౧౩. తేరసమో పరిచ్ఛేదో

కారకపటివేధనిద్దేసో

ఏత్థాహ – నిద్దిట్ఠా కుసలాదయో నామ ధమ్మా, న పనేతేసం కారకో అత్తా నిద్దిట్ఠో. తస్స హి కారకస్స వేదకస్స అత్తనో అభావే కుసలాకుసలానం ధమ్మానం అభావో సియా, తేసమభావే తదాయత్తవుత్తీనం తేసం విపాకానమభావో హోతి, తస్మా కుసలాదీనం ధమ్మానం దేసనా నిరత్థికాతి? అత్ర వుచ్చతే – నాయం నిరత్థికా, సాత్థికావాయం దేసనా. యది కారకస్సాభావా కుసలాదీనమభావో సియా, తస్స పరికప్పితస్స అత్తనోపి అభావో సియా. కిం కారణన్తి చే? తస్స అత్తనో అఞ్ఞస్స కారకస్సాభావతో. కారకాభావేపి కత్తా అత్తా అత్థీతి చే? తథా కుసలాదీనమ్పి అసతిపి కత్తరి అత్థితా ఉపగన్తబ్బా, కుతోయం తవ తత్థానురోధో, ఇధ విరోధోతి. అథాపి యథా పన లోకే కారకాభావేపి పథవీఆపతేజఉతుఆదయో పటిచ్చ అఙ్కురాదీనం అభినిబ్బత్తి దిస్సతి, తథా ఏతేసమ్పి కుసలాదీనం ధమ్మానం హేతుపచ్చయసామగ్గియా అభినిబ్బత్తి హోతీతి వేదితబ్బా.

అథాపి చేత్థ తస్సా పఞ్ఞాయ పరికప్పితో నిచ్చో ధువో కుసలాదీనం కత్తా అత్తా పరమత్థతో అత్థీతి చే? తముపపరిక్ఖిస్సామ తావ, సో పన తావ అత్తా కారకో వేదకో కిం సచేతనో వా, ఉదాహు అచేతనో వాతి? కిఞ్చేత్థ – యది అచేతనో సియా, పాకారతరుపాసాణసదిసో సియా. తస్స కారకవేదకత్తాభావో సియా. యది సచేతనో, సో చేతనాయ అఞ్ఞో వా సియా, అనఞ్ఞో వా. అథానఞ్ఞో, చేతనాయ నాసే అత్తనోపి నాసో సియా. కిం కారణన్తి చే? చేతనాయ అనఞ్ఞత్తా.

అథాపి భవతో అధిప్పాయో ఏవం సియా, అత్తనో పన నాసో న భవతి నిచ్చత్తా, చేతనాయయేవ నాసో భవతీతి? వుచ్చతే – అత్తనో అనాసే సతి చేతనాయపి నాసో న భవతి. కిం కారణన్తి చే? చేతనాయ అనఞ్ఞత్తా. చేతనత్తానం అనఞ్ఞత్తే సతి చేతనాయయేవ నాసో భవతి, న అత్తనోతి అయుత్తమేతం. అథ చేతనాయయేవ వినాసే విసేసకారణం నత్థి, అత్తావ నస్సతు, తిట్ఠతు చేతనా. అథ చేతనాయ నాసే అత్తనో నాసో న భవతీతి చే? చేతనాయ అత్తా అఞ్ఞో సియా. అథ అఞ్ఞస్స అత్తస్స నాసే సతి సయం నాసో న భవతి, ఏవఞ్చ సతి ‘‘చేతనాయ అనఞ్ఞో అత్తా’’తి తవ పటిఞ్ఞా హీనా. అథాపి చేతనత్తానం అనఞ్ఞత్తే సతి అత్తనో అనాసో చేతనాయపి అనాసో భవతు. అథ న భవతి, పటిఞ్ఞా హీనా. అథ వుత్తప్పకారతో విపరీతం వా సియా, అత్తా నస్సతు, చేతనా తిట్ఠతు. అథ పన ఏవం న భవతీతి చే? అనఞ్ఞత్తపక్ఖం పరిచ్చజ. అథ పన న పరిచ్చజసి, పటిఞ్ఞాహీనో భవసి.

అథాయం భవతో అధిప్పాయో సియా ‘‘నాయం మమ అత్తా చేతనాయ అనఞ్ఞో, అఞ్ఞోయేవా’’తి? తత్ర వుచ్చతే – ఇధ పన అఞ్ఞత్తం దువిధం హోతి లక్ఖణకతమఞ్ఞత్తఞ్చ దేసన్తరకతమఞ్ఞత్తఞ్చాతి. తత్థ కిం త్వం చేతనత్తానం లక్ఖణకతమఞ్ఞత్తం వదేసి, ఉదాహు దేసన్తరకతమఞ్ఞత్తన్తి? అహం లక్ఖణకతమఞ్ఞత్తం వదామీతి. యథా హి రూపరసగన్ధాదీనమేకదేసే వత్తమానానమ్పి లక్ఖణతో అఞ్ఞత్తం హోతి, ఏవం చేతనత్తానమేకదేసే వత్తమానానమ్పి లక్ఖణతో అఞ్ఞత్తం హోతి, తస్మా లక్ఖణకతమఞ్ఞత్తం వదామీతి. తత్ర వుచ్చతే – యథా హి జాతవేదస్స డయ్హమానే ఆమకసఙ్ఘటే ఆమకవణ్ణవినాసే రసాదీనం వినాసో భవతి, తథేవ చేతనాయ వినాసే అత్తనోపి వినాసో సియా. కిం కారణన్తి చే? రూపరసాదీనం వియ ఏకదేసత్తాతి.

అథేవం భవతో మతి సియా ‘‘ఏకదేసత్తే సతిపి అత్తనో పన నాసో న భవతి, చేతనాయయేవ వినాసో భవతీ’’తి? అత్ర వుచ్చతే – అత్తనో అనాసే చేతనాయపి అనాసోవ హోతి. కిం కారణన్తి చే? రూపరసాదీనం వియ అవినిబ్భోగతో. అథ సమానే ఏకదేసత్తే అవినిబ్భోగభావేపి కేన హేతునా చేతనాయ ఏవ నాసో భవతి, న పన అత్తనో. అథ విసేసకారణం నత్థి, తవ లద్ధియా అత్తావ నస్సతు, తిట్ఠతు చేతనా. అథ చేతనాయ నాసే అత్తనో నాసో న భవతి, ఉభిన్నం ఏకదేసతా నత్థి. ఏవఞ్చ సతి కో దోసోతి చే? యం పన తయా వుత్తం, యథా రూపరసగన్ధాదీనం ఏకదేసే వత్తమానానమ్పి లక్ఖణతో అఞ్ఞత్తం, తథా చేతనత్తానమేకదేసే వత్తమానానమ్పి లక్ఖణతో అఞ్ఞత్తన్తి? తమయుత్తన్తి తవ పటిఞ్ఞా హీనా. అథ రూపరసాదీనం వియ సమానేపి ఏకదేసత్తే యది అత్తనో అనాసే చేతనాయపి అనాసో న భవతి, పటిఞ్ఞాహీనో అసి. అథ వుత్తప్పకారతో విపరీతం వా సియా, తవ అత్తా నస్సతు, చేతనా తిట్ఠతు. అథేవం న భవతీతి చే? ఏకదేసతావ నత్థీతి.

అథ దేసన్తరకతమఞ్ఞత్తం వదేసి, చేతనత్తానం అఞ్ఞత్తే సతి ఘటపటసకటగేహాదీనం వియ అఞ్ఞత్తం సియా. చేతనాయ వినా అనఞ్ఞతా తే అత్తా న ఘటేన వినా పటో వియ అఞ్ఞో సియా. అఞ్ఞో చ హి ఘటో అఞ్ఞో చ పటోతి? న, ఏవఞ్చ సతి కో దోసోతి చే? ‘‘అచేతనో అత్తా’’తి పుబ్బే వుత్తదోసతో న పరిముచ్చతీతి. తస్మా పరమత్థతో న కోచి కత్తా వా వేదకో వా అత్తా అత్థీతి దట్ఠబ్బన్తి.

యది ఏవం అథ కస్మా భగవతా –

౭౭౯. ‘‘అస్మా లోకా పరం లోకం,

సో చ సన్ధావతీ నరో;

సో చ కరోతి వేదేతి,

సుఖదుక్ఖం సయంకత’’న్తి చ.

౭౮౦. ‘‘సత్తో సంసారమాపన్నో,

దుక్ఖమస్స మహబ్భయం;

అత్థి మాతా అత్థి పితా,

అత్థి సత్తోపపాతికో’’తి చ.

౭౮౧. ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా,

భారహారో చ పుగ్గలో;

భారాదానం దుక్ఖం లోకే,

భారనిక్ఖేపనం సుఖ’’న్తి చ.

౭౮౨. ‘‘యఞ్హి కరోతి పురిసో,

కాయేన వాచా ఉద చేతసా;

తఞ్హి తస్స సకం హోతి,

తఞ్చ ఆదాయ గచ్ఛతీ’’తి చ.

౭౮౩. ‘‘ఏకస్సేకేన కప్పేన,

పుగ్గలస్సట్ఠిసఞ్చయో;

సియా పబ్బతసమో రాసి,

ఇతి వుత్తం మహేసినా’’తి చ.

౭౮౪. ‘‘అసద్ధో అకతఞ్ఞూ చ,

సన్ధిచ్ఛేదో చ యో నరో;

హతావకాసో వన్తాసో,

స వే ఉత్తమపోరిసో’’తి చ. –

వుత్తన్తి. సచ్చం ఏవం వుత్తం భగవతా, తఞ్చ ఖో సమ్ముతివసేన, న పరమత్థతో. నను భగవతా ఇదమ్పి వుత్తం –

౭౮౫. ‘‘కిం ను సత్తోతి పచ్చేసి, మార దిట్ఠిగతం ను తే;

సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జోయం, నయిధ సత్తుపలబ్భతీ’’తి చ.

౭౮౬. ‘‘యథాపి అఙ్గసమ్భారా,

హోతి సద్దో రథో ఇతి;

ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు,

హోతి సత్తోతి సమ్ముతీ’’తి చ.

తస్మా న వచనమత్తమేవావలమ్బితబ్బం, న చ దళ్హమూళ్హగాహినా చ భవితబ్బం, గరుకులముపసేవిత్వా సుత్తపదానం అధిప్పాయో జానితబ్బో, సుత్తపదేసు అభియోగో కాతబ్బో. ద్వే సచ్చాని భగవతా వుత్తాని – ‘‘సమ్ముతిసచ్చం, పరమత్థసచ్చఞ్చా’’తి. తస్మా ద్వేపి సమ్ముతిపరమత్థసచ్చాని అసఙ్కరతో ఞాతబ్బాని. ఏవం అసఙ్కరతో ఞత్వా కోచి కారకో వా వేదకో వా నిచ్చో ధువో అత్తా పరమత్థతో నత్థీతి ఉపపరిక్ఖిత్వా పచ్చయసామగ్గియా ధమ్మానం పవత్తిం సల్లక్ఖేత్వా పణ్డితేన కులపుత్తేన అత్థకామేన దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ పటిపజ్జితబ్బన్తి.

౭౮౭. యో ఇమం గన్థం అచ్చన్తం, చిన్తేతి సతతమ్పి సో;

కమేన పరమా పఞ్ఞా, తస్స గచ్ఛతి వేపులం.

౭౮౮. అతిమతికరమాధినీహరం,

విమతివినాసకరం పియక్కరం;

పఠతి సుణతి యో సదా ఇమం,

వికసతి తస్స మతీధ భిక్ఖునో.

ఇతి అభిధమ్మావతారే కారకపటివేధనిద్దేసో నామ

తేరసమో పరిచ్ఛేదో.