౧. పఠమో పరిచ్ఛేదో

చిత్తనిద్దేసో

౮. చిత్తం చేతసికం రూపం, నిబ్బానన్తి నిరుత్తరో;

చతుధా దేసయీ ధమ్మే, చతుసచ్చప్పకాసనో.

తత్థ చిత్తన్తి విసయవిజాననం చిత్తం, తస్స పన కో వచనత్థో? వుచ్చతే – సబ్బసఙ్గాహకవసేన పన చిన్తేతీతి చిత్తం, అత్తసన్తానం వా చినోతీతిపి చిత్తం.

౯. విచిత్తకరణా చిత్తం, అత్తనో చిత్తతాయ వా;

పఞ్ఞత్తియమ్పి విఞ్ఞాణే, విచిత్తే చిత్తకమ్మకే;

చిత్తసమ్ముతి దట్ఠబ్బా, విఞ్ఞాణే ఇధ విఞ్ఞునా.

తం పన సారమ్మణతో ఏకవిధం, సవిపాకావిపాకతో దువిధం. తత్థ సవిపాకం నామ కుసలాకుసలం, అవిపాకం అబ్యాకతం. కుసలాకుసలాబ్యాకతజాతిభేదతో తివిధం.

తత్థ కుసలన్తి పనేతస్స కో వచనత్థో?

౧౦. కుచ్ఛితానం సలనతో, కుసానం లవనేన వా;

కుసేన లాతబ్బత్తా వా, కుసలన్తి పవుచ్చతి.

౧౧. ఛేకే కుసలసద్దోయం, ఆరోగ్యే అనవజ్జకే;

దిట్ఠో ఇట్ఠవిపాకేపి, అనవజ్జాదికే ఇధ.

తస్మా అనవజ్జఇట్ఠవిపాకలక్ఖణం కుసలం, అకుసలవిద్ధంసనరసం, వోదానపచ్చుపట్ఠానం. వజ్జపటిపక్ఖత్తా అనవజ్జలక్ఖణం వా కుసలం, వోదానభావరసం, ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం, యోనిసోమనసికారపదట్ఠానం. సావజ్జానిట్ఠవిపాకలక్ఖణమకుసలం. తదుభయవిపరీతలక్ఖణమబ్యాకతం, అవిపాకారహం వా.

తత్థ కుసలచిత్తం ఏకవీసతివిధం హోతి, తదిదం భూమితో చతుబ్బిధం హోతి – కామావచరం, రూపావచరం, అరూపావచరం, లోకుత్తరఞ్చేతి.

తత్థ కామావచరకుసలచిత్తం భూమితో ఏకవిధం, సవత్థుకావత్థుకభేదతో దువిధం, హీనమజ్ఝిమపణీతభేదతో తివిధం, సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణప్పయోగభేదతో అట్ఠవిధం హోతి. సేయ్యథిదం – సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకం, సోమనస్ససహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకన్తి ఇదం అట్ఠవిధమ్పి కామావచరకుసలచిత్తం నామ.

౧౨. ఉద్దానతో దువే కామా, క్లేసవత్థువసా పన;

కిలేసో ఛన్దరాగోవ, వత్థు తేభూమవట్టకం.

౧౩. కిలేసకామో కామేతి, వత్థు కామీయతీతి చ;

సిజ్ఝతి దువిధోపేస, కామో వో కారకద్వయే.

౧౪. యస్మిం పన పదేసే సో, కామోయం దువిధోపి చ;

సమ్పత్తీనం వసేనావ-చరతీతి చ సో పన.

౧౫. పదేసో చతుపాయానం, ఛన్నం దేవానమేవ చ;

మనుస్సానం వసేనేవ, ఏకాదసవిధో పన.

౧౬. కామోవచరతీతేత్థ, కామావచరసఞ్ఞితో;

అస్సాభిలక్ఖితత్తా హి, ససత్థావచరో వియ.

౧౭. స్వాయం రూపభవో రూపం, ఏవం కామోతి సఞ్ఞితో;

ఉత్తరస్స పదస్సేవ, లోపం కత్వా ఉదీరితో.

౧౮. తస్మిం కామే ఇదం చిత్తం, సదావచరతీతి చ;

కామావచరమిచ్చేవం, కథితం కామఘాతినా.

౧౯. పటిసన్ధిం భవే కామే, అవచారయతీతి వా;

కామావచరమిచ్చేవం, పరియాపన్నన్తి తత్ర వా.

౨౦. ఇదం అట్ఠవిధం చిత్తం, కామావచరసఞ్ఞితం;

దసపుఞ్ఞక్రియవత్థు-వసేనేవ పవత్తతి.

౨౧. దానం సీలం భావనా పత్తిదానం,

వేయ్యావచ్చం దేసనా చానుమోదో;

దిట్ఠిజ్జుత్తం సంసుతిచ్చాపచాయో,

ఞేయ్యో ఏవం పుఞ్ఞవత్థుప్పభేదో.

౨౨. గచ్ఛన్తి సఙ్గహం దానే, పత్తిదానానుమోదనా;

తథా సీలమయే పుఞ్ఞే, వేయ్యావచ్చాపచాయనా.

౨౩. దేసనా సవనం దిట్ఠి-ఉజుకా భావనామయే;

పున తీణేవ సమ్భోన్తి, దస పుఞ్ఞక్రియాపి చ.

౨౪. సబ్బానుస్సతిపుఞ్ఞఞ్చ, పసంసా సరణత్తయం;

యన్తి దిట్ఠిజుకమ్మస్మిం, సఙ్గహం నత్థి సంసయో.

౨౫. పురిమా ముఞ్చనా చేవ, పరా తిస్సోపి చేతనా;

హోతి దానమయం పుఞ్ఞం, ఏవం సేసేసు దీపయే.

ఇదాని అస్స పనట్ఠవిధస్సాపి కామావచరకుసలచిత్తస్స అయముప్పత్తిక్కమో వేదితబ్బో. యదా హి యో దేయ్యధమ్మప్పటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తిం, అఞ్ఞం వా సోమనస్సహేతుం ఆగమ్మ హట్ఠపహట్ఠో ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తి ఆదినయప్పవత్తం సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా పరేహి అనుస్సాహితో దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోతి, తదాస్స సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం పఠమం మహాకుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన వుత్తనయేనేవ హట్ఠపహట్ఠో సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా పరేహి ఉస్సాహితో కరోతి, తదాస్స తమేవ చిత్తం ససఙ్ఖారికం హోతి. ఇమస్మిం పనత్థే సఙ్ఖారోతి అత్తనో వా పరస్స వా పవత్తస్స పుబ్బప్పయోగస్సాధివచనం. యదా పన ఞాతిజనస్స పటిపత్తిదస్సనేన జాతపరిచయా బాలకా భిక్ఖూ దిస్వా సోమనస్సజాతా సహసా యం కిఞ్చి హత్థగతం దదన్తి వా వన్దన్తి వా, తదా తేసం తతియచిత్తముప్పజ్జతి. యదా పన తే ‘‘దేథ వన్దథ, అయ్యే’’తి వదన్తి, ఏవం ఞాతిజనేన ఉస్సాహితా హుత్వా హత్థగతం దదన్తి వా వన్దన్తి వా, తదా తేసం చతుత్థచిత్తముప్పజ్జతి. యదా పన దేయ్యధమ్మప్పటిగ్గాహకాదీనం అసమ్పత్తిం వా అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావం ఆగమ్మ చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి, తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణప్పయోగభేదతో అట్ఠవిధం కామావచరకుసలచిత్తం వేదితబ్బం.

౨౬. దసపుఞ్ఞక్రియాదీనం, వసేన చ బహూనిపి;

ఏతాని పన చిత్తాని, భవన్తీతి పకాసయే.

౨౭. సత్తరస సహస్సాని, ద్వే సతాని అసీతి చ;

కామావచరపుఞ్ఞాని, భవన్తీతి వినిద్దిసే.

తం పన యథానురూపం కామావచరసుగతియం భవభోగసమ్పత్తిం అభినిప్ఫాదేతి.

ఇతరేసు పన రూపావచరకుసలచిత్తం సవత్థుకతో ఏకవిధం, ద్వీసు భవేసు ఉప్పజ్జనతో దువిధం, హీనమజ్ఝిమపణీతభేదతో తివిధం, పటిపదాదిభేదతో చతుబ్బిధం, ఝానఙ్గయోగభేదతో పఞ్చవిధం. సేయ్యథిదం – కామచ్ఛన్దబ్యాపాదథినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛావిప్పహీనం వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమం, వితక్కవిప్పహీనం విచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియం, వితక్కవిచారవిప్పహీనం పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియం, వితక్కవిచారపీతివిప్పహీనం సుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థం, వితక్కవిచారపీతిసుఖవిప్పహీనం ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఞ్చమన్తి ఇదం పఞ్చవిధం రూపావచరకుసలచిత్తం నామ.

తం పన యథాసమ్భవం పథవీకసిణాదీసు ఆరమ్మణేసు పవత్తివసేన అనేకవిధం హోతి. సబ్బం పనేతం రూపావచరభావనాపుఞ్ఞవసప్పవత్తం యథానురూపం రూపావచరూపపత్తినిప్ఫాదకం హోతి. ఏవం తావ రూపావచరకుసలం వేదితబ్బం.

సేసేసు పన ద్వీసు అరూపావచరకుసలచిత్తం తావ ఉపేక్ఖావేదనాయోగభేదతో ఏకవిధం, సవత్థుకావత్థుకభేదతో దువిధం, హీనమజ్ఝిమపణీతభేదతో తివిధం, ఆరమ్మణభేదతో చతుబ్బిధం. కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం, తత్థ పవత్తవిఞ్ఞాణం, తస్స అపగమో, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఇదమస్స చతుబ్బిధమారమ్మణం. యథాపటిపాటియా ఏతస్సారమ్మణస్స భేదతో చతుబ్బిధం హోతి. సేయ్యథిదం – సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతన్తి ఇదం చతుబ్బిధం అరూపావచరకుసలచిత్తం నామ. సబ్బం పనేతం అరూపావచరభావనాపుఞ్ఞవసప్పవత్తం యథానురూపం అరూపూపపత్తినిప్ఫాదకం హోతి. ఏవం అరూపావచరకుసలచిత్తం వేదితబ్బం.

ఇతరం పన లోకుత్తరకుసలచిత్తం నిబ్బానారమ్మణతో ఏకవిధం, నియతానియతవత్థుకభేదతో దువిధం, తీహి విమోక్ఖముఖేహి పత్తబ్బతో తివిధం, చతుమగ్గయోగభేదతో చతుబ్బిధం. సేయ్యథిదం – సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాససఞ్ఞోజనప్పహానకరం సోతాపత్తిమగ్గచిత్తం, రాగదోసమోహానం తనుత్తకరం సకదాగామిమగ్గచిత్తం, కామరాగబ్యాపాదానం నిరవసేసప్పహానకరం అనాగామిమగ్గచిత్తం, రూపరాగఅరూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జాపహానకరం అరహత్తమగ్గచిత్తన్తి ఇదం చతుబ్బిధం లోకుత్తరకుసలచిత్తం నామ. ఏకేకం పనేత్థ ఝానఙ్గయోగభేదతో పఞ్చవిధం హోతి, తస్మా వీసతివిధం హోతి. సబ్బం పనేతం లోకుత్తరభావనాపుఞ్ఞవసప్పవత్తం మగ్గానురూపఫలప్పవత్తియా చత్తారో అరియపుగ్గలే అభినిప్ఫాదేతి. ఏవం లోకుత్తరకుసలం వేదితబ్బం.

౨౮. కామే అట్ఠేవ రూపే చ, పఞ్చ చత్తారిరూపిసు;

చత్తారానుత్తరానేవం, కుసలానేకవీసతి.

౨౯. కుసలాకుసలాపగతేన సతా,

కుసలే కుసలేన చ యం కుసలం;

చతుభూమిగతం మునినా వసినా,

లపితం లపితం సకలమ్పి మయా.

అకుసలం పన భూమితో ఏకవిధం కామావచరమేవ, నియతానియతవత్థువసేన చ ఏకహేతుకదుహేతుకవసేన చ పటిసన్ధిజనకాజనకవసేన చ దువిధం, తీహి వేదనాహి యోగతో చ లోభమూలం దోసమూలం మోహమూలన్తి మూలతో చ తివిధం హోతి. తత్థ లోభమూలం పన సోమనస్సుపేక్ఖాదిట్ఠిప్పయోగభేదతో అట్ఠవిధం హోతి. సేయ్యథిదం – సోమనస్ససహగతం దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకం, సోమనస్ససహగతం దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకం, ఉపేక్ఖాసహగతం దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకం, ఉపేక్ఖాసహగతం దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారికమేకం, ససఙ్ఖారికమేకన్తి.

యదా హి ‘‘నత్థి కామేసు ఆదీనవో’’తిఆదినా నయేన మిచ్ఛాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా కేవలం హట్ఠతుట్ఠో కామే వా పరిభుఞ్జతి, దిట్ఠమఙ్గలాదీని వా సారతో పచ్చేతి సభావతిక్ఖేనేవ అనుస్సాహితేన చిత్తేన, తదాస్స పఠమం అకుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన మన్దేన సముస్సాహితేన, తదా దుతియం. యదా మిచ్ఛాదిట్ఠిం అపురక్ఖత్వా కేవలం హట్ఠతుట్ఠో మేథునం ధమ్మం వా పరిభుఞ్జతి, పరసమ్పత్తిం వా అభిజ్ఝాయతి, పరస్స భణ్డం వా హరతి సభావతిక్ఖేనేవ అనుస్సాహితేన చిత్తేన, తదా తతియం. యదా మన్దేన సముస్సాహితేన, తదా చతుత్థం ఉప్పజ్జతి. యదా పన కామానం వా అసమ్పత్తిం ఆగమ్మ అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావేన చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి, తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తీతి. ఏవం సోమనస్సుపేక్ఖాదిట్ఠిప్పయోగభేదతో అట్ఠవిధం లోభమూలం వేదితబ్బం.

దోసమూలం పన ఏకన్తసవత్థుకతో ఏకవిధం, అసఙ్ఖారససఙ్ఖారభేదతో దువిధం దోమనస్ససహగతం పటిఘసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, ససఙ్ఖారన్తి. అస్స పన పాణాతిపాతాదీసు తిక్ఖమన్దప్పవత్తికాలే ఉప్పత్తి వేదితబ్బా.

మోహమూలమ్పి విచికిచ్ఛుద్ధచ్చయోగతో దువిధం హోతి ఉపేక్ఖాసహగతం విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తన్తి. తస్స అసన్నిట్ఠానవిక్ఖేపకాలేసు పవత్తి వేదితబ్బాతి.

ఏవం తావ ద్వాదసవిధం అకుసలచిత్తం వేదితబ్బం, సబ్బం పనేతం యథానురూపం అపాయేసు ఉపపత్తియా, సుగతియమ్పి దుక్ఖవిసేసస్స అభినిప్ఫాదకం హోతి.

౩౦. లోభమూలవసేనట్ఠ, దోసమూలవసా దువే;

మోహమూలవసేన ద్వే, ఏవం ద్వాదసధా సియుం.

౩౧. పాపాపాపేస్వపాపేన, యం వుత్తం పాపమానసం;

పాపాపాపప్పహీనేన, తం మయా సముదాహటం.

ఇతరం పన అబ్యాకతమవిపాకారహతో ఏకవిధం హోతి, జాతిభేదతో దువిధం విపాకచిత్తం కిరియచిత్తన్తి. తత్థ విపాకచిత్తం భూమిభేదతో చతుబ్బిధం కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం లోకుత్తరన్తి. తత్థ కామావచరం దువిధం కుసలవిపాకం అకుసలవిపాకన్తి. కుసలవిపాకం దువిధం సహేతుకమహేతుకఞ్చేతి.

తత్థ సహేతుకవిపాకచిత్తం సకకుసలం వియ సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణప్పయోగభేదతో అట్ఠవిధం. సేయ్యథిదం – సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, ససఙ్ఖారం, సోమనస్ససహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, ససఙ్ఖారం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, ససఙ్ఖారం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారం, ససఙ్ఖారన్తి ఇదం అట్ఠవిధం సహేతుకవిపాకం నామ.

యథా పనస్స కుసలం దానాదివసేన ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి, న ఇదం తథా. ఇదం హి పటిసన్ధిభవఙ్గచుతితదారమ్మణవసేన పరిత్తధమ్మపరియాపన్నేసుయేవ ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ విసేసే అసతిపి ఆదాసతలాదీసు ముఖనిమిత్తం వియ నిరుస్సాహం విపాకం, ముఖం వియ సఉస్సాహం కుసలన్తి వేదితబ్బం. ఇమేసం పన విపచ్చనట్ఠానం వేదితబ్బం. ఇమాని హి పటిసన్ధిభవఙ్గచుతితదారమ్మణాని హుత్వా విపచ్చన్తి.

౩౨. కామావచరదేవానం, మనుస్సానం ఇమే పన;

దుహేతుకతిహేతూనం, భవన్తి పటిసన్ధియో.

౩౩. తతో పవత్తియం హుత్వా, భవఙ్గం యావతాయుకం;

బలవారమ్మణే హుత్వా, తదారమ్మణమేవ చ.

౩౪. తతో మరణకాలస్మిం, చుతి హుత్వా పవత్తరే;

ఏవం చతూసు ఠానేసు, విపచ్చన్తీతి నిద్దిసే.

౩౫. సభూమికుసలేహేవ, మహాపాకా సమా వినా;

కమ్మద్వారఞ్చ కమ్మఞ్చ, పుఞ్ఞానం క్రియవత్థుకం.

౩౬. అవిఞ్ఞత్తిజనత్తా హి, అవిపాకసభావతో;

అప్పవత్తనతో చేవ, పాకా పుఞ్ఞేహి నో సమా.

౩౭. పరిత్తారమ్మణత్తా హి, తేసమేకన్తతో పన;

కరుణాముదితా తేసు, న జాయన్తి కదాచిపి.

౩౮. తథా విరతియో తిస్సో, న పనేతేసు జాయరే;

పఞ్చ సిక్ఖాపదా వుత్తా, కుసలాతి హి సత్థునా.

౩౯. తథాధిపతినోపేత్థ, న సన్తీతి వినిద్దిసే;

ఛన్దాదీని ధురం కత్వా, అనుప్పజ్జనతో పన.

౪౦. అసఙ్ఖారససఙ్ఖార-విధానం పన పుఞ్ఞతో;

ఞేయ్యం పచ్చయతో చేవ, విపాకేసు చ విఞ్ఞునా.

౪౧. హీనాదీనం విపాకత్తా, పుఞ్ఞానం పుఞ్ఞవాదినా;

హీనాదయో భవన్తీతి, విపాకా పరిదీపితా.

౪౨. ఇదం అట్ఠవిధం చిత్తం, ఏకన్తేన సవత్థుకం;

జాయతే కామలోకస్మిం, న పనఞ్ఞత్థ జాయతే.

ఏవం తావ సహేతుకవిపాకచిత్తం వేదితబ్బం.

అహేతుకవిపాకచిత్తం పన అలోభాదిహేతువిరహితం ఉపేక్ఖాసహగతం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం సోతవిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఘానవిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం జివ్హావిఞ్ఞాణం, సుఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం అహేతుకమనోధాతుసమ్పటిచ్ఛనం, సోమనస్ససహగతం అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసన్తీరణం, ఉపేక్ఖాసహగతం అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసన్తీరణన్తి ఇదం పన అట్ఠవిధం అహేతుకవిపాకచిత్తం నామ.

ఇదం పన అట్ఠవిధం నియతవత్థుకతో ఏకవిధం, నియతానియతారమ్మణతో దువిధం. తత్థ విఞ్ఞాణపఞ్చకం నియతారమ్మణం, సేసత్తయం అనియతారమ్మణం. సుఖసోమనస్సుపేక్ఖావేదనాయోగతో తివిధం. తత్థ సుఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం, ద్విట్ఠానికం సన్తీరణం సోమనస్సుపేక్ఖాయుత్తం, సేసముపేక్ఖాయుత్తన్తి.

దిట్ఠారమ్మణసుతారమ్మణముతారమ్మణదిట్ఠసుతముతారమ్మణదిట్ఠ-సుతముతవిఞ్ఞాతారమ్మణవసేన పఞ్చవిధం. తత్థ దిట్ఠారమ్మణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సుతారమ్మణం సోతవిఞ్ఞాణం, ముతారమ్మణం ఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణత్తయం, దిట్ఠసుతముతారమ్మణం మనోధాతుసమ్పటిచ్ఛనం, దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతారమ్మణం సేసమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయన్తి.

వత్థుతో ఛబ్బిధం. కథం? చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స చక్ఖుమేవ వత్థు, తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణానం సోతఘానజివ్హాకాయవత్థు, అవసేసత్తయస్స హదయవత్థుమేవాతి.

ఆరమ్మణతో సత్తవిధం హోతి. కథం? రూపారమ్మణమేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తథా సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బారమ్మణాని పటిపాటియా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని, రూపాదిపఞ్చారమ్మణా మనోధాతు, సేసమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయం ఛళారమ్మణన్తి.

తం సబ్బం పన అహేతుకవిపాకచిత్తం కిచ్చతో అట్ఠవిధం హోతి. కథం? దస్సనకిచ్చం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సవనఘాయనసాయనఫుసనసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణతదారమ్మణకిచ్చాని అవసేసాని.

తత్థ చక్ఖుతో పవత్తం విఞ్ఞాణం, చక్ఖుమ్హి సన్నిస్సితం విఞ్ఞాణన్తి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తథా సోతవిఞ్ఞాణాదీని. తత్థ చక్ఖుసన్నిస్సితరూపవిజాననలక్ఖణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, రూపమత్తారమ్మణరసం, రూపాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానం, రూపారమ్మణాయ కిరియామనోధాతుయా అపగమపదట్ఠానం. తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని సోతాదిసన్నిస్సితసద్దాదివిజాననలక్ఖణాని, సద్దాదిమత్తారమ్మణరసాని, సద్దాదీసు అభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానాని, సద్దాదిఆరమ్మణానం కిరియామనోధాతూనం అపగమపదట్ఠానాని. మనోధాతుసమ్పటిచ్ఛనం పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనన్తరా రూపాదివిజాననలక్ఖణం, రూపాదిసమ్పటిచ్ఛనరసం, తథాభావపచ్చుపట్ఠానం, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అపగమపదట్ఠానం.

సేసా పన ద్వే అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో ఛళారమ్మణవిజాననలక్ఖణా, సన్తీరణాదిరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, హదయవత్థుపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా. తత్థ పఠమా ఏకన్తమిట్ఠారమ్మణే పవత్తిసబ్భావతో సోమనస్సయుత్తావ హుత్వా పఞ్చద్వారే సన్తీరణకిచ్చం సాధయమానా పఞ్చసు ద్వారేసు ఠత్వా విపచ్చతి, ఛసు పన ద్వారేసు బలవారమ్మణే తదారమ్మణం హుత్వా విపచ్చతి. దుతియా పన ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే పవత్తిసబ్భావతో ఉపేక్ఖాసహగతా హుత్వా సన్తీరణతదారమ్మణపటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన పవత్తనతో పఞ్చసు ఠానేసు విపచ్చతి. కథం? మనుస్సలోకే తావ జచ్చన్ధజచ్చబధిరజచ్చజళజచ్చుమ్మత్తకపణ్డకఉభతోబ్యఞ్జననపుంసకాదీనం పటిసన్ధిగ్గహణకాలే పటిసన్ధి హుత్వా విపచ్చతి. పటిసన్ధియా వీతివత్తాయ పవత్తియం యావతాయుకం భవఙ్గం హుత్వా విపచ్చతి. ఇట్ఠమజ్ఝత్తే పఞ్చారమ్మణవీథియా సన్తీరణం హుత్వా, బలవారమ్మణే ఛద్వారే తదారమ్మణం హుత్వా, మరణకాలే చుతి హుత్వాతి ఇమేసు పన పఞ్చసు ఠానేసు విపచ్చతీతి. ఏవం తావ అహేతుకవిపాకచిత్తాని వేదితబ్బాని.

౪౩. కామావచరపుఞ్ఞస్స, విపాకా హోన్తి సోళస;

తం తిహేతుకపుఞ్ఞస్స, వసేన పరిదీపయే.

ఇదాని రూపావచరవిపాకచిత్తాని వుచ్చన్తి. తాని నియతవత్థుకతో ఏకవిధాని, ఝానఙ్గయోగభేదతో పఞ్చవిధాని. కథం? వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమం, విచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియం, పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియం, సుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థం, ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఞ్చమన్తి ఇమాని పఞ్చపి రూపావచరవిపాకచిత్తాని ఉపపత్తియం పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన పవత్తన్తి.

ఇదాని అరూపావచరవిపాకచిత్తాని వుచ్చన్తి. తాని సకకుసలాని వియ ఆరమ్మణభేదతో చతుబ్బిధాని హోన్తి. కథం? ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతన్తి ఇమాని చత్తారి అరూపావచరవిపాకచిత్తాని.

౪౪. కుసలానుగతం కత్వా, భాజితం కిం మహగ్గతం;

కామావచరపుఞ్ఞంవ, నాసమానఫలం యతో.

౪౫. అత్తనో కుసలేహేవ, సమానం సబ్బథా ఇదం;

గజాదీనం యథా ఛాయా, గజాదిసదిసా తథా.

౪౬. కామావచరపుఞ్ఞంవ, నాపరాపరియవేదనం;

ఝానా అపరిహీనస్స, సత్తస్స భవగామినో.

౪౭. కుసలానన్తరంయేవ, ఫలం ఉప్పజ్జతీతి చ;

ఞాపనత్థం పనేతస్స, కుసలానుగతం కతం.

౪౮. పటిప్పదాక్కమో చేవ, హీనాదీనఞ్చ భేదతో;

ఝానాగమనతో చేత్థ, వేదితబ్బో విభావినా.

౪౯. అభావోధిపతీనఞ్చ, అయమేవ విసేసకో;

సేసం సబ్బం చ సేసేన, కుసలేన సమం మతం. –

ఏవం రూపావచరారూపావచరవిపాకా వేదితబ్బా.

ఇదాని లోకుత్తరవిపాకచిత్తాని హోన్తి. తాని చతుమగ్గయుత్తచిత్తఫలత్తా చతుబ్బిధాని హోన్తి. కథం? సోతాపత్తిమగ్గఫలచిత్తం, సకదాగామిమగ్గఫలచిత్తం, అనాగామిమగ్గఫలచిత్తం, అరహత్తమగ్గఫలచిత్తన్తి. ఏవం పనేత్థ ఏకేకం ఝానఙ్గయోగభేదతో పఞ్చవిధం, పున మగ్గవీథిఫలసమాపత్తివసేన పవత్తితో దువిధం. ఏవం లోకుత్తరకుసలవిపాకచిత్తాని వేదితబ్బాని.

౫౦. సుఞ్ఞతం అనిమిత్తన్తి, తథాపణిహితన్తిపి;

ఏతాని తీణి నామాని, మగ్గస్సానన్తరే ఫలే.

౫౧. లబ్భన్తి పరభాగస్మిం, వళఞ్జనఫలేసు న;

విపస్సనావసేనేవ, తాని నామాని లబ్భరే.

౫౨. హోన్తి సాధిపతీనేవ, లోకుత్తరఫలాని తు;

విపాకేధిపతీ నత్థి, ఠపేత్వా తు అనాసవే.

౫౩. అత్తనో మగ్గభావేన, మగ్గో ‘‘మగ్గో’’తి వుచ్చతి;

ఫలం మగ్గముపాదాయ, మగ్గో నామాతి వుచ్చతి. –

ఏవం లోకుత్తరవిపాకా వేదితబ్బా.

ఇదాని సత్తాకుసలవిపాకాని వుచ్చన్తి. అకుసలవిపాకం ఉపేక్ఖాసహగతం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం సోతవిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఘానవిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం జివ్హావిఞ్ఞాణం, దుక్ఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం, ఉపేక్ఖాసహగతం అహేతుకమనోధాతుసమ్పటిచ్ఛనం, ఉపేక్ఖాసహగతం అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసన్తీరణన్తి ఇమాని సత్త అకుసలవిపాకచిత్తాని.

ఏత్థ పన ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఏకాదసవిధేనాపి అకుసలచిత్తేన కమ్మే ఆయూహితే కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తేసు అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం కత్వా చతూసు అపాయేసు పటిసన్ధి హుత్వా విపచ్చతి, పటిసన్ధియా వీతివత్తాయ దుతియచిత్తవారం తతో పట్ఠాయ యావతాయుకం భవఙ్గం హుత్వా, అనిట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణాయ పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియా సన్తీరణం హుత్వా, బలవారమ్మణే ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణం హుత్వా, మరణకాలే చుతి హుత్వా విపచ్చతి. ఏవం పఞ్చసు ఠానేసు విపచ్చతి. కేవలం హి తాని కుసలవిపాకాహేతుకచిత్తాని కుసలకమ్మపచ్చయాని, ఇమాని అకుసలకమ్మపచ్చయాని. అయమిమేసం, తేసఞ్చ విసేసో.

౫౪. అనిట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తగోచరే వత్తరే ఇమే;

సుఖాదిత్తయయుత్తా తే, దుక్ఖుపేక్ఖాయుతా ఇమే.

ఏవం కామావచరకుసలవిపాకసహేతుకమట్ఠవిధం, అహేతుకమట్ఠవిధం, ఝానఙ్గయోగభేదతో రూపావచరవిపాకం పఞ్చవిధం, ఆరమ్మణభేదతో అరూపావచరవిపాకం చతుబ్బిధం, మగ్గసమ్పయుత్తచిత్తఫలభేదతో లోకుత్తరవిపాకం చతుబ్బిధం, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిభేదతో అకుసలవిపాకం సత్తవిధన్తి ఛత్తింసవిధం విపాకచిత్తం వేదితబ్బం.

౫౫. ఏవం ఛత్తింసధా పాకం, పాకసాసనపూజితో;

సవిపాకావిపాకేసు, కుసలో సుగతోబ్రవి.

కిరియాబ్యాకతచిత్తం పన అవిపాకతో ఏకవిధం, పరిత్తమహగ్గతతో దువిధం, కామావచరరూపావచరఅరూపావచరభూమిభేదతో తివిధం. తత్థ కామావచరం దువిధం సహేతుకమహేతుకన్తి. తత్థ సహేతుకం ఏకవిధం అరహతో ఏవ ఉప్పజ్జనతో. సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణప్పయోగభేదతో కామావచరకుసలం వియ అట్ఠవిధం హోతి. సేయ్యథిదం – సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం, ససఙ్ఖారికం, సోమనస్ససహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం, ససఙ్ఖారికం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం, ససఙ్ఖారికం, ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం, ససఙ్ఖారికన్తి ఇమాని అట్ఠ సహేతుకకిరియచిత్తాని. ఏతాని పన యథానురూపం దానాదివసేన ఖీణాసవానంయేవ పవత్తన్తి. ఏవం సహేతుకకిరియచిత్తాని వేదితబ్బాని.

అహేతుకకిరియచిత్తం పన తివిధం కిరియాహేతుకమనోధాతుఉపేక్ఖాసహగతావజ్జనచిత్తం, కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసోమనస్ససహగతం హసితుప్పాదచిత్తం, కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుఉపేక్ఖాసహగతం వోట్ఠబ్బనచిత్తన్తి.

తత్థ కిరియాహేతుకమనోధాతు ఉపేక్ఖాసహగతా హదయవత్థుం నిస్సాయ చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తేసు రూపారమ్మణేసు యేన కేనచి పసాదే ఘట్టితే తం తం ఆరమ్మణం గహేత్వా ఆవజ్జనవసేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పురేచారీ హుత్వా భవఙ్గం ఆవట్టయమానా ఉప్పజ్జతి. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతరా పన ద్వే అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో సాధారణాసాధారణాతి దువిధా హోన్తి. తత్థ అసాధారణా పన కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సోమనస్ససహగతా ఖీణాసవస్సేవ ఛసు ద్వారేసు ఛసు అనుళారేసు ఆరమ్మణేసు హసితుప్పాదకిచ్చా నియతవత్థుకా ఉప్పజ్జతి. సాధారణా పన అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉపేక్ఖాసహగతా ఛళారమ్మణవిజాననలక్ఖణా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, సా తీసు భవేసు సబ్బేసం సచిత్తకసత్తానం సాధారణా, న కస్సచి పన సచిత్తకస్స న ఉప్పజ్జతి నామ. ఉప్పజ్జమానా పనాయం పఞ్చద్వారమనోద్వారేసు వోట్ఠబ్బనావజ్జనకిచ్చా ఉప్పజ్జతి. ఛ అసాధారణఞాణానిపి ఏతాయ గహితారమ్మణమేవ గణ్హన్తి. సబ్బారమ్మణగహణసమత్థతాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికాతి వేదితబ్బా. ఇమాని తీణి అహేతుకకిరియచిత్తాని.

ఇధ ఠత్వా హసనచిత్తాని పరిగ్గణ్హితబ్బాని. తేరస హసనచిత్తాని. కుసలతో చతూహి సోమనస్ససహగతేహి, అకుసలతో చతూహీతి ఇమేహి అట్ఠహి చిత్తేహి పుథుజ్జనా హసన్తి, సేఖా పన కుసలతో చతూహి, అకుసలతో ద్వీహి దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తసోమనస్ససహగతేహీతి ఛహి హసన్తి, ఖీణాసవా కిరియతో పఞ్చహి సోమనస్ససహగతేహి హసన్తీతి.

౫౬. సోమనస్సయుతానట్ఠ, కుసలాకుసలాని చ;

క్రియతో పన పఞ్చేవం, హాసచిత్తాని తేరస.

౫౭. పుథుజ్జనా హసన్తేత్థ, చిత్తేహి పన అట్ఠహి;

ఛహి సేఖా అసేఖా చ, హసన్తి పన పఞ్చహి.

ఇదాని రూపావచరకిరియచిత్తాని హోన్తి. వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమం, విచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియం, పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియం, సుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థం, ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఞ్చమన్తి ఇమాని పఞ్చ రూపావచరకిరియచిత్తాని.

ఇదాని అరూపావచరకిరియచిత్తాని వుచ్చన్తి. ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతన్తి ఇమాని చత్తారి అరూపావచరకిరియచిత్తాని. ఇమాని పన రూపారూపకిరియచిత్తాని సకసకభూమికుసలసదిసాని. కేవలం పనేతాని కిరియచిత్తాని ఖీణాసవానంయేవ ఉప్పజ్జన్తి, కుసలాని పన సేఖపుథుజ్జనానం. ఇమాని చ ఖీణాసవానం భావనాకారవసప్పవత్తాని, తాని పన సేఖపుథుజ్జనానం భావనాపుఞ్ఞవసప్పవత్తానీతి అయమేవ ఇమేసం, తేసఞ్చ విసేసో.