౧౨. ద్వాదసమో పరిచ్ఛేదో

పఞ్ఞత్తినిద్దేసో

ఏత్థాహ – ‘‘కిం ఏత్తకమేవ ఞేయ్యం, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి అత్థీ’’తి? అత్థి పఞ్ఞత్తి నామాతి. సా పనేసా పఞ్ఞపేతబ్బతో, పఞ్ఞాపనతో చ ‘‘పఞ్ఞత్తీ’’తి వుచ్చతి. తేనేవాహ – ‘‘యా తేసం తేసం ధమ్మానం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపో’’తి. తత్థ సఙ్ఖాయతీతి సఙ్ఖా, కథీయతీతి అత్థో. కిన్తి కథీయతి? ‘‘అహ’’న్తి ‘‘మమ’’న్తి ‘‘పరో’’తి ‘‘పరస్సా’’తి ‘‘మఞ్చో’’తి ‘‘పీఠ’’న్తి అనేకేహి ఆకారేహి కథీయతీతి సఙ్ఖా. సమఞ్ఞాయతీతి సమఞ్ఞా. పఞ్ఞాపీయతీతి పఞ్ఞత్తి. వోహరీయతీతి వోహారో. కిన్తి వోహరీయతి? ‘‘అహ’’న్తి ‘‘మమ’’న్తి ‘‘పరో’’తి ‘‘పరస్సా’’తి ‘‘మఞ్చో’’తి ‘‘పీఠ’’న్తి. ఏవం తావ పఞ్ఞపేతబ్బతో పఞ్ఞత్తీతి వుత్తా. ‘‘అహ’’న్తి హి రూపాదయో ధమ్మే ఉపాదాయ పటిచ్చ కారణం కత్వా యథా తే రూపాదయో ధమ్మా ఉప్పాదవయవన్తో, న ఏవంవిధా, కేవలం లోకసఙ్కేతేన సిద్ధా యా అయం ‘‘అహ’’న్తి కథీయతి చేవ పఞ్ఞాపీయతి చ, ఏసా పఞ్ఞత్తీతి అత్థో.

ఇదాని పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తిం పకాసేతుం ‘‘నామం నామకమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ నామన్తి తం తం ధమ్మం ‘‘ఏస ఇత్థన్నామో నామా’’తి పఞ్ఞపేతి, తస్మా తం పఞ్ఞత్తీతి పవుచ్చతి. నామకమ్మన్తిఆదీని తస్సా ఏవ వేవచనాని. అయం పఞ్ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి నామ.

సా పనేసా తజ్జాపఞ్ఞత్తి ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఉపనిధాపఞ్ఞత్తీతి తివిధా హోతి. తత్థ తజ్జాపఞ్ఞత్తి నామ చక్ఖుసోతరూపసద్దపథవీతేజోవాయోతిఆదినయప్పవత్తా. ఉపాదాపఞ్ఞత్తి పన సమూహాసమూహవసేన దువిధా హోతి. తత్థ సమూహపఞ్ఞత్తి నామ రూపారూపధమ్మేసు ఏకస్స వా బహూనం వా నామం గహేత్వా సమూహమేవోపాదాయ వుచ్చతి. కథం? అచ్ఛతరచ్ఛఘటపటాదిప్పభేదా. అయం సమూహపఞ్ఞత్తి నామ. అసమూహపఞ్ఞత్తి పన దిసాకాసకాలనిమిత్తాభావనిరోధాదిభేదా.

యదా పన సా విజ్జమానం పరమత్థం జోతయతి, తదా ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి పవుచ్చతి. యదా అవిజ్జమానం సమూహాసమూహభేదం నామమత్తం జోతయతి, తదా ‘‘అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి పవుచ్చతి. దువిధాపి పనేసా సోతద్వారజవనానన్తరం గహితపుబ్బసఙ్కేతమనోద్వారజవనవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాయతి. యాయ గహితపుబ్బసఙ్కేతేన మనోద్వారజవనవిఞ్ఞాణేన పఞ్ఞాపీయతి. యం సన్ధాయ ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి ఛక్కనయో వుత్తో. తత్థ పరమత్థతో విజ్జమానానం రూపాదీనం పఞ్ఞాపనా విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. తథా అవిజ్జమానానమిత్థిపురిసాదీనం పఞ్ఞాపనా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ఠపేత్వా పన వచనత్థం కేనచి ఆకారేన అనుపలబ్భమానానం పఞ్చమసచ్చాదీనం, తిత్థియపరికప్పితానం వా పకతిపురిసాదీనం పఞ్ఞాపనాపి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తియేవ. ‘‘తేవిజ్జో, ఛళభిఞ్ఞో’’తి ఏవమాదినయప్పవత్తా విజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘ఇత్థిసద్దో, పురిససద్దో’’తి ఏవమాదికా అవిజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణ’’న్తి ఏవమాదికా విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. ‘‘ఖత్తియకుమారో, బ్రాహ్మణకుమారో, భిక్ఖుకుమారో’’తి ఏవమాదికా అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీతి ఏవం వుత్తా ఛ పఞ్ఞత్తియోపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. అయం ఉపాదాపఞ్ఞత్తి నామ.

ఉపనిధాపఞ్ఞత్తిపి ఏతిస్సా ఏవ పభేదా, సా పన ‘‘దీఘం ఉపనిధాయ రస్సో, రస్సం ఉపనిధాయ దీఘో’’తిఆదినయప్పవత్తా ‘‘కపణం మానుసకం రజ్జం దిబ్బసుఖం ఉపనిధాయా’’తి ఏవమాదికా చ, తస్మా పఞ్ఞపేతబ్బతో చ పఞ్ఞాపనతో చ పఞ్ఞత్తీతి వేదితబ్బా. సమఞ్ఞా సమత్తా.

౭౭౮. పరమత్థతో చ పఞ్ఞత్తి, తతియా కోటి న విజ్జతి;

ద్వీసు ఠానేసు కుసలో, పరవాదేసు న కమ్పతి.

ఇతి అభిధమ్మావతారే పఞ్ఞత్తినిద్దేసో నామ

ద్వాదసమో పరిచ్ఛేదో.