౭. ఇద్ధిపాదసంయుత్తం

౧. చాపాలవగ్గో

౧. అపారసుత్తం

౮౧౩. ‘‘చత్తారోమే భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా అపారా పారం గమనాయ సంవత్తన్తి. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, చిత్తసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా అపారా పారం గమనాయ సంవత్తన్తీ’’తి. పఠమం.

౨. విరద్ధసుత్తం

౮౧౪. ‘‘యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా విరద్ధా, విరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ. యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఆరద్ధా, ఆరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, ఇమే చత్తారో ఇద్ధిపాదా విరద్ధా, విరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ. యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, ఇమే చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఆరద్ధా, ఆరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ’’తి. దుతియం.

౩. అరియసుత్తం

౮౧౫. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా అరియా నియ్యానికా నియ్యన్తి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా అరియా నియ్యానికా నియ్యన్తి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. తతియం.

౪. నిబ్బిదాసుత్తం

౮౧౬. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. చతుత్థం.

౫. ఇద్ధిపదేససుత్తం

౮౧౭. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇద్ధిపదేసం అభినిప్ఫాదేసుం సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇద్ధిపదేసం అభినిప్ఫాదేస్సన్తి సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇద్ధిపదేసం అభినిప్ఫాదేన్తి సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇద్ధిపదేసం అభినిప్ఫాదేసుం, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇద్ధిపదేసం అభినిప్ఫాదేస్సన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇద్ధిపదేసం అభినిప్ఫాదేన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా’’తి. పఞ్చమం.

౬. సమత్తసుత్తం

౮౧౮. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమత్తం ఇద్ధిం అభినిప్ఫాదేసుం, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమత్తం ఇద్ధిం అభినిప్ఫాదేస్సన్తి, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమత్తం ఇద్ధిం అభినిప్ఫాదేన్తి, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమత్తం ఇద్ధిం అభినిప్ఫాదేసుం, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమత్తం ఇద్ధిం అభినిప్ఫాదేస్సన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమత్తం ఇద్ధిం అభినిప్ఫాదేన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. భిక్ఖుసుత్తం

౮౧౯. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం భిక్ఖూ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరింసు, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం భిక్ఖూ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సన్తి, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి భిక్ఖూ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం భిక్ఖూ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరింసు సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం భిక్ఖూ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి భిక్ఖూ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా’’తి. సత్తమం.

౮. బుద్ధసుత్తం

౮౨౦. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి …పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా తథాగతో ‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’తి వుచ్చతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. ఞాణసుత్తం

౮౨౧. ‘‘‘అయం ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’తి మే భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘సో ఖో పనాయం ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బో’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘భావితో’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘అయం వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘సో ఖో పనాయం వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బో’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘భావితో’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘అయం చిత్తసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘సో ఖో పనాయం చిత్తసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బో’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘భావితో’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘అయం వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘సో ఖో పనాయం వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బో’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘భావితో’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాదీ’’తి. నవమం.

౧౦. చేతియసుత్తం

౮౨౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసి. వేసాలియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘గణ్హాహి, ఆనన్ద, నిసీదనం. యేన చాపాలం చేతియం [పావాలచేతియం (స్యా. కం.)] తేనుపసఙ్కమిస్సామ దివావిహారాయా’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పటిస్సుత్వా నిసీదనం ఆదాయ భగవన్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి. అథ ఖో భగవా యేన చాపాలం చేతియం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో ఆనన్దో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘రమణీయా, ఆనన్ద, వేసాలీ, రమణీయం ఉదేనం చేతియం, రమణీయం గోతమకం చేతియం, రమణీయం సత్తమ్బం చేతియం, రమణీయం బహుపుత్తం చేతియం [బహుపుత్తకచేతియం (స్యా. కం. పీ. క.)], రమణీయం సారన్దదం చేతియం [ఆనన్దచేతియం (క.), సానన్దరం (క.)], రమణీయం చాపాలం చేతియం. యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, సో ఆకఙ్ఖమానో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా. తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా. ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, తథాగతో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా’’తి.

ఏవమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతా ఓళారికే నిమిత్తే కయిరమానే ఓళారికే ఓభాసే కయిరమానే నాసక్ఖి పటివిజ్ఝితుం; న భగవన్తం యాచి – ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే, భగవా కప్పం, తిట్ఠతు సుగతో కప్పం [సుగతో కప్పావసేసం (పీ. క.) దీ. ని. ౨.౧౬౭] బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి యథా తం మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో.

దుతియమ్పి ఖో భగవా…పే… తతియమ్పి ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘రమణీయా, ఆనన్ద, వేసాలీ, రమణీయం ఉదేనం చేతియం, రమణీయం గోతమకం చేతియం, రమణీయం సత్తమ్బం చేతియం, రమణీయం బహుపుత్తం చేతియం, రమణీయం సారన్దదం చేతియం, రమణీయం చాపాలం చేతియం. యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, సో ఆకఙ్ఖమానో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా. తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా. ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, తథాగతో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా’’తి.

ఏవమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతా ఓళారికే నిమిత్తే కయిరమానే ఓళారికే ఓభాసే కయిరమానే నాసక్ఖి పటివిజ్ఝితుం; న భగవన్తం యాచి – ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే, భగవా కప్పం, తిట్ఠతు సుగతో కప్పం బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి యథా తం మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో.

అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛ ఖో త్వం, ఆనన్ద, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పటిస్సుత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. అథ ఖో మారో పాపిమా, అచిరపక్కన్తే ఆయస్మన్తే ఆనన్దే, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా, పరినిబ్బాతు దాని సుగతో [పరినిబ్బాతు సుగతో (సీ. స్యా. కం.) ఏవముపరిపి]! పరినిబ్బానకాలో దాని, భన్తే, భగవతో. భాసితా ఖో పనేసా, భన్తే, భగవతా వాచా – ‘న తావాహం, పాపిమ, పరినిబ్బాయిస్సామి యావ మే భిక్ఖూ న సావకా భవిస్సన్తి వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సామీచిప్పటిపన్నా అనుధమ్మచారినో, సకం ఆచరియకం ఉగ్గహేత్వా ఆచిక్ఖిస్సన్తి దేసేస్సన్తి పఞ్ఞపేస్సన్తి పట్ఠపేస్సన్తి వివరిస్సన్తి విభజిస్సన్తి ఉత్తానీకరిస్సన్తి [ఉత్తానిం కరిస్సన్తి (క.), ఉత్తానికరిస్సన్తి (పీ.)], ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’’తి.

సన్తి ఖో పన, భన్తే, ఏతరహి భిక్ఖూ భగవతో సావకా వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సామీచిప్పటిపన్నా అనుధమ్మచారినో, సకం ఆచరియకం ఉగ్గహేత్వా ఆచిక్ఖన్తి దేసేన్తి పఞ్ఞపేన్తి పట్ఠపేన్తి వివరన్తి విభజన్తి ఉత్తానీకరోన్తి, ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేన్తి. పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా, పరినిబ్బాతు దాని, సుగతో! పరినిబ్బానకాలో దాని, భన్తే, భగవతో.

‘‘భాసితా ఖో పనేసా, భన్తే, భగవతా వాచా – ‘న తావాహం, పాపిమ, పరినిబ్బాయిస్సామి యావ మే భిక్ఖునియో న సావికా భవిస్సన్తి వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సామీచిప్పటిపన్నా అనుధమ్మచారినియో, సకం ఆచరియకం ఉగ్గహేత్వా ఆచిక్ఖిస్సన్తి దేసేస్సన్తి పఞ్ఞపేస్సన్తి పట్ఠపేస్సన్తి వివరిస్సన్తి విభజిస్సన్తి ఉత్తానీకరిస్సన్తి, ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’’తి.

‘‘సన్తి ఖో పన, భన్తే, ఏతరహి భిక్ఖునియో భగవతో సావికా వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సామీచిప్పటిపన్నా అనుధమ్మచారినియో, సకం ఆచరియకం ఉగ్గహేత్వా ఆచిక్ఖన్తి దేసేన్తి పఞ్ఞపేన్తి పట్ఠపేన్తి వివరన్తి విభజన్తి ఉత్తానీకరోన్తి, ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేన్తి. పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా, పరినిబ్బాతు దాని, సుగతో! పరినిబ్బానకాలో దాని, భన్తే, భగవతో.

‘‘భాసితా ఖో పనేసా, భన్తే, భగవతా వాచా – ‘న తావాహం, పాపిమ, పరినిబ్బాయిస్సామి యావ మే ఉపాసకా…పే… యావ మే ఉపాసికా న సావికా భవిస్సన్తి వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సామీచిప్పటిపన్నా అనుధమ్మచారినియో, సకం ఆచరియకం ఉగ్గహేత్వా ఆచిక్ఖిస్సన్తి దేసేస్సన్తి పఞ్ఞపేస్సన్తి పట్ఠపేస్సన్తి వివరిస్సన్తి విభజిస్సన్తి ఉత్తానీకరిస్సన్తి, ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేస్సన్తీ’’’తి.

‘‘సన్తి ఖో పన, భన్తే, ఏతరహి ఉపాసకా…పే… ఉపాసికా భగవతో సావికా వియత్తా వినీతా విసారదా బహుస్సుతా ధమ్మధరా ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నా సామీచిప్పటిపన్నా అనుధమ్మచారినియో, సకం ఆచరియకం ఉగ్గహేత్వా ఆచిక్ఖన్తి దేసేన్తి పఞ్ఞపేన్తి పట్ఠపేన్తి వివరన్తి విభజన్తి ఉత్తానీకరోన్తి, ఉప్పన్నం పరప్పవాదం సహధమ్మేన సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేన్తి. పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా, పరినిబ్బాతు దాని, సుగతో! పరినిబ్బానకాలో దాని, భన్తే, భగవతో.

‘‘భాసితా ఖో పనేసా, భన్తే, భగవతా వాచా – ‘న తావాహం, పాపిమ, పరినిబ్బాయిస్సామి యావ మే ఇదం బ్రహ్మచరియం న ఇద్ధఞ్చేవ భవిస్సతి ఫీతఞ్చ విత్థారితం బాహుజఞ్ఞం పుథుభూతం యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసిత’న్తి. తయిదం, భన్తే, భగవతో బ్రహ్మచరియం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ విత్థారితం బాహుజఞ్ఞం పుథుభూతం యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసితం. పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా, పరినిబ్బాతు దాని సుగతో. పరినిబ్బానకాలో దాని, భన్తే, భగవతో’’తి.

ఏవం వుత్తే భగవా మారం పాపిమన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అప్పోస్సుక్కో త్వం, పాపిమ, హోహి. న చిరం [నచిరస్సేవ (క.)] తథాగతస్స పరినిబ్బానం భవిస్సతి. ఇతో తిణ్ణం మాసానం అచ్చయేన తథాగతో పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి. అథ ఖో భగవా చాపాలే చేతియే సతో సమ్పజానో ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి. ఓస్సట్ఠే చ [ఓసజ్జే పన (క.)] భగవతా ఆయుసఙ్ఖారే మహాభూమిచాలో అహోసి భింసనకో లోమహంసో, దేవదున్దుభియో [దేవదుద్రభియో (క.)] చ ఫలింసు. అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘తులమతులఞ్చ సమ్భవం, భవసఙ్ఖారమవస్సజి ముని;

అజ్ఝత్తరతో సమాహితో, అభిన్ది కవచమివత్తసమ్భవ’’న్తి. దసమం;

చాపాలవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

అపారాపి విరద్ధో చ, అరియా నిబ్బిదాపి చ;

పదేసం సమత్తం భిక్ఖు, బుద్ధం ఞాణఞ్చ చేతియన్తి.

౨. పాసాదకమ్పనవగ్గో

౧. పుబ్బసుత్తం

౮౨౩. సావత్థినిదానం. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో హేతు, కో పచ్చయో ఇద్ధిపాదభావనాయా’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇతి మే ఛన్దో న చ అతిలీనో భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితో భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తో భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తో భవిస్సతి. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి’’’.

‘‘వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇతి మే వీరియం న చ అతిలీనం భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితం భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తం భవిస్సతి. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘చిత్తసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇతి మే చిత్తం న చ అతిలీనం భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితం భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తం భవిస్సతి. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇతి మే వీమంసా న చ అతిలీనా భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితా భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తా భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తా భవిస్సతి. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖు, చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి; ఆవిభావం, తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే [అభిజ్జమానో (సీ. పీ. క.)] గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసతి [పరామసతి (సీ. స్యా. కం.)] పరిమజ్జతి; యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖు, చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతి – దిబ్బే చ మానుసే చ, దూరే సన్తికే చాతి.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖు, చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి. సరాగం వా చిత్తం ‘సరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి; వీతరాగం వా చిత్తం ‘వీతరాగం చిత్త’న్తి పజానాతి; సదోసం వా చిత్తం ‘సదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి; వీతదోసం వా చిత్తం ‘వీతదోసం చిత్త’న్తి పజానాతి; సమోహం వా చిత్తం ‘సమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి; వీతమోహం వా చిత్తం ‘వీతమోహం చిత్త’న్తి పజానాతి; సంఖిత్తం వా చిత్తం ‘సంఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి; విక్ఖిత్తం వా చిత్తం ‘విక్ఖిత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి; మహగ్గతం వా చిత్తం ‘మహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి; అమహగ్గతం వా చిత్తం ‘అమహగ్గతం చిత్త’న్తి పజానాతి; సఉత్తరం వా చిత్తం ‘సఉత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి; అనుత్తరం వా చిత్తం ‘అనుత్తరం చిత్త’న్తి పజానాతి; సమాహితం వా చిత్తం ‘సమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి; అసమాహితం వా చిత్తం ‘అసమాహితం చిత్త’న్తి పజానాతి; విముత్తం వా చిత్తం ‘విముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి; అవిముత్తం వా చిత్తం ‘అవిముత్తం చిత్త’న్తి పజానాతి’’.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖు, చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం [ఉప్పాదిం (సీ.)]; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో భిక్ఖు, చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత, భోన్తో, సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా; తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన, భోన్తో, సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా; తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖు, చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. పఠమం.

౨. మహప్ఫలసుత్తం

౮౨౪. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ‘ఇతి మే ఛన్దో న చ అతిలీనో భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితో భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తో భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తో భవిస్సతి’. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ‘ఇతి మే వీమంసా న చ అతిలీనా భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితా భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తా భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తా భవిస్సతి’. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి…పే….

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. దుతియం.

౩. ఛన్దసమాధిసుత్తం

౮౨౫. ‘‘ఛన్దం చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం – అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధి. సో అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఉప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా అసమ్మోసాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఇమే వుచ్చన్తి ‘పధానసఙ్ఖారా’తి. ఇతి అయఞ్చ ఛన్దో, అయఞ్చ ఛన్దసమాధి, ఇమే చ పధానసఙ్ఖారా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’’’.

‘‘వీరియం చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం – అయం వుచ్చతి ‘వీరియసమాధి’. సో అనుప్పన్నానం…పే… ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా అసమ్మోసాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఇమే వుచ్చన్తి ‘పధానసఙ్ఖారా’తి. ఇతి ఇదఞ్చ వీరియం, అయఞ్చ వీరియసమాధి, ఇమే చ పధానసఙ్ఖారా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’’’.

‘‘చిత్తం చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం – అయం వుచ్చతి ‘చిత్తసమాధి’. సో అనుప్పన్నానం పాపకానం…పే… ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా అసమ్మోసాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఇమే వుచ్చన్తి ‘పధానసఙ్ఖారా’తి. ఇతి ఇదఞ్చ చిత్తం, అయఞ్చ చిత్తసమాధి, ఇమే చ పధానసఙ్ఖారా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘చిత్తసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’’’.

‘‘వీమంసం చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం – అయం వుచ్చతి ‘వీమంసాసమాధి’. సో అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి…పే… ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా అసమ్మోసాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఇమే వుచ్చన్తి ‘పధానసఙ్ఖారా’తి. ఇతి అయఞ్చ వీమంసా, అయఞ్చ వీమంసాసమాధి, ఇమే చ పధానసఙ్ఖారా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’’’తి. తతియం.

౪. మోగ్గల్లానసుత్తం

౮౨౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ హేట్ఠామిగారమాతుపాసాదే విహరన్తి ఉద్ధతా ఉన్నళా చపలా ముఖరా వికిణ్ణవాచా ముట్ఠస్సతినో అసమ్పజానా అసమాహితా భన్తచిత్తా [విబ్భన్తచిత్తా (సీ. స్యా. కం.)] పాకతిన్ద్రియా.

అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏతే ఖో, మోగ్గల్లాన, సబ్రహ్మచారినో హేట్ఠామిగారమాతుపాసాదే విహరన్తి ఉద్ధతా ఉన్నళా చపలా ముఖరా వికిణ్ణవాచా ముట్ఠస్సతినో అసమ్పజానా అసమాహితా భన్తచిత్తా పాకతిన్ద్రియా. గచ్ఛ, మోగ్గల్లాన, తే భిక్ఖూ సంవేజేహీ’’తి.

‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవతో పటిస్సుత్వా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారేసి [అభిసఙ్ఖరేసి (స్యా. పీ. క.)] యథా పాదఙ్గుట్ఠకేన మిగారమాతుపాసాదం సఙ్కమ్పేసి సమ్పకమ్పేసి సమ్పచాలేసి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ సంవిగ్గా లోమహట్ఠజాతా ఏకమన్తం అట్ఠంసు – ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! నివాతఞ్చ వత అయఞ్చ మిగారమాతుపాసాదో గమ్భీరనేమో సునిఖాతో అచలో అసమ్పకమ్పీ, అథ చ పన సఙ్కమ్పితో సమ్పకమ్పితో సమ్పచాలితో’’తి!

అథ ఖో భగవా యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను తుమ్హే, భిక్ఖవే, సంవిగ్గా లోమహట్ఠజాతా ఏకమన్తం ఠితా’’తి? ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం భన్తే! నివాతఞ్చ వత అయఞ్చ మిగారమాతుపాసాదో గమ్భీరనేమో సునిఖాతో అచలో అసమ్పకమ్పీ, అథ చ పన సఙ్కమ్పితో సమ్పకమ్పితో సమ్పచాలితో’’తి! ‘‘తుమ్హేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంవేజేతుకామేన మోగ్గల్లానేన భిక్ఖునా పాదఙ్గుట్ఠకేన మిగారమాతుపాసాదో, సఙ్కమ్పితో సమ్పకమ్పితో సమ్పచాలితో. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమేసం ధమ్మానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మోగ్గల్లానో భిక్ఖు ఏవంమహిద్ధికో ఏవంమహానుభావో’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా, భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ. చతున్నం ఖో, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మోగ్గల్లానో భిక్ఖు ఏవంమహిద్ధికో ఏవంమహానుభావో. కతమేసం చతున్నం? ఇధ, భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానో భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ‘ఇతి మే వీమంసా న చ అతిలీనా భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితా భవిస్సతి; న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తా భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తా భవిస్సతి’. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మోగ్గల్లానో భిక్ఖు ఏవంమహిద్ధికో ఏవంమహానుభావో. ఇమేసఞ్చ పన, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మోగ్గల్లానో భిక్ఖు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి…పే… ఇమేసఞ్చ పన, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మోగ్గల్లానో భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. చతుత్థం.

౫. ఉణ్ణాభబ్రాహ్మణసుత్తం

౮౨౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. అథ ఖో ఉణ్ణాభో బ్రాహ్మణో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఉణ్ణాభో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘కిమత్థియం ను ఖో, భో ఆనన్ద, సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి? ‘‘ఛన్దప్పహానత్థం ఖో, బ్రాహ్మణ, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి.

‘‘అత్థి పన, భో ఆనన్ద, మగ్గో అత్థి పటిపదా ఏతస్స ఛన్దస్స పహానాయా’’తి? ‘‘అత్థి ఖో, బ్రాహ్మణ, మగ్గో అత్థి పటిపదా ఏతస్స ఛన్దస్స పహానాయా’’తి.

‘‘కతమో పన, భో ఆనన్ద, మగ్గో కతమా పటిపదా ఏతస్స ఛన్దస్స పహానాయా’’తి? ‘‘ఇధ, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, మగ్గో అయం పటిపదా ఏతస్స ఛన్దస్స పహానాయా’’తి.

‘‘ఏవం సన్తే, భో ఆనన్ద, సన్తకం హోతి నో అసన్తకం. ఛన్దేనేవ ఛన్దం పజహిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’’. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా తం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, అహోసి తే పుబ్బే ఛన్దో ‘ఆరామం గమిస్సామీ’తి? తస్స తే ఆరామగతస్స యో తజ్జో ఛన్దో సో పటిప్పస్సద్ధో’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘అహోసి తే పుబ్బే వీరియం ‘ఆరామం గమిస్సామీ’తి? తస్స తే ఆరామగతస్స యం తజ్జం వీరియం తం పటిప్పస్సద్ధ’’న్తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘అహోసి తే పుబ్బే చిత్తం ‘ఆరామం గమిస్సామీ’తి? తస్స తే ఆరామగతస్స యం తజ్జం చిత్తం తం పటిప్పస్సద్ధ’’న్తి? ‘‘ఏవం, భో’’. ‘‘అహోసి తే పుబ్బే వీమంసా ‘ఆరామం గమిస్సామీ’తి? తస్స తే ఆరామగతస్స యా తజ్జా వీమంసా సా పటిప్పస్సద్ధా’’తి? ‘‘ఏవం, భో’’.

‘‘ఏవమేవ ఖో, బ్రాహ్మణ, యో సో భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో, తస్స యో పుబ్బే ఛన్దో అహోసి అరహత్తప్పత్తియా, అరహత్తప్పత్తే [అరహత్తే పత్తే (సీ. స్యా. కం.)] యో తజ్జో ఛన్దో సో పటిప్పస్సద్ధో; యం పుబ్బే వీరియం అహోసి అరహత్తప్పత్తియా, అరహత్తప్పత్తే యం తజ్జం వీరియం తం పటిప్పస్సద్ధం; యం పుబ్బే చిత్తం అహోసి అరహత్తప్పత్తియా, అరహత్తప్పత్తే యం తజ్జం చిత్తం తం పటిప్పస్సద్ధం; యా పుబ్బే వీమంసా అహోసి అరహత్తప్పత్తియా, అరహత్తప్పత్తే యా తజ్జా వీమంసా సా పటిప్పస్సద్ధా. తం కిం మఞ్ఞసి, బ్రాహ్మణ, ఇతి ఏవం సన్తే, సన్తకం వా హోతి నో అసన్తకం వా’’తి?

‘‘అద్ధా, భో ఆనన్ద, ఏవం సన్తే, సన్తకం హోతి నో అసన్తకం. అభిక్కన్తం, భో ఆనన్ద, అభిక్కన్తం, భో ఆనన్ద! సేయ్యథాపి, భో ఆనన్ద, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి; ఏవమేవం భోతా ఆనన్దేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం, భో ఆనన్ద, తం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం ఆనన్దో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. పఠమసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౮౨౮. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మహిద్ధికా అహేసుం మహానుభావా, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మహిద్ధికా భవిస్సన్తి మహానుభావా, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మహిద్ధికా మహానుభావా, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మహిద్ధికా అహేసుం మహానుభావా, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మహిద్ధికా భవిస్సన్తి మహానుభావా, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మహిద్ధికా మహానుభావా, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౮౨౯. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోసుం – ఏకోపి హుత్వా బహుధా అహేసుం, బహుధాపి హుత్వా ఏకో అహేసుం; ఆవిభావం, తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానా అగమంసు, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం అకంసు, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే [అభిజ్జమానా (సీ. పీ. క.)] అగమంసు, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమింసు, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసింసు [పరామసింసు (స్యా. కం. క.)] పరిమజ్జింసు; యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేసుం, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోస్సన్తి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా భవిస్సన్తి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో భవిస్సన్తి; ఆవిభావం, తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానా గమిస్సన్తి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరిస్సన్తి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే గమిస్సన్తి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమిస్సన్తి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసిస్సన్తి పరిమజ్జిస్సన్తి; యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తిస్సన్తి, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోన్తి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోన్తి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోన్తి; ఆవిభావం, తిరోభావం; తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానా గచ్ఛన్తి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛన్తి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమన్తి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసన్తి [పరామసన్తి (స్యా. కం.)] పరిమజ్జన్తి; యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేన్తి, సబ్బే తే చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తాతి.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోసుం – ఏకోపి హుత్వా బహుధా అహేసుం…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేసుం, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోస్సన్తి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా భవిస్సన్తి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తిస్సన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా.

‘‘యే హి కేచి భిక్ఖవే ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోన్తి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోన్తి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా’’తి. సత్తమం.

౮. భిక్ఖుసుత్తం

౮౩౦. ‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. ఇద్ధాదిదేసనాసుత్తం

౮౩౧. ‘‘ఇద్ధిం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఇద్ధిపాదఞ్చ ఇద్ధిపాదభావనఞ్చ ఇద్ధిపాదభావనాగామినిఞ్చ పటిపదం. తం సుణాథ.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, ఇద్ధి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఇద్ధి.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదో? యో సో, భిక్ఖవే, మగ్గో యా పటిపదా ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ సంవత్తతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదో.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదభావనా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి …పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదభావనా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదభావనాగామినీ పటిపదా? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదభావనాగామినీ పటిపదా’’తి. నవమం.

౧౦. విభఙ్గసుత్తం

౮౩౨. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా’’.

‘‘కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ‘ఇతి మే ఛన్దో న చ అతిలీనో భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితో భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తో భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తో భవిస్సతి’. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – ‘యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం యథా రత్తిం తథా దివా’. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి. వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ‘ఇతి మే వీమంసా న చ అతిలీనా భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితా భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తా భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తా భవిస్సతి’. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – ‘యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా’. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, అతిలీనో ఛన్దో? యో, భిక్ఖవే, ఛన్దో కోసజ్జసహగతో కోసజ్జసమ్పయుత్తో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిలీనో ఛన్దో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితో ఛన్దో? యో, భిక్ఖవే, ఛన్దో ఉద్ధచ్చసహగతో ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితో ఛన్దో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తో ఛన్దో? యో, భిక్ఖవే, ఛన్దో థినమిద్ధసహగతో థినమిద్ధసమ్పయుత్తో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తో ఛన్దో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తో ఛన్దో? యో, భిక్ఖవే, ఛన్దో బహిద్ధా పఞ్చ కామగుణే ఆరబ్భ అనువిక్ఖిత్తో అనువిసటో – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తో ఛన్దో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పచ్ఛాపురేసఞ్ఞా సుగ్గహితా హోతి సుమనసికతా సూపధారితా సుప్పటివిద్ధా పఞ్ఞాయ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమమేవ కాయం ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా తచపరియన్తం పూరం నానప్పకారస్స అసుచినో పచ్చవేక్ఖతి – ‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో మంసం న్హారు అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం వక్కం హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసం అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్త’న్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో విహరతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యేహి ఆకారేహి యేహి లిఙ్గేహి యేహి నిమిత్తేహి దివా ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, సో తేహి ఆకారేహి తేహి లిఙ్గేహి తేహి నిమిత్తేహి రత్తిం ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి; యేహి వా పన ఆకారేహి యేహి లిఙ్గేహి యేహి నిమిత్తేహి రత్తిం ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, సో తేహి ఆకారేహి తేహి లిఙ్గేహి తేహి నిమిత్తేహి దివా ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా విహరతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా హోతి దివాసఞ్ఞా స్వాధిట్ఠితా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అతిలీనం వీరియం? యం, భిక్ఖవే, వీరియం కోసజ్జసహగతం కోసజ్జసమ్పయుత్తం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిలీనం వీరియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితం వీరియం? యం, భిక్ఖవే, వీరియం ఉద్ధచ్చసహగతం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితం వీరియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం వీరియం? యం, భిక్ఖవే, వీరియం థినమిద్ధసహగతం థినమిద్ధసమ్పయుత్తం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం వీరియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తం వీరియం? యం, భిక్ఖవే, వీరియం బహిద్ధా పఞ్చ కామగుణే ఆరబ్భ అనువిక్ఖిత్తం అనువిసటం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తం వీరియం…పే….

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఆలోకసఞ్ఞా సుగ్గహితా హోతి దివాసఞ్ఞా స్వాధిట్ఠితా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అతిలీనం చిత్తం? యం, భిక్ఖవే, చిత్తం కోసజ్జసహగతం కోసజ్జసమ్పయుత్తం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిలీనం చిత్తం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితం చిత్తం? యం, భిక్ఖవే, చిత్తం ఉద్ధచ్చసహగతం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితం చిత్తం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం చిత్తం? యం, భిక్ఖవే, చిత్తం థినమిద్ధసహగతం థినమిద్ధసమ్పయుత్తం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం చిత్తం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తం చిత్తం? యం, భిక్ఖవే, చిత్తం బహిద్ధా పఞ్చ కామగుణే ఆరబ్భ అనువిక్ఖిత్తం అనువిసటం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తం చిత్తం…పే… ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అతిలీనా వీమంసా? యా, భిక్ఖవే, వీమంసా కోసజ్జసహగతా కోసజ్జసమ్పయుత్తా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిలీనా వీమంసా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితా వీమంసా? యా, భిక్ఖవే, వీమంసా ఉద్ధచ్చసహగతా ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతిప్పగ్గహితా వీమంసా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తా వీమంసా? యా, భిక్ఖవే, వీమంసా థినమిద్ధసహగతా థినమిద్ధసమ్పయుత్తా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం సంఖిత్తా వీమంసా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తా వీమంసా? యా, భిక్ఖవే, వీమంసా బహిద్ధా పఞ్చ కామగుణే ఆరబ్భ అనువిక్ఖిత్తా అనువిసటా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, బహిద్ధా విక్ఖిత్తా వీమంసా…పే… ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోన్తి మహానిసంసా.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి. ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. దసమం.

పాసాదకమ్పనవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

పుబ్బం మహప్ఫలం ఛన్దం, మోగ్గల్లానఞ్చ ఉణ్ణాభం;

ద్వే సమణబ్రాహ్మణా భిక్ఖు, దేసనా విభఙ్గేన చాతి.

౩. అయోగుళవగ్గో

౧. మగ్గసుత్తం

౮౩౩. సావత్థినిదానం. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో మగ్గో, కా పటిపదా ఇద్ధిపాదభావనాయా’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇతి మే ఛన్దో న చ అతిలీనో భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితో భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తో భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తో భవిస్సతి. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం, యథా రత్తిం తథా దివా. ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి. వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇతి మే వీమంసా న చ అతిలీనా భవిస్సతి, న చ అతిప్పగ్గహితా భవిస్సతి, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తా భవిస్సతి, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తా భవిస్సతి. పచ్ఛాపురేసఞ్ఞీ చ విహరతి – యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే; యథా అధో తథా ఉద్ధం, యథా ఉద్ధం తథా అధో; యథా దివా తథా రత్తిం యథా రత్తిం తథా దివా’ – ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి. ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చతూసు ఇద్ధిపాదేసు ఏవం బహులీకతేసు, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. పఠమం.

(ఛపి అభిఞ్ఞాయో విత్థారేతబ్బా).

౨. అయోగుళసుత్తం

౮౩౪. సావత్థినిదానం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిజానాతి ను ఖో, భన్తే, భగవా ఇద్ధియా మనోమయేన కాయేన బ్రహ్మలోకం ఉపసఙ్కమితా’’తి? ‘‘అభిజానామి ఖ్వాహం, ఆనన్ద, ఇద్ధియా మనోమయేన కాయేన బ్రహ్మలోకం ఉపసఙ్కమితా’’తి. ‘‘అభిజానాతి పన, భన్తే, భగవా ఇమినా చాతుమహాభూతికేన కాయేన ఇద్ధియా బ్రహ్మలోకం ఉపసఙ్కమితా’’తి? ‘‘అభిజానామి ఖ్వాహం, ఆనన్ద, ఇమినా చాతుమహాభూతికేన [చాతుమ్మహాభూతికేన (సీ. స్యా. కం.)] కాయేన ఇద్ధియా బ్రహ్మలోకం ఉపసఙ్కమితా’’తి.

‘‘యఞ్చ ఖో, ఓమాతి, భన్తే, భగవా ఇద్ధియా మనోమయేన కాయేన బ్రహ్మలోకం ఉపసఙ్కమితుం, యఞ్చ ఖో అభిజానాతి, భన్తే, భగవా ఇమినా చాతుమహాభూతికేన కాయేన ఇద్ధియా బ్రహ్మలోకం ఉపసఙ్కమితా, తయిదం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియఞ్చేవ అబ్భుతఞ్చా’’తి. ‘‘అచ్ఛరియా చేవ, ఆనన్ద, తథాగతా అచ్ఛరియధమ్మసమన్నాగతా చ, అబ్భుతా చేవ, ఆనన్ద, తథాగతా అబ్భుతధమ్మసమన్నాగతా చ’’.

‘‘యస్మిం, ఆనన్ద, సమయే తథాగతో కాయమ్పి చిత్తే సమోదహతి [సమాదహతి (సీ. స్యా. పీ.)] చిత్తమ్పి కాయే సమోదహతి, సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ కాయే ఓక్కమిత్వా విహరతి; తస్మిం, ఆనన్ద, సమయే తథాగతస్స కాయో లహుతరో చేవ హోతి ముదుతరో చ కమ్మనియతరో చ పభస్సరతరో చ.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, అయోగుళో దివసం సన్తత్తో లహుతరో చేవ హోతి ముదుతరో చ కమ్మనియతరో చ పభస్సరతరో చ; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్మిం సమయే తథాగతో కాయమ్పి చిత్తే సమోదహతి, చిత్తమ్పి కాయే సమోదహతి, సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ కాయే ఓక్కమిత్వా విహరతి; తస్మిం, ఆనన్ద, సమయే తథాగతస్స కాయో లహుతరో చేవ హోతి ముదుతరో చ కమ్మనియతరో చ పభస్సరతరో చ.

‘‘యస్మిం, ఆనన్ద, సమయే తథాగతో కాయమ్పి చిత్తే సమోదహతి, చిత్తమ్పి కాయే సమోదహతి, సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ కాయే ఓక్కమిత్వా విహరతి; తస్మిం, ఆనన్ద, సమయే తథాగతస్స కాయో అప్పకసిరేనేవ పథవియా వేహాసం అబ్భుగ్గచ్ఛతి, సో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, తూలపిచు వా కప్పాసపిచు వా లహుకో వాతూపాదానో అప్పకసిరేనేవ పథవియా వేహాసం అబ్భుగ్గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్మిం సమయే తథాగతో కాయమ్పి చిత్తే సమోదహతి, చిత్తమ్పి కాయే సమోదహతి, సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ కాయే ఓక్కమిత్వా విహరతి; తస్మిం, ఆనన్ద, సమయే తథాగతస్స కాయో అప్పకసిరేనేవ పథవియా వేహాసం అబ్భుగ్గచ్ఛతి, సో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి…పే… యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీ’’తి. దుతియం.

౩. భిక్ఖుసుత్తం

౮౩౫. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి …పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. తతియం.

౪. సుద్ధికసుత్తం

౮౩౬. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి…పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమఫలసుత్తం

౮౩౭. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి …పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖునా ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫలం పాటికఙ్ఖం – దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఫలసుత్తం

౮౩౮. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఇద్ధిపాదా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి, వీరియసమాధి…పే… చిత్తసమాధి …పే… వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా.

‘‘కతమే సత్త ఫలా సత్తానిసంసా? దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ [పటిగచ్చ (సీ.), పటిహచ్చ (పీ.)] అఞ్ఞం ఆరాధేతి నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి; అథ మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి; అథ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం భావితత్తా బహులీకతత్తా ఇమే సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి. ఛట్ఠం.