౧౧. ఏకాదసమో పరిచ్ఛేదో

నిబ్బాననిద్దేసో

౭౬౮. రూపానన్తరముద్దిట్ఠం, నిబ్బానం యం పనాదితో;

తస్సిదాని అనుప్పత్తో, విభావననయక్కమో.

౭౬౯. తస్మాహం తస్స దస్సేతుం, దుక్కరస్స యథాబలం;

దుబ్బోధస్స పవక్ఖామి, విభావనమితో పరం.

తత్థ నిబ్బానన్తి భవాభవం విననతో వానం వుచ్చతి తణ్హా, వానతో నిక్ఖన్తత్తా నిబ్బానన్తి చ పవుచ్చతి అమతం అసఙ్ఖతం పరమం సుఖం. వుత్తం హేతం ‘‘యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి.

౭౭౦. యస్స చాధిగమా సబ్బ-కిలేసానం ఖయో భవే;

నిబ్బానమితి నిద్దిట్ఠం, నిబ్బానకుసలేన తం.

ఏతం చ నిబ్బానం నామ తయిదం సన్తిలక్ఖణం, అచ్చుతిరసం, అస్సాసకరణరసం వా, అనిమిత్తపచ్చుపట్ఠానం, నిస్సరణపచ్చుపట్ఠానం వాతి వేదితబ్బం.

ఏత్థాహ – న పరమత్థతో నిబ్బానం నామ ఏకో సభావో అత్థి, తిత్థియానం అత్తా వియ, ససవిసాణం వియ చ అనుపలబ్భనీయతోతి? న, పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉపపరిక్ఖియమానానం హితగవేసీనం యథానురూపాయ పటిపత్తియా ఉపలబ్భనీయతో. యం హి పుథుజ్జనా నోపలబ్భన్తి, తం ‘‘నత్థీ’’తి న వత్తబ్బం. అథాయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేన ధమ్మసేనాపతినా ‘‘కతమం ను ఖో, ఆవుసో, నిబ్బాన’’న్తి నిబ్బానం పుట్ఠేన ‘‘యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి రాగాదీనం ఖయోవ దస్సితో, తస్మా రాగాదీనం ఖయమత్తమేవ నిబ్బానన్తి చే? తం న. కస్మా? అరహత్తస్సాపి రాగాదీనం ఖయమత్తపసఙ్గదోసాపత్తితో. కథం? నిబ్బానం పుచ్ఛానన్తరమేవ ‘‘కతమం ను ఖో, ఆవుసో, అరహత్త’’న్తి పుట్ఠేన ‘‘యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి రాగాదీనం ఖయోవ వుత్తో, తస్మా తవ మతేన అరహత్తఫలస్సాపి రాగాదీనం ఖయమత్తతా భవేయ్య, న చేతం యుత్తం అనుత్తరస్స లోకుత్తరఫలచిత్తస్స రాగానం ఖయమత్తతాపజ్జనం, తస్మా మా ఏవం బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ వదేసి, ఉభిన్నం పన సుత్తానం అత్థో ఉపపరిక్ఖితబ్బో.

యస్స పన ధమ్మస్సాధిగమేన రాగాదీనం ఖయో హోతి, సో ధమ్మో రాగాదీనం ఖయస్స ఉపనిస్సయత్తా అక్ఖయోపి సమానో ‘‘రాగాదీనం ఖయో నిబ్బాన’’న్తి ఖయోపచారేన వుత్తో, ‘‘తిపుసం జరో గుళో సేమ్హో’’తిఆదీసు వియ ఫలూపచారేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అరహత్తం పన ఖయన్తే ఉప్పన్నత్తా ‘‘ఖయో’’తి వుత్తం. యది రాగాదీనం ఖయమత్తం నిబ్బానం భవేయ్య, సబ్బే బాలపుథుజ్జనాపి సమధిగతనిబ్బానా సచ్ఛికతనిరోధా భవేయ్యుం. కిఞ్చ భియ్యో – నిబ్బానస్స బహుత్తాదిదోసాపత్తితో చ. ఏవఞ్హి సతి రాగాదిక్ఖయానం బహుభావతో నిబ్బానస్సాపి బహుభావో భవేయ్య, సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ నిబ్బానం భవేయ్య, సఙ్ఖతలక్ఖణత్తా సఙ్ఖతపరియాపన్నఞ్చ, సఙ్ఖతపరియాపన్నత్తా అనిచ్చం దుక్ఖం నిబ్బానం భవేయ్యాతి.

కిఞ్చ భియ్యో – యది ఖయో నిబ్బానం భవేయ్య, గోత్రభువోదానమగ్గఫలచిత్తానం కిం ను ఆరమ్మణం వదేసి, వద భద్రముఖాతి? రాగాదీనం ఖయమేవ వదామీతి. కిం పన రాగాదయో గోత్రభుఆదీనం ఖణే ఖీయన్తి, ఉదాహు ఖీయిస్సన్తి, అథ ఖీణాతి? కిం పనేత్థ ‘‘ఖీణేస్వేవ ఖయం వదామీ’’తి. సుట్ఠు ఉపధారేత్వా వద భద్రముఖాతి, యది ఖీణేస్వేవ ఖయం వదేసి, న గోత్రభుచిత్తాదీనం నిబ్బానారమ్మణతా సిజ్ఝతీతి. కిం కారణం? గోత్రభుక్ఖణే రాగాదయో ఖీయిస్సన్తి, తథా వోదానక్ఖణే, మగ్గక్ఖణే పన ఖీయన్తి, న ఖీణా, ఫలక్ఖణే ఖీణా. ఏవం సన్తే భవతో మతేన ఫలమేవ ఖయారమ్మణం, న ఇతరే, ఇతరేసం పన కిమారమ్మణం వదేసీతి? అద్ధా సో ఆరమ్మణం అపస్సన్తో నిరుత్తరో భవిస్సతి. అపిచ కిలేసక్ఖయో నామ సప్పురిసేహి కరీయతి, యథానురూపాయ పటిపత్తియా ఉప్పాదీయతీతి అత్థో. నిబ్బానం పన న కేనచి కరీయతి న ఉప్పాదీయతి, తస్మా నిబ్బానమమతమసఙ్ఖతం. తమకతం జానాతీతి అరియసావకో ‘‘అకతఞ్ఞూ’’తి పవుచ్చతి. వుత్తఞ్చేతం –

౭౭౧. ‘‘అసద్ధో అకతఞ్ఞూ చ,

సన్ధిచ్ఛేదో చ యో నరో;

హతావకాసో వన్తాసో,

స వే ఉత్తమపోరిసో’’తి.

అపిచ ‘‘నిస్సరణ’’న్తి భగవతా వుత్తత్తా చ. ‘‘నిస్సరణ’’న్తి హి నిబ్బానస్సేతం నామం. యథాహ ‘‘తయో ఖోమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా. కతమే తయో ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝా? తిస్సో నిస్సరణధాతుయో. కామానమేతం నిస్సరణం, యదిదం నేక్ఖమ్మం. రూపానమేతం నిస్సరణం, యదిదం అరూపం. యం ఖో పన కిఞ్చి భూతం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం, నిరోధో తస్స నిస్సరణ’’న్తి హి వుత్తం. ఏవం వుత్తస్స తస్స నిబ్బానస్స అభావపత్తిదోసతో పఠమజ్ఝానాకాసానఞ్చాయతనానమ్పి అభావో భవేయ్య, తస్మా అయుత్తం అక్ఖయస్స నిబ్బానస్స ఖయదోసాపజ్జనన్తి, న తు ఖయో నిబ్బానం.

‘‘అత్థి నిస్సరణం లోకే, పఞ్ఞాయ మే సుఫుసిత’’న్తి చ ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి చ ధమ్మసామినా తథాగతేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనేకేసు సుత్తన్తేసు పరమత్థవసేన వుత్తత్తా ‘‘అత్థి నిబ్బానం నామ ఏకో ధమ్మో’’తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. అపిచ పరిత్తత్తికే ‘‘కతమే ధమ్మా అప్పమాణా’’తి పదముద్ధరిత్వా – ‘‘చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని నిబ్బానఞ్చ, ఇమే ధమ్మా అప్పమాణా’’తి వుత్తత్తా రాగాదీనం ఖయస్స అప్పమాణత్తం కథం యుజ్జతి, తస్మా పరమత్థతో అత్థియేవ నిబ్బానం నామ ఏకో సభావోతి. తం పన పకతివాదీనం పకతి వియ, తిత్థియానం అత్తా వియ చ ససవిసాణం వియ చ నావిజ్జమానం.

అథ పఞ్ఞత్తిమత్తం నిబ్బానన్తి చే, తమ్పి అయుత్తం. కస్మా? నిబ్బానారమ్మణానం చిత్తచేతసికానం నవత్తబ్బారమ్మణత్తా. కథం? పరిత్తారమ్మణత్తికే చ పన ‘‘కతమే ధమ్మా అప్పమాణారమ్మణా’’తి పదముద్ధరిత్వా ‘‘చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని, ఇమే ధమ్మా అప్పమాణారమ్మణా’’తి హి వుత్తం. యది పనేతేసం పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణం సియా, అప్పమాణారమ్మణతా న యుజ్జేయ్య, నవత్తబ్బారమ్మణపక్ఖం భజేయ్యుం. ‘‘నవత్తబ్బారమ్మణా పన రూపావచరత్తికచతుక్కజ్ఝానా కుసలతో చ విపాకతో చ కిరియతో చ, చతుత్థస్స ఝానస్స విపాకో, ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం కుసలతో చ విపాకతో చ కిరియతో చ, ఇమే ధమ్మా నవత్తబ్బారమ్మణా’’తి హి వుత్తం, తస్మా న పఞ్ఞత్తిమత్తం నిబ్బానం. యస్మా చ పణ్ణత్తిభావో నిబ్బానస్స న యుజ్జతి, తస్మా మగ్గఫలానం ఆరమ్మణపచ్చయభూతం ఉప్పాదాదీనమభావతో నిచ్చం, రూపసభావాభావతో అరూపం, పపఞ్చాభావతో నిప్పపఞ్చం నిబ్బానం నామ అత్థీతి ఉపగన్తబ్బన్తి.

౭౭౨. అచ్చన్తమనన్తం సన్తం, అమతం అపలోకితం;

పణీతం సరణం ఖేమం, తాణం లేణం పరాయణం.

౭౭౩. సివఞ్చ నిపుణం సచ్చం, దుక్ఖక్ఖయమనాసవం;

సుదుద్దసం పరం పారం, నిబ్బానమనిదస్సనం.

౭౭౪. తణ్హాక్ఖయం ధువం దీపం, అబ్యాపజ్ఝమనీతికం;

అనాలయమరూపఞ్చ, పదమచ్చుతమక్ఖరం.

౭౭౫. విరాగఞ్చ నిరోధఞ్చ, విముత్తి మోక్ఖమేవ చ;

ఇమేహి పన నామేహి, నిబ్బానం తు కథీయతి.

౭౭౬. ఏవఞ్చ పన విఞ్ఞాయ, నిబ్బానమ్పి చ అచ్చుతం;

తస్స చాధిగమూపాయో, కత్తబ్బో విఞ్ఞునా సదా.

౭౭౭. సద్ధాబుద్ధికరం తథాగతమతే సమ్మోహవిద్ధంసనం,

పఞ్ఞాసమ్భవసమ్పసాదనకరం జానాతి యో చే ఇమం;

అత్థబ్యఞ్జనసాలినం సుమధురం సారఞ్ఞువిమ్హాపనం,

గమ్భీరే నిపుణాభిధమ్మపిటకే సో యాభినిట్ఠం పదం.

ఇతి అభిధమ్మావతారే నిబ్బాననిద్దేసో నామ

ఏకాదసమో పరిచ్ఛేదో.