౨౪. చతువీసతిమో పరిచ్ఛేదో
పచ్చయనిద్దేసో
౧౩౯౫. యేసం పచ్చయధమ్మానం, వసా సప్పచ్చయా ఇమే;
ధమ్మా తే పచ్చయే చాహం, దస్సయిస్సామితో పరం.
కతమే పచ్చయాతి? వుచ్చతే – హేతారమ్మణాధిపతిఅనన్తరసమనన్తరసహజాత- అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయూపనిస్సయపురేజాతపచ్ఛాజాతాసేవనకమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియ- ఝానమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థినత్థివిగతావిగతవసేన చతువీసతివిధా హోన్తి.
తత్థ హేతుపచ్చయోతి లోభో దోసో మోహో అలోభో అదోసో అమోహోతి ఇమే ఛ ధమ్మా హేతుపచ్చయా. ఆరమ్మణపచ్చయోతి సబ్బలోకియలోకుత్తరం యం యం ధమ్మం ఆరబ్భ యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో.
అధిపతిపచ్చయోతి ఏత్థ సహజాతాధిపతిఆరమ్మణాధిపతివసేన దువిధో. తత్థ సహజాతాధిపతి ఛన్దచిత్తవీరియవీమంసావసేన చతుబ్బిధో, ఆరమ్మణాధిపతి పన దోమనస్సవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చకిరియాబ్యాకతాకుసలవిపాకే చ అనిట్ఠసమ్మతఞ్చ రూపం ఠపేత్వా అవసేసం. అనన్తరపచ్చయోతి అనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా ధమ్మా. తథా సమనన్తరపచ్చయోపి.
సహజాతపచ్చయోతి చిత్తచేతసికా, మహాభూతా చేవ హదయవత్థు చ. తథా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయోపి. నిస్సయపచ్చయోతి వత్థురూపాని చేవ మహాభూతా, చిత్తచేతసికా చ. ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఆరమ్మణానన్తరపకతూపనిస్సయవసేన తివిధో. తత్థ ఆరమ్మణూపనిస్సయో ఆరమ్మణాధిపతియేవ, అనన్తరూపనిస్సయో పన అనన్తరపచ్చయోవ, పకతూపనిస్సయో పన కాయికసుఖదుక్ఖఉతుభోజనసేనాసనపుగ్గలా సద్ధాసీలసుతచాగపఞ్ఞారాగదోసమోహాదయో చ.
పురేజాతపచ్చయోతి వత్థారమ్మణవసేన దువిధో. తత్థ వత్థుపురేజాతో నామ వత్థురూపాని, ఆరమ్మణపురేజాతో నామ పచ్చుప్పన్నరూపాదీనేవ. పచ్ఛాజాతపచ్చయోతి చిత్తచేతసికా చ. ఆసేవనపచ్చయోతి ఠపేత్వా ఆవజ్జనద్వయం లోకియకుసలాకుసలకిరియాబ్యాకతా ధమ్మావ.
కమ్మపచ్చయోతి సహజాతనానక్ఖణికవసేన దువిధో. తత్థ సహజాతా లోకియలోకుత్తరా ఏవ, నానక్ఖణికా పన సాసవకుసలాకుసలచేతనా, అనాసవకుసలచేతనా అనన్తరమేవ అత్తనో విపాకస్స పచ్చయో హోతి. విపాకపచ్చయోతి విపాకచిత్తచేతసికా. ఆహారపచ్చయోతి కబళీకారాహారఫస్సచేతనావిఞ్ఞాణవసేన చతుబ్బిధో.
ఇన్ద్రియపచ్చయోతి రూపసత్తకమనజీవితసుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సఉపేక్ఖాసద్ధావీరియ- సతిసమాధిపఞ్ఞాఅనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియఅఞ్ఞిన్ద్రియఅఞ్ఞతావిన్ద్రియానీతి వీసతిన్ద్రియాని, తేసు ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియాని వజ్జేత్వా వీసతిన్ద్రియాని హోన్తి. ఝానపచ్చయోతి వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతావసేన పఞ్చవిధో. మగ్గపచ్చయోతి దిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధివాచాకమ్మన్తాజీవమిచ్ఛాదిట్ఠివసేన నవవిధో.
సమ్పయుత్తపచ్చయోతి చిత్తచేతసికావ. విప్పయుత్తపచ్చయోతి వత్థుపురేజాతాని చేవ పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా చ. అత్థిపచ్చయోతి జీవితిన్ద్రియకబళీకారఆహారఆరమ్మణపురేజాతాని చేవ నిస్సయపచ్చయే వుత్తధమ్మాపి చ. నత్థిపచ్చయోతి అనన్తరపచ్చయోవ. తథా విగతపచ్చయో చ. అవిగతపచ్చయోతి అత్థిపచ్చయోవ. ఏవమిమే చతువీసతి పచ్చయా నామ.
ఏత్థ పన కతిహాకారేహి రూపం రూపస్స పచ్చయో హోతీతి? యథారహం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయాహారిన్ద్రియఅత్థిఅవిగతవసేన సత్తధా పచ్చయో హోతి.
రూపం అరూపస్స యథారహం ఆరమ్మణాధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయూపనిస్సయపురేజాతిన్ద్రియవిప్ప- యుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన ఏకాదసహి ఆకారేహి పచ్చయో హోతి.
రూపం రూపారూపస్సాతి నత్థి.
౧౩౯౬. సత్తధా రూపం రూపస్స, భవతేకాదసేహి తం;
పచ్చయో నామధమ్మస్స, మిస్సకస్స న కిఞ్చి తు.
అరూపం అరూపస్స యథారహం హేతారమ్మణాధిపతిఅనన్తరసమనన్తరసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయూపనిస్సయా- సేవనకమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియఝానమగ్గసమ్పయుత్తఅత్థినత్థివిగతావిగత- వసేన ఏకవీసతిధా పచ్చయో హోతి.
అరూపం రూపస్స యథారహం హేతాధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయపచ్ఛాజాతకమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియ- ఝానమగ్గవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన పన్నరసధా పచ్చయో హోతి.
అరూపం రూపారూపస్స యథారహం హేతాధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియఝానమగ్గ- అత్థిఅవిగతవసేన తేరసధా పచ్చయో హోతి.
౧౩౯౭. ఏకవీసతిధా నామం, పచ్చయో భవతత్తనో;
తిపఞ్చహి తం రూపస్స, ఉభిన్నం తేరసధా పన.
రూపారూపం రూపస్స యథారహం సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన చతుధా పచ్చయో హోతి.
రూపారూపం అరూపస్స యథారహం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయిన్ద్రియఅత్థిఅవిగతవసేన ఛధా పచ్చయో హోతి.
రూపారూపం రూపస్సాతి నత్థి.
౧౩౯౮. ఉభోపి రూపధమ్మస్స, చతుధా హోన్తి పచ్చయా;
ఛబ్బిధా నామధమ్మస్స, మిస్సకస్స న కిఞ్చి తు.
ఏతేసు పన పచ్చయేసు కతి రూపా, కతి అరూపా, కతిమిస్సకాతి? పురేజాతపచ్చయో ఏకో రూపధమ్మోవ, హేతుఅనన్తరసమనన్తరపచ్ఛాజాతాసేవనకమ్మవిపాకఝానమగ్గసమ్పయుత్తనత్థి- విగతానం వసేన ద్వాదస పచ్చయా అరూపధమ్మావ, సేసా పన ఏకాదస పచ్చయా రూపారూపమిస్సకాతి వేదితబ్బా.
పున కాలవసేన హేతుసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయపురేజాతపచ్ఛాజాతవిపాకాహారిన్ద్రియఝానమగ్గ- సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన పన్నరస పచ్చయా పచ్చుప్పన్నావ హోన్తి. అనన్తరసమనన్తరాసేవననత్థివిగతపచ్చయా అతీతావ, కమ్మపచ్చయో అతీతో వా హోతి పచ్చుప్పన్నో వా, ఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయా పన తికాలికా హోన్తి కాలవినిముత్తా చ.
౧౩౯౯. పచ్చుప్పన్నావ హోన్తేత్థ,
పచ్చయా దస పఞ్చ చ;
అతీతా ఏవ పఞ్చేకో,
ద్వేకాలికోవ దస్సితో;
తయో తికాలికా చేవ,
వినిముత్తాపి కాలతో.
సబ్బే పనిమే చతువీసతి పచ్చయా యథారహం ఆరమ్మణూపనిస్సయకమ్మఅత్థిపచ్చయానం వసేన చతూసు పచ్చయేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బా.
ఇతి అభిధమ్మావతారే పచ్చయనిద్దేసో నామ
చతువీసతిమో పరిచ్ఛేదో.
నిగమనకథా
౧౪౦౦. అభిధమ్మావతారోయం, వరో పరమగమ్భీరో;
ఇచ్ఛతా నిపుణం బుద్ధిం, భిక్ఖునా పన సోతబ్బో.
౧౪౦౧. సుమతిమతివిచారబోధనో,
విమతివిమోహవినాసనో అయం;
కుమతిమతిమహాతమోనాసో,
పటుమతిభాసకరో మతో మయా.
౧౪౦౨. యతో సుమతినా మతో నామతో,
ఆయాచితసమ్మానతో మానతో;
తతో హి రచితో సదా తోసదా,
మయా హితవిభావనా భావనా.
౧౪౦౩. అత్థతో గన్థతో చాపి, యుత్తితో చాపి ఏత్థ చ;
అయుత్తం వా విరుద్ధం వా, యది దిస్సతి కిఞ్చిపి.
౧౪౦౪. పుబ్బాపరం విలోకేత్వా, విచారేత్వా పునప్పునం;
ధీమతా సఙ్గహేతబ్బం, గహేతబ్బం న దోసతో.
౧౪౦౫. తివిధా బ్యప్పథానఞ్హి, గతియో దుబ్బిధాపి చే;
తస్మా ఉపపరిక్ఖిత్వా, వేదితబ్బం విభావినా.
౧౪౦౬. నికాయన్తరలద్ధీహి, అసమ్మిస్సో అనాకులో;
మహావిహారవాసీనం, వాచనామగ్గనిస్సితో.
౧౪౦౭. మధురక్ఖరసంయుత్తో, అత్థో యస్మా పకాసితో;
తస్మా హితత్థకామేన, కాతబ్బో ఏత్థ ఆదరో.
౧౪౦౮. సద్ధమ్మట్ఠితికామేన, కరోన్తేన చ యం మయా;
పుఞ్ఞమధిగతం తేన, సుఖం పప్పోన్తు పాణినో.
౧౪౦౯. అన్తరాయం వినా చాయం, యథాసిద్ధిముపాగతో;
తథా కల్యాణసఙ్కప్పా, సిద్ధిం గచ్ఛన్తు పాణినం.
౧౪౧౦. నరనారిగణాకిణ్ణే, అసంకిణ్ణకులాకులే;
ఫీతే సబ్బఙ్గసమ్పన్నే, సుపసన్నసితోదకే.
౧౪౧౧. నానారతనసమ్పుణ్ణే, వివిధాపణసఙ్కటే;
కావేరపట్టనే రమ్మే, నానారామోపసోభితే.
౧౪౧౨. కేలాససిఖరాకారపాసాదపటిమణ్డితే;
కారితే కణ్హదాసేన, దస్సనీయే మనోరమే.
౧౪౧౩. విహారే వివిధాకారచారుపాకారగోపురే;
తత్థ పాచీనపాసాదే, మయా నివసతా సదా.
౧౪౧౪. అసల్లేఖమసాఖల్యే, సీలాదిగుణసోభినా;
అయం సుమతినా సాధు, యాచితేన కతో సతా.
౧౪౧౫. దేవా కాలేన వస్సన్తు, వస్సం వస్సవలాహకా;
పాలయన్తు మహీపాలా, ధమ్మతో సకలం మహిం.
౧౪౧౬. యావ తిట్ఠతి లోకస్మిం, హిమవా పబ్బతుత్తమో;
తావ తిట్ఠతు సద్ధమ్మో, ధమ్మరాజస్స సత్థునోతి.
ఉరగపురనివసనేన ఆచరియేన భదన్తబుద్ధదత్తేన సీలాచారసమ్పన్నేన కతో అభిధమ్మావతారో నామాయం.
అభిధమ్మావతారో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
నామరూపపరిచ్ఛేదో
గన్థారమ్భకథా
౧. సమ్మా సమ్మాభిసమ్బుద్ధం, ధమ్మం ధమ్మప్పకాసనం;
సంఘం సంఘుత్తమం లోకే, వన్దిత్వా వన్దనారహం.
౨. నామరూపపరిచ్ఛేదం, పవక్ఖామి సమాసతో;
మహావిహారవాసీనం, వణ్ణనానయనిస్సితం.