౧౦. దసమో పరిచ్ఛేదో

రూపవిభాగనిద్దేసో

౬౨౨. వుత్తమాదిమ్హి యం రూపం, చిత్తజానమనన్తరం;

తస్స దాని కరిస్సామి, సమాసేన విభావనం.

౬౨౩. యం రుప్పతీతి రూపన్తి, తథా రూపయతీతి వా;

రూపారూపభవాతీతో, సురూపో రూపమబ్రవి.

౬౨౪. తం రూపం దువిధం హోతి, భూతోపాదాయభేదతో;

చతుబ్బిధా మహాభూతా, ఉపాదా చతువీసతి.

౬౨౫. పథవీధాతు ఆపో చ,

తేజో వాయో తథేవ చ;

చత్తారోమే మహాభూతా,

మహాభూతేన దేసితా.

౬౨౬. మహన్తా పాతుభూతాతి, మహాభూతసమాతి వా;

వఞ్చకత్తా అభూతేన, మహాభూతాతి సఞ్ఞితా.

౬౨౭. చక్ఖు సోతఞ్చ ఘానఞ్చ, జివ్హా కాయో చ రూపతా;

సద్దో గన్ధో రసో ఇత్థి-పురిసిన్ద్రియజీవితం.

౬౨౮. వత్థుమాహారతా కాయ-వచీవిఞ్ఞత్తియో దువే;

ఆకాసో చేవ రూపస్స, లహుతాదిత్తయమ్పి చ.

౬౨౯. ఉపచయో సన్తతిరూపం, జరతానిచ్చతాపి చ;

ఉపాదాతి పవుచ్చన్తి, ఇమాని చతువీసతి.

౬౩౦. మహాభూతాని నిస్సాయ, అముఞ్చిత్వా పవత్తితో;

ఉపాదారూపమిచ్చాహ, నిరుపాదానమానసో.

౬౩౧. పథవీ పత్థటత్తా చ, వాయో వాయనతో భవే;

తేజో తేజేతి రూపాని, ఆపో ఆపేతి పాలనా.

౬౩౨. తేసం దాని పవక్ఖామి, రూపానం లక్ఖణాదికం;

లక్ఖణాదీసు ఞాతేసు, ధమ్మా ఆవి భవన్తి హి.

౬౩౩. సామఞ్ఞం వా సభావో వా, ధమ్మానం లక్ఖణం మతం;

కిచ్చం వా తస్స సమ్పత్తి, రసోతి పరిదీపితో.

౬౩౪. ఫలం వా పచ్చుపట్ఠానం, ఉపట్ఠాననయోపి వా;

ఆసన్నకారణం యం తు, తం పదట్ఠానసఞ్ఞితం.

తత్థ కక్ఖళత్తలక్ఖణా పథవీధాతు, పతిట్ఠానరసా, సమ్పటిచ్ఛనపచ్చుపట్ఠానా. పగ్ఘరణలక్ఖణా ఆపోధాతు, ఉపబ్రూహనరసా, సఙ్గహపచ్చుపట్ఠానా. ఉణ్హత్తలక్ఖణా తేజోధాతు, పరిపాచనరసా, మద్దవానుప్పదానపచ్చుపట్ఠానా. విత్థమ్భనలక్ఖణా వాయోధాతు, సముదీరణరసా, అభినీహారపచ్చుపట్ఠానా. ఏకేకాయ చేత్థ సేసభూతత్తయపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం విభావేతీతి అత్థో.

౬౩౫. తత్థ చక్ఖు ద్విధా వుత్తం, పఞ్ఞామంసప్పభేదతో;

తత్థ పఞ్ఞామయం చక్ఖు, హోతి పఞ్చవిధం పన.

౬౩౬. బుద్ధధమ్మసమన్తేహి, ఞాణదిబ్బేహి నామతో;

యథానుక్కమతో తేసం, నానత్తం మే నిబోధథ.

౬౩౭. ఆసయానుసయే ఞాణం, ఇన్ద్రియానం పరోపరే;

బుద్ధచక్ఖున్తి నిద్దిట్ఠం, మునినా లోకచక్ఖునా.

౬౩౮. హేట్ఠామగ్గత్తయే ఞాణం, ధమ్మచక్ఖున్తి సఞ్ఞితం;

ఞేయ్యం సమన్తచక్ఖున్తి, ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతా పన.

౬౩౯. యం ‘‘చక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి, ఆగతం ఞాణచక్ఖు తం;

అభిఞ్ఞాచిత్తజా పఞ్ఞా, దిబ్బచక్ఖున్తి వుచ్చతి.

౬౪౦. మంసచక్ఖుపి దువిధం, ససమ్భారపసాదతో;

ససమ్భారఞ్చ నామేత్థ, అక్ఖికూపే పతిట్ఠితం.

౬౪౧. అక్ఖికూపట్ఠినా హేట్ఠా, ఉద్ధఞ్చ భముకట్ఠినా;

ఉభతో అక్ఖికూటేహి, మత్థలుఙ్గేన అన్తతో.

౬౪౨. బహిద్ధా అక్ఖిలోమేహి, పరిచ్ఛిన్నో చ యో పన;

న్హారుసుత్తేన ఆబన్ధో, మంసపిణ్డో పవుచ్చతి.

౬౪౩. సకలోపి చ లోకోయం, కమలస్స దలం వియ;

పుథులం విపులం నీలం, ఇతి జానాతి లోచనం.

౬౪౪. చక్ఖు నామ న తం హోతి, వత్థు తస్సాతి వుచ్చతి;

ఇదం పన ససమ్భార-చక్ఖున్తి పరిదీపితం.

౬౪౫. వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా,

చతస్సో చాపి ధాతుయో;

భావసమ్భవసణ్ఠానం,

జీవితాని తథేవ చ.

౬౪౬. కాయచక్ఖుపసాదాతి,

సమ్భారా హోన్తి చుద్దస;

తథా విత్థారతో చేతం,

చతస్సో చాపి ధాతుయో.

౬౪౭. వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా,

సణ్ఠానసమ్భవో తథా;

దసేతే చతుసముట్ఠానా,

చత్తాలీస భవన్తి తే.

౬౪౮. చక్ఖు కాయప్పసాదో చ, భావో జీవితమేవ చ;

చత్తాలీసఞ్చ రూపాని, చత్తారి తు భవన్తి హి.

౬౪౯. ఇమేసం పన రూపానం, వసేన పరిపిణ్డితం;

ఇదం సమ్భారచక్ఖున్తి, పణ్డితేహి పకాసితం.

౬౫౦. యో పనేత్థ సితో అత్థి, పరిబన్ధో పరిత్తకో;

చతున్నం పన భూతానం, పసాదో కమ్మసమ్భవో.

౬౫౧. ఇదం పసాదచక్ఖున్తి, అక్ఖాతం పఞ్చచక్ఖునా;

తదేతం తస్స మజ్ఝే తు, ససమ్భారస్స చక్ఖునో.

౬౫౨. సేతేన మణ్డలేనస్స, పరిక్ఖిత్తస్స సబ్బసో;

కణ్హమణ్డలమజ్ఝే వా, నివిట్ఠే దిట్ఠమణ్డలే.

౬౫౩. సన్ధారణాదికిచ్చాహి, ధాతూహి చ చతూహిపి;

కతూపకారం హుత్వాన, ఉతుచిత్తాదినా పన.

౬౫౪. ఉపత్థమ్భియమానం తం, ఆయునా కతపాలనం;

వణ్ణగన్ధరసాదీహి, రూపేహి పరివారితం.

౬౫౫. చక్ఖువిఞ్ఞాణకాదీనం, వత్థుద్వారఞ్చ సాధయం;

ఊకాసిరసమానేన, పమాణేనేవ తిట్ఠతి.

వుత్తం హేతం –

౬౫౬. ‘‘యేన చక్ఖుపసాదేన, రూపానిమనుపస్సతి;

పరిత్తం సుఖుమం ఏతం, ఊకాసిరసమూపమ’’న్తి.

౬౫౭. సోతాదీసు చ ఏసేవ, నయో ఞేయ్యో విభావినా;

విసేసమత్తమేవేత్థ, పవక్ఖామి ఇతో పరం.

సుణాతీతి సోతం, తం తనుతమ్బలోమాచితే అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసే వుత్తప్పకారాహి ధాతూహి కతూపకారం ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం ఆయునా పరిపాలియమానం సోతవిఞ్ఞాణాదీనం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

ఘాయతీతి ఘానం, తం ససమ్భారఘానబిలస్స అన్తో అజపదసణ్ఠానే పదేసే యథావుత్తప్పకారా హుత్వా తిట్ఠతి.

సాయతీతి జివ్హా, జీవితమవ్హాయతీతి వా జివ్హా, సా ససమ్భారజివ్హామజ్ఝస్స ఉపరి ఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసే యథావుత్తప్పకారా హుత్వా తిట్ఠతి.

కుచ్ఛితానం మలానం ఆయోతి కాయో. యావతా పన ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిన్నకం రూపం అత్థి, సబ్బత్థ కాయపసాదో కప్పాసపటలే స్నేహో వియ యథావుత్తప్పకారో హుత్వా తిట్ఠతి.

ఏత్థ పనేతేసం లక్ఖణాదీని పవక్ఖామి – దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణం చక్ఖు, రూపేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, దట్ఠుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

సోతుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణం సోతం, సద్దేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, సోతుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

ఘాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణం ఘానం, గన్ధేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, ఘానవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, ఘాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

సాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణాజివ్హా, రసేసు ఆవిఞ్ఛనరసా, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానా, సాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానా.

ఫుసితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతపసాదలక్ఖణో కాయో, ఫోట్ఠబ్బేసు ఆవిఞ్ఛనరసో, కాయవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానో, ఫుసితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానో.

కేచి పనాహు –

౬౫౮. తేజాధికానం భూతానం, పసాదో పన చక్ఖుతి;

ఆకాసానిలతోయుబ్బిఅధికానం తు సేసకా.

౬౫౯. తే పనేవం తు వత్తబ్బా, ‘‘సుత్తం ఆహరథా’’తి హి;

సుత్తమేవ చ తే అద్ధా, న దక్ఖిస్సన్తి కిఞ్చిపి.

౬౬౦. విసేసే సతి భూతానం, పసాదో హి కథం భవే;

సమానానం హి భూతానం, పసాదో పరిదీపితో.

౬౬౧. తస్మా నిస్సయభూతానం, చతున్నం సబ్బసో పన;

పహాయేవ పనేతేసం, విసేసపరికప్పనం.

౬౬౨. ఞేయ్యా కమ్మవిసేసేన, పసాదానం విసేసతా;

న హి భూతవిసేసేన, హోతి తేసం విసేసతా.

౬౬౩. ఏవమేతేసు చక్ఖుఞ్చ, సోతం అపత్తగాహకం;

సేసం తు పన ఘానాదిత్తయం సమ్పత్తగాహకం.

రూపన్తి రూపయతీతి రూపం, వణ్ణవికారమాపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి అత్థో. తం పన చక్ఖుపటిహననలక్ఖణం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసం, తస్సేవ గోచరభావపచ్చుపట్ఠానం, చతుమహాభూతపదట్ఠానం. యథా చేతం, తథా సబ్బానిపి ఉపాదారూపానీతి.

సద్దోతి సద్దయతీతి సద్దో, సో పన సోతపటిహననలక్ఖణో, సోతవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరభావపచ్చుపట్ఠానో.

రసోతి రసన్తి తేనాతి రసో, సో జివ్హాపటిహననలక్ఖణో, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరభావపచ్చుపట్ఠానో.

గన్ధోతి అత్తానం గన్ధయతి సూచయతీతి గన్ధో, సో ఘానపటిహననలక్ఖణో, ఘానవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరభావపచ్చుపట్ఠానో.

ఇత్థిన్ద్రియన్తి –

౬౬౪. కమ్మజో ఇత్థిభావోయం, పటిసన్ధిసముట్ఠితో;

యఞ్చేతం ఇత్థిలిఙ్గాది, న తు తం ఇన్ద్రియం సియా.

౬౬౫. ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చేవ, ఇత్థిలిఙ్గాదయో పన;

పవత్తేయేవ జాయన్తే, న తాని పటిసన్ధియం.

౬౬౬. న చ తం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం, మనోవిఞ్ఞేయ్యమేవ తం;

ఇత్థిలిఙ్గాదయో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోన్తి వా న వా.

౬౬౭. ఏసేవ చ నయో ఞేయ్యో, సేసేపి పురిసిన్ద్రియే;

ఇదం పఠమకప్పానం, ఉభయం తు పవత్తియం.

౬౬౮. సముట్ఠాతీతి విఞ్ఞేయ్యం, పరతో పటిసన్ధియం;

పవత్తేపి సముట్ఠాయ, పవత్తే పరివత్తతి.

౬౬౯. మహతా పాపకమ్మేన, పురిసత్తం వినస్సతి;

మహతా కుసలేనేవ, జాయతే పురిసిన్ద్రియం.

౬౭౦. దుబ్బలాకుసలేనేవ, ఇత్థిలిఙ్గం వినస్సతి;

దుబ్బలేనేవ పుఞ్ఞేన, ఇత్థిభావో హి జాయతే.

౬౭౧. ఉభతోబ్యఞ్జనస్సాపి, ఏకమేవిన్ద్రియం సియా;

ఏవం సన్తే అభావో చ, దుతియబ్యఞ్జనస్స తు.

౬౭౨. న చాభావో సియా కస్మా, న తం బ్యఞ్జనకారణం;

తస్స కమ్మసహాయం హి, రాగచిత్తం తు కారణం.

ఉభయస్స పనేతస్స లక్ఖణాదీని వుచ్చతి. తత్థ ఇత్థిభావలక్ఖణం ఇత్థిన్ద్రియం, ‘‘ఇత్థీ’’తి పకాసనరసం, ఇత్థిలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం.

పురిసభావలక్ఖణం పురిసిన్ద్రియం, ‘‘పురిసో’’తి పకాసనరసం, పురిసలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం.

జీవితన్తి –

౬౭౩. జీవితిన్ద్రియనిద్దేసే, వత్తబ్బం యం సియా ఇధ;

అరూపజీవితే వుత్త-నయేనేవ చ తం వదే.

లక్ఖణాదీని పనస్స ఏవం వేదితబ్బాని. సహజరూపపరిపాలనలక్ఖణం జీవితిన్ద్రియం, తేసం పవత్తనరసం, తేసమేవ ఠపనపచ్చుపట్ఠానం, యాపయితబ్బభూతపదట్ఠానన్తి.

వత్థూతి హదయవత్థు.

౬౭౪. యం నిస్సాయ మనోధాతు-మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో;

వత్తన్తి పఞ్చవోకారే, తం ‘‘వత్థూ’’తి పవుచ్చతి.

మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నిస్సయలక్ఖణం హదయవత్థు, తాసఞ్చేవ ధాతూనం ఆధారణరసం, ఉబ్బాహనపచ్చుపట్ఠానం.

ఆహారతాతి కబళీకారో ఆహారో. ఓజట్ఠమకం రూపం ఆహరతీతి ఆహారో.

౬౭౫. యాయ ఓజాయ యాపేన్తి, యత్థ యత్థ చ పాణినో;

అయం తు ‘‘కబళీకారో, ఆహారో’’తి పవుచ్చతి.

౬౭౬. అన్నపానాదికం వత్థు, అగ్గిం హరతి కమ్మజం;

కేవలం న చ సక్కోతి, పాలేతుం జీవితం పన.

౬౭౭. ఓజా సక్కోతి పాలేతుం, హరితుం న చ పాచకం;

హరితుమ్పి చ పాలేతుం, ఉభో సక్కోన్తి ఏకతో.

లక్ఖణాదితో పనస్స ఓజాలక్ఖణో కబళీకారో ఆహారో, రూపాహరణరసో, ఉపత్థమ్భనపచ్చుపట్ఠానో, కబళం కత్వా అజ్ఝోహరితబ్బవత్థుపదట్ఠానోతి వేదితబ్బో.

కాయవిఞ్ఞత్తినిద్దేసే కాయేన అత్తనో భావం విఞ్ఞాపేన్తానం కాయగ్గహణానుసారేన గహితాయ ఏతాయ భావో విఞ్ఞాయతీతి విఞ్ఞత్తి. సయం వా కాయగ్గహణానుసారేన విఞ్ఞాయతీతిపి విఞ్ఞత్తి. ‘‘కాయేన సంవరో సాధు, సాధు వాచాయ సంవరో’’తి ఆగతో చోపనసఙ్ఖాతో కాయోవ విఞ్ఞత్తి కాయవిఞ్ఞత్తి. కాయవిప్ఫన్దనేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా సయఞ్చ తథా విఞ్ఞేయ్యత్తా కాయేన విఞ్ఞత్తీతిపి కాయవిఞ్ఞత్తి.

౬౭౮. తత్థ యా సహజాతస్స, చిత్తజానిలధాతుయా;