానా, దుక్ఖాభిభూతానం అనాథభావదస్సనపదట్ఠానా.

మోదన్తి తాయ, సయం వా మోదతీతి ముదితా. సా పమోదనలక్ఖణా, అనిస్సాయనరసా, అరతివిఘాతపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం సమ్పత్తిదస్సనపదట్ఠానా. కేచి పన మేత్తుపేక్ఖాయోపి అనియతే ఇచ్ఛన్తి, తం న గహేతబ్బం. అత్థతో హి అదోసో ఏవ మేత్తా, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయేవ ఉపేక్ఖాతి.

కాయదుచ్చరితతో విరతి కాయదుచ్చరితవిరతి. ఏసేవ నయో సేసేసుపి ద్వీసు. లక్ఖణాదితో పన ఏతా తిస్సోపి విరతియో కాయదుచ్చరితాదివత్థూనం అవీతిక్కమలక్ఖణా, కాయదుచ్చరితాదివత్థుతో సఙ్కోచనరసా, అకిరియపచ్చుపట్ఠానా, సద్ధాహిరిఓత్తప్పఅప్పిచ్ఛతాదిగుణపదట్ఠానా. కేచి పన ఇమాసు ఏకేకం నియతం విరతిం ఇచ్ఛన్తి. ఏవం కామావచరపఠమమహాకుసలచిత్తేన ఇమే తేత్తింస వా చతుత్తింస వా ధమ్మా సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బా.

యథా చ పఠమేన, ఏవం దుతియచిత్తేనాపి. ససఙ్ఖారభావమత్తమేవ హి ఏత్థ విసేసో. పున తతియేన ఞాణవిప్పయోగతో ఠపేత్వా అమోహం అవసేసా ద్వత్తింస వా తేత్తింస వా వేదితబ్బా. తథా చతుత్థేనాపి ససఙ్ఖారభావమత్తమేవ విసేసో, పఠమే వుత్తేసు పన ఠపేత్వా పీతిం అవసేసా పఞ్చమేన సమ్పయోగం గచ్ఛన్తి. సోమనస్సట్ఠానే చేత్థ ఉపేక్ఖావేదనా పవిట్ఠా. సా పన ఇట్ఠానిట్ఠవిపరీతానుభవనలక్ఖణా, పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనరసా. యథా చ పఞ్చమేన, ఏవం ఛట్ఠేనాపి. ససఙ్ఖారమత్తమేవ హోతి విసేసో. సత్తమేన పన ఠపేత్వా పఞ్ఞం అవసేసా ఏకతింస వా ద్వత్తింస వా ధమ్మా హోన్తి, తథా అట్ఠమేనాపి. ససఙ్ఖారమత్తమేవ విసేసో. ఏవం తావ కామావచరకుసలచేతసికా వేదితబ్బా.

౮౧. ఉపేక్ఖాయుత్తచిత్తేసు, న దుక్ఖసుఖపీతియో;

జాయన్తేవ విసుం పఞ్చ, కరుణాముదితాదయో.

అవసేసేసు పన రూపావచరచిత్తసమ్పయుత్తా రూపావచరా, తత్థ పఠమచిత్తసమ్పయుత్తా తావ కామావచరపఠమచిత్తే వుత్తేసు ఠపేత్వా విరతిత్తయం అవసేసా వేదితబ్బా. విరతియో పన కామావచరకుసలలోకుత్తరేస్వేవ ఉప్పజ్జన్తి, న అఞ్ఞేసు. దుతియేన వితక్కవజ్జా ద్వత్తింస వా తేత్తింస వా. తతియేన విచారవజ్జా ఏకతింస వా ద్వత్తింస వా. చతుత్థేన తతో పీతివజ్జా తింస వా ఏకతింస వా. పఞ్చమేన తతో కరుణాముదితావజ్జా తింస హోన్తి, సోమనస్సట్ఠానే ఉపేక్ఖా పవిట్ఠా. ఏవం రూపావచరకుసలచేతసికా వేదితబ్బా.

అరూపావచరచిత్తసమ్పయుత్తా అరూపావచరా, తే పన రూపావచరపఞ్చమే వుత్తనయేన వేదితబ్బా. అరూపావచరభావోవేత్థ విసేసో.

లోకుత్తరచిత్తసమ్పయుత్తా లోకుత్తరా, తే పన పఠమజ్ఝానికే మగ్గచిత్తే పఠమరూపావచరచిత్తే వుత్తనయేన దుతియజ్ఝానికాదిభేదేపి మగ్గచిత్తే దుతియరూపావచరచిత్తాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. కరుణాముదితానమభావో చ నియతవిరతిభావో చ లోకుత్తరభావో చేత్థ విసేసో. ఏవం తావ కుసలచిత్తసమ్పయుత్తచేతసికా వేదితబ్బా.

అకుసలా పన చేతసికా భూమితో ఏకవిధా కామావచరాయేవ, తేసు లోభమూలపఠమాకుసలచిత్తసమ్పయుత్తా తావ నియతా సరూపేనాగతా పన్నరస, యేవాపనకా నియతా చత్తారోతి ఏకూనవీసతి హోన్తి. అనియతా ఛ యేవాపనకాతి సబ్బే పఞ్చవీసతి హోన్తి. సేయ్యథిదం – ఫస్సో సోమనస్సవేదనా సఞ్ఞా చేతనా వితక్కో విచారో పీతి చిత్తస్సేకగ్గతా వీరియం జీవితం అహిరికం అనోత్తప్పం లోభో మోహో మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఇమే సరూపేనాగతా పన్నరస, ఛన్దో అధిమోక్ఖో ఉద్ధచ్చం మనసికారోతి ఇమే చత్తారో నియతయేవాపనకా, ఇమే పన పటిపాటియా దససు చిత్తేసు నియతా హోన్తి, మానో ఇస్సా మచ్ఛరియం కుక్కుచ్చం థినమిద్ధన్తి ఇమే ఛయేవ అనియతయేవాపనకా.

౮౨. ఏవం యేవాపనా సబ్బే, నియతానియతా దస;

నిద్దిట్ఠా పాపచిత్తేసు, హతపాపేన తాదినా.

తత్థ ఫస్సోతి అకుసలచిత్తసహజాతో ఫస్సో. ఏస నయో సేసేసుపి. న హిరీయతీతి అహిరికో, అహిరికస్స భావో అహిరికం. కాయదుచ్చరితాదీహి ఓత్తప్పతీతి ఓత్తప్పం, న ఓత్తప్పం అనోత్తప్పం. తత్థ కాయదుచ్చరితాదీహి అజిగుచ్ఛనలక్ఖణం, అలజ్జాలక్ఖణం వా అహిరికం, అనోత్తప్పం తేహేవ అసారజ్జనలక్ఖణం, అనుత్తాసలక్ఖణం వా.

లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి లోభో. సో ఆరమ్మణగహణలక్ఖణో మక్కటాలేపో వియ, అభిసఙ్గరసో తత్తకపాలే పక్ఖిత్తమంసపేసి వియ, అపరిచ్చాగపచ్చుపట్ఠానో తేలఞ్జనరాగో వియ, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదదస్సనపదట్ఠానో.

ముయ్హన్తి తేన, సయం వా ముయ్హతి, ముయ్హనమత్తమేవ వా తన్తి మోహో. సో చిత్తస్స అన్ధభావలక్ఖణో, అఞ్ఞాణలక్ఖణో వా, అసమ్పటివేధరసో, ఆరమ్మణసభావచ్ఛాదనరసో వా, అన్ధకారపచ్చుపట్ఠానో, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానో.

మిచ్ఛా పస్సన్తి తాయ, సయం వా మిచ్ఛా పస్సతి, మిచ్ఛాదస్సనమత్తమేవ వా ఏసాతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సా అయోనిసోఅభినివేసలక్ఖణా, పరామాసరసా, మిచ్ఛాభినివేసపచ్చుపట్ఠానా, అరియానం అదస్సనకామతాదిపదట్ఠానా.

ఉద్ధతభావో ఉద్ధచ్చం. తం అవూపసమలక్ఖణం వాతాభిఘాతచలజలం వియ, అనవట్ఠానరసం వాతాభిఘాతచలధజపటాకా వియ, భన్తత్తపచ్చుపట్ఠానం పాసాణాభిఘాతసముద్ధతభస్మం వియ, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానం.

మఞ్ఞతీతి మానో. సో ఉణ్ణతిలక్ఖణో, సమ్పగ్గహణరసో, కేతుకమ్యతాపచ్చుపట్ఠానో, దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభపదట్ఠానో.

ఇస్సతీతి ఇస్సా. సా పరసమ్పత్తీనం ఉసూయనలక్ఖణా, తత్థేవ అనభిరతిరసా, తతో విముఖభావపచ్చుపట్ఠానా, పరసమ్పత్తిపదట్ఠానా.

మచ్ఛరభావో మచ్ఛరియం. తం అత్తనో సమ్పత్తీనం నిగుహణలక్ఖణం, తాసంయేవ పరేహి సాధారణభావఅక్ఖమనరసం, సఙ్కోచనపచ్చుపట్ఠానం, అత్తసమ్పత్తిపదట్ఠానం.

కుచ్ఛితం కతం కుకతం, తస్స భావో కుక్కుచ్చం. తం పచ్ఛానుతాపలక్ఖణం, కతాకతానుసోచనరసం, విప్పటిసారపచ్చుపట్ఠానం, కతాకతపదట్ఠానం.

థినతా థినం. మిద్ధతా మిద్ధం. అనుస్సాహనసంసీదనతా, అసత్తివిఘాతో చాతి అత్థో. థినఞ్చ మిద్ధఞ్చ థినమిద్ధం. తత్థ థినం అనుస్సాహనలక్ఖణం, వీరియవినోదనరసం, సంసీదనభావపచ్చుపట్ఠానం. మిద్ధం అకమ్మఞ్ఞతాలక్ఖణం, ఓనహనరసం, లీనతాపచ్చుపట్ఠానం, ఉభయమ్పి అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానం. సేసా కుసలే వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

ఏత్థ పన వితక్కవీరియసమాధీనం మిచ్ఛాసఙ్కప్పమిచ్ఛావాయామమిచ్ఛాసమాధయో విసేసకా. ఇతి ఇమే ఏకూనవీసతి చేతసికా పఠమాకుసలచిత్తేన సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బా. యథా చ పఠమేన, ఏవం దుతియేనాపి. ససఙ్ఖారభావో చేత్థ థినమిద్ధస్స నియతభావో చ విసేసో. తతియేన పఠమే వుత్తేసు ఠపేత్వా దిట్ఠిం సేసా అట్ఠారస వేదితబ్బా. మానో పనేత్థ అనియతో హోతి, దిట్ఠియా సహ న ఉప్పజ్జతీతి. చతుత్థేన దుతియే వుత్తేసు ఠపేత్వా దిట్ఠిం అవసేసా వేదితబ్బా. ఏత్థాపి చ మానో అనియతో హోతి. పఞ్చమేన పఠమే వుత్తేసు ఠపేత్వా పీతిం అవసేసా సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి. సోమనస్సట్ఠానే పనేత్థ ఉపేక్ఖా పవిట్ఠా. ఛట్ఠేనాపి పఞ్చమే వుత్తసదిసా ఏవ. ససఙ్ఖారతా, థినమిద్ధస్స నియతభావో చ విసేసో. సత్తమేన పఞ్చమే వుత్తేసు ఠపేత్వా దిట్ఠిం అవసేసా వేదితబ్బా. మానో పనేత్థ అనియతో. అట్ఠమేన ఛట్ఠే వుత్తేసు ఠపేత్వా దిట్ఠిం అవసేసా వేదితబ్బా. ఏత్థాపి మానో అనియతో హోతి. ఏవం లోభమూలచేతసికా వేదితబ్బా.

దోమనస్ససహగతేసు పటిఘసమ్పయుత్తేసు దోసమూలేసు ద్వీసు పఠమేన అసఙ్ఖారికేన సమ్పయుత్తా నియతా సరూపేనాగతా తేరస. సేయ్యథిదం – ఫస్సో దోమనస్సవేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తేకగ్గతా వితక్కో విచారో వీరియం జీవితం అహిరికం అనోత్తప్పం దోసో మోహో చేతి ఇమే తేరస ధమ్మా ఛన్దాదీహి చతూహి నియతయేవాపనకేహి సత్తరస హోన్తి ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చేసు అనియతేసు తీసు ఏకేన సహ అట్ఠారస హోన్తి, ఏతేపి తయో న ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి.

తత్థ దుట్ఠు మనోతి దుమనో, దుమనస్స భావో దోమనస్సం, దోమనస్సవేదనాయేతం అధివచనం. తేన సహగతం దోమనస్ససహగతం. తం అనిట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణం, అనిట్ఠాకారసమ్భోగరసం, చేతసికాబాధపచ్చుపట్ఠానం, ఏకన్తేనేవ హదయవత్థుపదట్ఠానం.

దుస్సన్తి తేన, సయం వా దుస్సతి, దుస్సనమత్తమేవ వా తన్తి దోసో. సో చణ్డిక్కలక్ఖణో పహతాసీవిసో వియ, విసప్పనరసో విసనిపాతో వియ, అత్తనో నిస్సయదహనరసో వా దావగ్గి వియ, దుస్సనపచ్చుపట్ఠానో లద్ధోకాసో వియ సపత్తో, ఆఘాతవత్థుపదట్ఠానో. అవసేసా హేట్ఠా వుత్తప్పకారావ. ఇతి ఇమే సత్తరస వా అట్ఠారస వా నవమేన సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బా. యథా చ నవమేన, ఏవం దసమేనాపి. ససఙ్ఖారతా, పనేత్థ థినమిద్ధసమ్భవో చ విసేసో.

ద్వీసు పన మోహమూలేసు విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తేన ఏకాదసమేన సమ్పయుత్తా తావ ఫస్సో ఉపేక్ఖావేదనా సఞ్ఞా చేతనా వితక్కో విచారో వీరియం జీవితం చిత్తట్ఠితి అహిరికం అనోత్తప్పం మోహో విచికిచ్ఛాతి సరూపేనాగతా తేరస, ఉద్ధచ్చం మనసికారోతి ద్వే యేవాపనకా నియతా. తేహి సద్ధిం పన్నరస హోన్తి.

తత్థ పవత్తట్ఠితిమత్తా ఏకగ్గతా. విగతా చికిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛా. సభావం విచినన్తో ఏతాయ కిచ్ఛతి కిలమతీతి విచికిచ్ఛా. సా సంసయలక్ఖణా, కమ్పనరసా, అనిచ్ఛయపచ్చుపట్ఠానా, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానా. సేసా వుత్తనయా ఏవ.

ద్వాదసమేన ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తేన సమ్పయుత్తా సరూపేనాగతా విచికిచ్ఛాసహగతే వుత్తేసు విచికిచ్ఛాహీనా ఉద్ధచ్చం సరూపేన ఆగతం, తస్మా తేరసేవ హోన్తి. విచికిచ్ఛాయ అభావేన పనేత్థ అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం చుద్దస హోన్తి. అధిమోక్ఖసమ్భవతో సమాధి బలవా హోతి, అధిమోక్ఖమనసికారా ద్వే యేవాపనకా, తేహి సహ పన్నరసేవ హోన్తి. ఏవం తావ అకుసలచేతసికా వేదితబ్బా.

ఇదాని అబ్యాకతా వుచ్చన్తి, అబ్యాకతా పన దువిధా విపాకకిరియభేదతో. తత్థ విపాకా కుసలా వియ భూమివసేన చతుబ్బిధా కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం లోకుత్తరఞ్చేతి. తత్థ కామావచరవిపాకా సహేతుకాహేతుకవసేన దువిధా. తత్థ సహేతుకవిపాకసమ్పయుత్తా సహేతుకా. తే సహేతుకకామావచరకుసలసమ్పయుత్తసదిసా. యా పన కరుణాముదితా అనియతా, తా సత్తారమ్మణత్తా విపాకేసు నుప్పజ్జన్తి. కామావచరవిపాకానం ఏకన్తపరిత్తారమ్మణత్తా విరతియో పనేత్థ ఏకన్తకుసలత్తా న లబ్భన్తి. విభఙ్గే ‘‘పఞ్చ సిక్ఖాపదా కుసలాయేవా’’తి హి వుత్తం. ఏవం కామావచరసహేతుకవిపాకచేతసికా వేదితబ్బా.

౮౩. తేత్తింసాదిద్వయే ధమ్మా, ద్వత్తింసేవ తతో పరే;

బాత్తింస పఞ్చమే ఛట్ఠే, ఏకతింస తతో పరే.

అహేతుకచిత్తసమ్పయుత్తా పన అహేతుకా. తేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా తావ ఫస్సో ఉపేక్ఖావేదనా సఞ్ఞా చేతనా జీవితం చిత్తట్ఠితీతి సరూపేనాగతా ఛ, మనసికారేన చ సత్త హోన్తి. సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తాపి సత్త సత్తేవ చేతసికా. తత్థ కాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తేసు పన ఉపేక్ఖాఠానే సుఖవేదనా పవిట్ఠా. సా కాయికసాతలక్ఖణా, పీణనరసా, సేసా వుత్తనయా ఏవ.

౮౪. ఇట్ఠారమ్మణయోగస్మిం, చక్ఖువిఞ్ఞాణకాదిసు;

సతి కస్మా ఉపేక్ఖావ, వుత్తా చతూసు సత్థునా.

౮౫. ఉపాదాయ చ రూపేన, ఉపాదారూపకే పన;

సఙ్ఘట్టనానిఘంసస్స, దుబ్బలత్తాతి దీపయే.

౮౬. పసాదం పనతిక్కమ్మ, కూటంవ పిచుపిణ్డకం;

భూతరూపేన భూతానం, ఘట్టనాయ సుఖాదికం.

తస్మా కాయవిఞ్ఞాణం సుఖాదిసమ్పయుత్తన్తి వేదితబ్బం. మనోధాతునా సమ్పయుత్తా సరూపేనాగతా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం వుత్తా ఛ, వితక్కవిచారేహి సహ అట్ఠ, అధిమోక్ఖమనసికారేహి ద్వీహి యేవాపనకేహి దస ధమ్మా హోన్తి. తథా మనోవిఞ్ఞాణధాతుఉపేక్ఖాసహగతేన. సోమనస్ససహగతేన పీతిఅధికా వేదనాపరివత్తనఞ్చ నానత్తం. తస్మావేత్థ ఏకాదస ధమ్మా హోన్తి. ఏవం అహేతుకాపి కామావచరవిపాకచేతసికా వేదితబ్బా.

రూపావచరవిపాకచిత్తసమ్పయుత్తా పన రూపావచరా. అరూపావచరవిపాకచిత్తసమ్పయుత్తా అరూపావచరా. తే సబ్బేపి అత్తనో అత్తనో కుసలచిత్తసమ్పయుత్తచేతసికేహి సదిసాయేవాతి.

లోకుత్తరవిపాకచిత్తసమ్పయుత్తా లోకుత్తరా. తే సబ్బే తేసంయేవ లోకుత్తరవిపాకచిత్తానం సదిసా కుసలచిత్తసమ్పయుత్తేహి చేతసికేహి సదిసా. ఏవం రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరవిపాకచేతసికా వేదితబ్బా.

అకుసలవిపాకచిత్తసమ్పయుత్తా పన అకుసలవిపాకచేతసికా నామ. తే పన కుసలవిపాకాహేతుకచిత్తేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు వుత్తచేతసికసదిసా. ఏత్థ పన కాయవిఞ్ఞాణే దుక్ఖవేదనా పవిట్ఠా. సా కాయికాబాధలక్ఖణా. సేసా వుత్తనయాయేవాతి. ఏవం ఛత్తింస విపాకచిత్తసమ్పయుత్తచేతసికా వేదితబ్బా.

కిరియాబ్యాకతా చ చేతసికా భూమితో తివిధా హోన్తి కామావచరా రూపావచరా అరూపావచరాతి. తత్థ కామావచరా సహేతుకాహేతుకతో దువిధా హోన్తి. తేసు సహేతుకకిరియచిత్తసమ్పయుత్తా సహేతుకా, తే పన అట్ఠహి కామావచరకుసలచిత్తసమ్పయుత్తేహి సమానా ఠపేత్వా విరతిత్తయం అనియతయేవాపనకేసు కరుణాముదితాయేవ ఉప్పజ్జన్తి. అహేతుకకిరియచిత్తసమ్పయుత్తా అహేతుకా, తే కుసలవిపాకాహేతుకమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుచిత్తసమ్పయుత్తేహి సమానా. మనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయే పన వీరియిన్ద్రియం అధికం. వీరియిన్ద్రియసమ్భవతో పనేత్థ బలప్పత్తో సమాధి హోతి. హసితుప్పాదచిత్తేన సమ్పయుత్తా ద్వాదస ధమ్మా హోన్తి పీతియా సహ. అయమేత్థ విసేసో.

రూపావచరకిరియచిత్తసమ్పయుత్తా పన రూపావచరా. అరూపావచరకిరియచిత్తసమ్పయుత్తా అరూపావచరా. తే సబ్బేపి సకసకభూమికుసలచిత్తసమ్పయుత్తేహి సమానాతి. ఏవం వీసతి కిరియచిత్తసమ్పయుత్తా చ చేతసికా వేదితబ్బా.

ఏత్తావతా కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదభిన్నేన ఏకూననవుతియా చిత్తేన సమ్పయుత్తా చేతసికా నిద్దిట్ఠా హోన్తి.

౮౭. కుసలాకుసలేహి విపాకక్రియా-

హదయేహి యుతా పన చేతసికా;

సకలాపి చ సాధు మయా కథితా,

సుగతేన మహామునినా కథితా.

౮౮. అవగచ్ఛతి యో ఇమం అనునం,

పరమం తస్స సమన్తతో మతి;

అభిధమ్మనయే దూరాసదే,

అతిగమ్భీరఠానే విజమ్భతే.

ఇతి అభిధమ్మావతారే చేతసికనిద్దేసో నామ

దుతియో పరిచ్ఛేదో.