౩. సతిపట్ఠానసంయుత్తం

౧. అమ్బపాలివగ్గో

౧. అమ్బపాలిసుత్తం

౩౬౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి అమ్బపాలివనే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి. పఠమం.

౨. సతిసుత్తం

౩౬౮. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి అమ్బపాలివనే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘సతో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరేయ్య సమ్పజానో. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానకారీ హోతి. సతో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరేయ్య సమ్పజానో. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ’’తి. దుతియం.

౩. భిక్ఖుసుత్తం

౩౬౯. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి. ‘‘ఏవమేవ పనిధేకచ్చే మోఘపురిసా మఞ్చేవ [మమేవ (సీ.)] అజ్ఝేసన్తి, ధమ్మే చ భాసితే మమేవ అనుబన్ధితబ్బం మఞ్ఞన్తీ’’తి. ‘‘దేసేతు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం, దేసేతు సుగతో సంఖిత్తేన ధమ్మం. అప్పేవ నామాహం భగవతో భాసితస్స అత్థం జానేయ్యం, అప్పేవ నామాహం భగవతో భాసితస్స దాయాదో అస్స’’న్తి. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, భిక్ఖు, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా. యతో ఖో తే, భిక్ఖు, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం భవిస్సతి దిట్ఠి చ ఉజుకా, తతో త్వం, భిక్ఖు, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ చత్తారో సతిపట్ఠానే తివిధేన భావేయ్యాసి.

కతమే చత్తారో? ఇధ త్వం, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తం వా కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; బహిద్ధా వా కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. అజ్ఝత్తం వా వేదనాసు…పే… బహిద్ధా వా వేదనాసు…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. అజ్ఝత్తం వా చిత్తే…పే… బహిద్ధా వా చిత్తే…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. అజ్ఝత్తం వా ధమ్మేసు…పే… బహిద్ధా వా ధమ్మేసు…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. యతో ఖో త్వం, భిక్ఖు, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే ఏవం తివిధేన భావేస్ససి, తతో తుయ్హం, భిక్ఖు, యా రత్తి వా దివసో వా ఆగమిస్సతి వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు, నో పరిహానీ’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో సో భిక్ఖు ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పన సో భిక్ఖు అరహతం అహోసీతి. తతియం.

౪. సాలసుత్తం

౩౭౦. ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు విహరతి సాలాయ బ్రాహ్మణగామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి…పే… ఏతదవోచ –

‘‘యే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం, తే వో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనాయ సమాదపేతబ్బా నివేసేతబ్బా పతిట్ఠాపేతబ్బా. కతమేసం చతున్నం? ఏథ తుమ్హే, ఆవుసో, కాయే కాయానుపస్సినో విహరథ ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, కాయస్స యథాభూతం ఞాణాయ; వేదనాసు వేదనానుపస్సినో విహరథ ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, వేదనానం యథాభూతం ఞాణాయ; చిత్తే చిత్తానుపస్సినో విహరథ ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, చిత్తస్స యథాభూతం ఞాణాయ; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరథ ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, ధమ్మానం యథాభూతం ఞాణాయ. యేపి తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సేఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి, తేపి కాయే కాయానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, కాయస్స పరిఞ్ఞాయ; వేదనాసు వేదనానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, వేదనానం పరిఞ్ఞాయ; చిత్తే చిత్తానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, చిత్తస్స పరిఞ్ఞాయ; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, ధమ్మానం పరిఞ్ఞాయ.

‘‘యేపి తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా, తేపి కాయే కాయానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, కాయేన విసంయుత్తా; వేదనాసు వేదనానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, వేదనాహి విసంయుత్తా; చిత్తే చిత్తానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, చిత్తేన విసంయుత్తా; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరన్తి ఆతాపినో సమ్పజానా ఏకోదిభూతా విప్పసన్నచిత్తా సమాహితా ఏకగ్గచిత్తా, ధమ్మేహి విసంయుత్తా.

‘‘యేపి తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం, తే వో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ఇమేసం చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనాయ సమాదపేతబ్బా నివేసేతబ్బా పతిట్ఠాపేతబ్బా’’తి. చతుత్థం.

౫. అకుసలరాసిసుత్తం

౩౭౧. సావత్థినిదానం. తత్ర ఖో భగవా ఏతదవోచ – ‘‘‘అకుసలరాసీ’తి, భిక్ఖవే, వదమానో పఞ్చ నీవరణే సమ్మా వదమానో వదేయ్య. కేవలో హాయం, భిక్ఖవే, అకుసలరాసి, యదిదం – పఞ్చ నీవరణా. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దనీవరణం, బ్యాపాదనీవరణం, థినమిద్ధనీవరణం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం, విచికిచ్ఛానీవరణం. ‘అకుసలరాసీ’తి, భిక్ఖవే, వదమానో ఇమే పఞ్చ నీవరణే సమ్మా వదమానో వదేయ్య. కేవలో హాయం, భిక్ఖవే, అకుసలరాసి, యదిదం – పఞ్చ నీవరణా.

‘‘‘కుసలరాసీ’తి, భిక్ఖవే, వదమానో చత్తారో సతిపట్ఠానే సమ్మా వదమానో వదేయ్య. కేవలో హాయం, భిక్ఖవే, కుసలరాసి, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ‘కుసలరాసీ’తి, భిక్ఖవే, వదమానో ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే సమ్మా వదమానో వదేయ్య. కేవలో హాయం, భిక్ఖవే, కుసలరాసి, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి. పఞ్చమం.

౬. సకుణగ్ఘిసుత్తం

౩౭౨. ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి లాపం సకుణం సహసా అజ్ఝప్పత్తా అగ్గహేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, లాపో సకుణో సకుణగ్ఘియా హరియమానో ఏవం పరిదేవసి – ‘మయమేవమ్హ [మయమేవామ్హ (క.)] అలక్ఖికా, మయం అప్పపుఞ్ఞా, యే మయం అగోచరే చరిమ్హ పరవిసయే. సచేజ్జ మయం గోచరే చరేయ్యామ సకే పేత్తికే విసయే, న మ్యాయం [న చాయం (సీ.)], సకుణగ్ఘి, అలం అభవిస్స, యదిదం – యుద్ధాయా’తి. ‘కో పన తే, లాప, గోచరో సకో పేత్తికో విసయో’తి? ‘యదిదం – నఙ్గలకట్ఠకరణం లేడ్డుట్ఠాన’’’న్తి. ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా సకే బలే అసంవదమానా [అవచమానా (సీ.)] లాపం సకుణం పముఞ్చి – ‘గచ్ఛ ఖో త్వం, లాప, తత్రపి మే గన్త్వా న మోక్ఖసీ’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, లాపో సకుణో నఙ్గలకట్ఠకరణం లేడ్డుట్ఠానం గన్త్వా మహన్తం లేడ్డుం అభిరుహిత్వా సకుణగ్ఘిం వదమానో అట్ఠాసి – ‘ఏహి ఖో దాని మే, సకుణగ్ఘి, ఏహి ఖో దాని మే, సకుణగ్ఘీ’తి. అథ ఖో సా, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా సకే బలే అసంవదమానా ఉభో పక్ఖే సన్నయ్హ [సన్ధాయ (సీ. స్యా.)] లాపం సకుణం సహసా అజ్ఝప్పత్తా. యదా ఖో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞాసి లాపో సకుణో ‘బహుఆగతో ఖో మ్యాయం సకుణగ్ఘీ’తి, అథ తస్సేవ లేడ్డుస్స అన్తరం పచ్చుపాది. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి తత్థేవ ఉరం పచ్చతాళేసి. ఏవఞ్హి తం [ఏవం హేతం (సీ.)], భిక్ఖవే, హోతి యో అగోచరే చరతి పరవిసయే.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, మా అగోచరే చరిత్థ పరవిసయే. అగోచరే, భిక్ఖవే, చరతం పరవిసయే లచ్ఛతి మారో ఓతారం, లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో? యదిదం – పఞ్చ కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా – అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో.

‘‘గోచరే, భిక్ఖవే, చరథ సకే పేత్తికే విసయే. గోచరే, భిక్ఖవే, చరతం సకే పేత్తికే విసయే న లచ్ఛతి మారో ఓతారం, న లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో? యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం – అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. మక్కటసుత్తం

౩౭౩. ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, హిమవతో పబ్బతరాజస్స దుగ్గా విసమా దేసా, యత్థ నేవ మక్కటానం చారీ న మనుస్సానం. అత్థి, భిక్ఖవే, హిమవతో పబ్బతరాజస్స దుగ్గా విసమా దేసా, యత్థ మక్కటానఞ్హి ఖో చారీ, న మనుస్సానం. అత్థి, భిక్ఖవే, హిమవతో పబ్బతరాజస్స సమా భూమిభాగా రమణీయా, యత్థ మక్కటానఞ్చేవ చారీ మనుస్సానఞ్చ. తత్ర, భిక్ఖవే, లుద్దా మక్కటవీథీసు లేపం ఓడ్డేన్తి మక్కటానం బాధనాయ.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యే తే మక్కటా అబాలజాతికా అలోలజాతికా, తే తం లేపం దిస్వా ఆరకా పరివజ్జన్తి. యో పన సో హోతి మక్కటో బాలజాతికో లోలజాతికో, సో తం లేపం ఉపసఙ్కమిత్వా హత్థేన గణ్హాతి. సో తత్థ బజ్ఝతి. ‘హత్థం మోచేస్సామీ’తి దుతియేన హత్థేన గణ్హాతి. సో తత్థ బజ్ఝతి. ‘ఉభో హత్థే మోచేస్సామీ’తి పాదేన గణ్హాతి. సో తత్థ బజ్ఝతి. ‘ఉభో హత్థే మోచేస్సామి పాదఞ్చా’తి దుతియేన పాదేన గణ్హాతి. సో తత్థ బజ్ఝతి. ‘ఉభో హత్థే మోచేస్సామి పాదే చా’తి తుణ్డేన గణ్హాతి. సో తత్థ బజ్ఝతి. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మక్కటో పఞ్చోడ్డితో థునం సేతి అనయం ఆపన్నో బ్యసనం ఆపన్నో యథాకామకరణీయో లుద్దస్స. తమేనం, భిక్ఖవే, లుద్దో విజ్ఝిత్వా తస్మింయేవ కట్ఠకతఙ్గారే [తస్మింయేవ మక్కటం ఉద్ధరిత్వా (సీ. స్యా.)] అవస్సజ్జేత్వా యేన కామం పక్కమతి. ఏవం సో తం, భిక్ఖవే, హోతి యో అగోచరే చరతి పరవిసయే.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, మా అగోచరే చరిత్థ పరవిసయే. అగోచరే, భిక్ఖవే, చరతం పరవిసయే లచ్ఛతి మారో ఓతారం, లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో? యదిదం – పఞ్చ కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో.

‘‘గోచరే, భిక్ఖవే, చరథ సకే పేత్తికే విసయే. గోచరే, భిక్ఖవే, చరతం సకే పేత్తికే విసయే న లచ్ఛతి మారో ఓతారం, న లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో? యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో’’తి. సత్తమం.

౮. సూదసుత్తం

౩౭౪. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, బాలో అబ్యత్తో అకుసలో సూదో రాజానం వా రాజమహామత్తం వా [రాజమహామత్తానం వా (సీ.)] నానచ్చయేహి సూపేహి పచ్చుపట్ఠితో అస్స – అమ్బిలగ్గేహిపి, తిత్తకగ్గేహిపి, కటుకగ్గేహిపి, మధురగ్గేహిపి, ఖారికేహిపి, అఖారికేహిపి, లోణికేహిపి, అలోణికేహిపి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, బాలో అబ్యత్తో అకుసలో సూదో సకస్స భత్తు నిమిత్తం న ఉగ్గణ్హాతి – ‘ఇదం వా మే అజ్జ భత్తు సూపేయ్యం రుచ్చతి, ఇమస్స వా అభిహరతి, ఇమస్స వా బహుం గణ్హాతి, ఇమస్స వా వణ్ణం భాసతి. అమ్బిలగ్గం వా మే అజ్జ భత్తు సూపేయ్యం రుచ్చతి, అమ్బిలగ్గస్స వా అభిహరతి, అమ్బిలగ్గస్స వా బహుం గణ్హాతి, అమ్బిలగ్గస్స వా వణ్ణం భాసతి. తిత్తకగ్గం వా మే అజ్జ… కటుకగ్గం వా మే అజ్జ… మధురగ్గం వా మే అజ్జ… ఖారికం వా మే అజ్జ… అఖారికం వా మే అజ్జ… లోణికం వా మే అజ్జ… అలోణికం వా మే అజ్జ భత్తు సూపేయ్యం రుచ్చతి, అలోణికస్స వా అభిహరతి, అలోణికస్స వా బహుం గణ్హాతి, అలోణికస్స వా వణ్ణం భాసతీ’’’తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, బాలో అబ్యత్తో అకుసలో సూదో న చేవ లాభీ హోతి అచ్ఛాదనస్స, న లాభీ వేతనస్స, న లాభీ అభిహారానం. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, బాలో అబ్యత్తో అకుసలో సూదో సకస్స భత్తు నిమిత్తం న ఉగ్గణ్హాతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో బాలో అబ్యత్తో అకుసలో భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స కాయే కాయానుపస్సినో విహరతో చిత్తం న సమాధియతి, ఉపక్కిలేసా న పహీయన్తి. సో తం నిమిత్తం న ఉగ్గణ్హాతి. వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి…పే… చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి …పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరతో చిత్తం న సమాధియతి, ఉపక్కిలేసా న పహీయన్తి. సో తం నిమిత్తం న ఉగ్గణ్హాతి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, బాలో అబ్యత్తో అకుసలో భిక్ఖు న చేవ లాభీ హోతి దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖవిహారానం, న లాభీ సతిసమ్పజఞ్ఞస్స. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, బాలో అబ్యత్తో అకుసలో భిక్ఖు సకస్స చిత్తస్స నిమిత్తం న ఉగ్గణ్హాతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో రాజానం వా రాజమహామత్తం వా నానచ్చయేహి సూపేహి పచ్చుపట్ఠితో అస్స – అమ్బిలగ్గేహిపి, తిత్తకగ్గేహిపి, కటుకగ్గేహిపి, మధురగ్గేహిపి, ఖారికేహిపి, అఖారికేహిపి, లోణికేహిపి, అలోణికేహిపి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో సకస్స భత్తు నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతి – ‘ఇదం వా మే అజ్జ భత్తు సూపేయ్యం రుచ్చతి, ఇమస్స వా అభిహరతి, ఇమస్స వా బహుం గణ్హాతి, ఇమస్స వా వణ్ణం భాసతి. అమ్బిలగ్గం వా మే అజ్జ భత్తు సూపేయ్యం రుచ్చతి, అమ్బిలగ్గస్స వా అభిహరతి, అమ్బిలగ్గస్స వా బహుం గణ్హాతి, అమ్బిలగ్గస్స వా వణ్ణం భాసతి. తిత్తకగ్గం వా మే అజ్జ… కటుకగ్గం వా మే అజ్జ… మధురగ్గం వా మే అజ్జ… ఖారికం వా మే అజ్జ… అఖారికం వా మే అజ్జ… లోణికం వా మే అజ్జ… అలోణికం వా మే అజ్జ భత్తు సూపేయ్యం రుచ్చతి, అలోణికస్స వా అభిహరతి, అలోణికస్స వా బహుం గణ్హాతి, అలోణికస్స వా వణ్ణం భాసతీ’’’తి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో లాభీ చేవ హోతి అచ్ఛాదనస్స, లాభీ వేతనస్స, లాభీ అభిహారానం. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో సూదో సకస్స భత్తు నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స కాయే కాయానుపస్సినో విహరతో చిత్తం సమాధియతి, ఉపక్కిలేసా పహీయన్తి. సో తం నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతి. వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి…పే… చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరతో చిత్తం సమాధియతి, ఉపక్కిలేసా పహీయన్తి. సో తం నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతి.

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో భిక్ఖు లాభీ చేవ హోతి దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖవిహారానం, లాభీ హోతి సతిసమ్పజఞ్ఞస్స. తం కిస్స హేతు? తథా హి సో, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో కుసలో భిక్ఖు సకస్స చిత్తస్స నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. గిలానసుత్తం

౩౭౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి వేళువగామకే [బేలువగామకే (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, సమన్తా వేసాలియా యథామిత్తం యథాసన్దిట్ఠం యథాసమ్భత్తం వస్సం ఉపేథ. ఇధేవాహం వేళువగామకే వస్సం ఉపగచ్ఛామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పటిస్సుత్వా సమన్తా వేసాలియా యథామిత్తం యథాసన్దిట్ఠం యథాసమ్భత్తం వస్సం ఉపగచ్ఛుం. భగవా పన తత్థేవ వేళువగామకే వస్సం ఉపగచ్ఛి [ఉపగఞ్ఛి (సీ. పీ.)].

అథ ఖో భగవతో వస్సూపగతస్స ఖరో ఆబాధో ఉప్పజ్జి, బాళ్హా వేదనా వత్తన్తి మారణన్తికా. తత్ర సుదం భగవా సతో సమ్పజానో అధివాసేసి అవిహఞ్ఞమానో. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘న ఖో మే తం పతిరూపం, యోహం అనామన్తేత్వా ఉపట్ఠాకే అనపలోకేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం పరినిబ్బాయేయ్యం. యంనూనాహం ఇమం ఆబాధం వీరియేన పటిపణామేత్వా జీవితసఙ్ఖారం అధిట్ఠాయ విహరేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా తం ఆబాధం వీరియేన పటిపణామేత్వా జీవితసఙ్ఖారం అధిట్ఠాయ విహాసి. (అథ ఖో భగవతో సో ఆబాధో పటిప్పస్సమ్భి) [( ) దీ. ని. ౨.౧౬౪ దిస్సతి].

అథ ఖో భగవా గిలానా వుట్ఠితో [గిలానవుట్ఠితో (సద్దనీతి)] అచిరవుట్ఠితో గేలఞ్ఞా విహారా నిక్ఖమిత్వా విహారపచ్ఛాయాయం [విహారపచ్ఛాఛాయాయం (బహూసు)] పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దిట్ఠో మే, భన్తే, భగవతో ఫాసు; దిట్ఠం, భన్తే, భగవతో ఖమనీయం; దిట్ఠం, భన్తే, భగవతో యాపనీయం. అపి చ మే, భన్తే, మధురకజాతో వియ కాయో, దిసాపి మే న పక్ఖాయన్తి, ధమ్మాపి మం నప్పటిభన్తి భగవతో గేలఞ్ఞేన. అపి చ మే, భన్తే, అహోసి కాచిదేవ అస్సాసమత్తా – ‘న తావ భగవా పరినిబ్బాయిస్సతి, న యావ భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆరబ్భ కిఞ్చిదేవ ఉదాహరతీ’’’తి.

‘‘కిం పన దాని, ఆనన్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో మయి పచ్చాసీసతి [పచ్చాసింసతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]? దేసితో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో అనన్తరం అబాహిరం కరిత్వా. నత్థానన్ద, తథాగతస్స ధమ్మేసు ఆచరియముట్ఠి. యస్స నూన, ఆనన్ద, ఏవమస్స – ‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’తి వా, ‘మముద్దేసికో భిక్ఖుసఙ్ఘో’తి వా, సో నూన, ఆనన్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆరబ్భ కిఞ్చిదేవ ఉదాహరేయ్య. తథాగతస్స ఖో, ఆనన్ద, న ఏవం హోతి – ‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’తి వా, ‘మముద్దేసికో భిక్ఖుసఙ్ఘో’తి వా. స కిం [సో నూన (సీ. పీ.)], ఆనన్ద, తథాగతో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆరబ్భ కిఞ్చిదేవ ఉదాహరిస్సతి! ఏతరహి ఖో పనాహం, ఆనన్ద, జిణ్ణో వుద్ధో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. ఆసీతికో మే వయో వత్తతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, జజ్జరసకటం [జరసకటం (సబ్బత్థ)] వేళమిస్సకేన [వేగమిస్సకేన (సీ.), వేళుమిస్సకేన (స్యా. కం.), వేధమిస్సకేన (పీ. క.), వేఖమిస్సకేన (క.)] యాపేతి; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, వేధమిస్సకేన మఞ్ఞే తథాగతస్స కాయో యాపేతి.

‘‘యస్మిం, ఆనన్ద, సమయే తథాగతో సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా ఏకచ్చానం వేదనానం నిరోధా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఫాసుతరో [ఫాసుతరం (సబ్బత్థ)], ఆనన్ద, తస్మిం సమయే తథాగతస్స కాయో హోతి [తథాగతస్స హోతి (బహూసు)]. తస్మాతిహానన్ద, అత్తదీపా విహరథ అత్తసరణా అనఞ్ఞసరణా, ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా.

‘‘కథఞ్చానన్ద, భిక్ఖు అత్తదీపో విహరతి అత్తసరణో అనఞ్ఞసరణో, ధమ్మదీపో ధమ్మసరణో అనఞ్ఞసరణో? ఇధానన్ద, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు అత్తదీపో విహరతి అత్తసరణో అనఞ్ఞసరణో, ధమ్మదీపో ధమ్మసరణో అనఞ్ఞసరణో. యే హి కేచి, ఆనన్ద, ఏతరహి వా మమచ్చయే వా అత్తదీపా విహరిస్సన్తి అత్తసరణా అనఞ్ఞసరణా, ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా; తమతగ్గే మేతే, ఆనన్ద, భిక్ఖూ భవిస్సన్తి యే కేచి సిక్ఖాకామా’’తి. నవమం.

౧౦. భిక్ఖునుపస్సయసుత్తం

౩౭౬. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖునుపస్సయో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖునియో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తా భిక్ఖునియో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచుం –

‘‘ఇధ, భన్తే ఆనన్ద, సమ్బహులా భిక్ఖునియో చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా [సుపట్ఠితచిత్తా (సీ. పీ. క.)] విహరన్తియో ఉళారం పుబ్బేనాపరం విసేసం సఞ్జానన్తీ’’తి [సమ్పజానన్తీతి (క.)]. ‘‘ఏవమేతం, భగినియో, ఏవమేతం, భగినియో! యో హి కోచి, భగినియో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తో విహరతి, తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – ‘ఉళారం పుబ్బేనాపరం విసేసం సఞ్జానిస్సతీ’’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో తా భిక్ఖునియో ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఇధాహం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖునుపస్సయో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదిం. అథ ఖో, భన్తే, సమ్బహులా భిక్ఖునియో యేనాహం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో, భన్తే, తా భిక్ఖునియో మం ఏతదవోచుం – ‘ఇధ, భన్తే ఆనన్ద, సమ్బహులా భిక్ఖునియో చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా విహరన్తియో ఉళారం పుబ్బేనాపరం విసేసం సఞ్జానన్తీ’తి. ఏవం వుత్తాహం, భన్తే, తా భిక్ఖునియో ఏతదవోచం – ‘ఏవమేతం, భగినియో, ఏవమేతం, భగినియో! యో హి కోచి, భగినియో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తో విహరతి, తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – ఉళారం పుబ్బేనాపరం విసేసం సఞ్జానిస్సతీ’’’తి.

‘‘ఏవమేతం, ఆనన్ద, ఏవమేతం, ఆనన్ద! యో హి కోచి, ఆనన్ద, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తో విహరతి, తస్సేతం పాటికఙ్ఖం – ‘ఉళారం పుబ్బేనాపరం విసేసం సఞ్జానిస్సతి’’’ [సఞ్జానిస్సతీతి (బహూసు)].

‘‘కతమేసు చతూసు? ఇధానన్ద, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స కాయే కాయానుపస్సినో విహరతో కాయారమ్మణో వా ఉప్పజ్జతి కాయస్మిం పరిళాహో, చేతసో వా లీనత్తం, బహిద్ధా వా చిత్తం విక్ఖిపతి. తేనానన్ద [తేనహానన్ద (సీ.)], భిక్ఖునా కిస్మిఞ్చిదేవ పసాదనీయే నిమిత్తే చిత్తం పణిదహితబ్బం. తస్స కిస్మిఞ్చిదేవ పసాదనీయే నిమిత్తే చిత్తం పణిదహతో పామోజ్జం జాయతి. పముదితస్స పీతి జాయతి. పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి. పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదయతి [వేదియతి (సీ.)]. సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యస్స ఖ్వాహం అత్థాయ చిత్తం పణిదహిం, సో మే అత్థో అభినిప్ఫన్నో. హన్ద, దాని పటిసంహరామీ’తి. సో పటిసంహరతి చేవ న చ వితక్కేతి న చ విచారేతి. ‘అవితక్కోమ్హి అవిచారో, అజ్ఝత్తం సతిమా సుఖమస్మీ’తి పజానాతి’’.

‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖు వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరతో ధమ్మారమ్మణో వా ఉప్పజ్జతి కాయస్మిం పరిళాహో, చేతసో వా లీనత్తం, బహిద్ధా వా చిత్తం విక్ఖిపతి. తేనానన్ద, భిక్ఖునా కిస్మిఞ్చిదేవ పసాదనీయే నిమిత్తే చిత్తం పణిదహితబ్బం. తస్స కిస్మిఞ్చిదేవ పసాదనీయే నిమిత్తే చిత్తం పణిదహతో పామోజ్జం జాయతి. పముదితస్స పీతి జాయతి. పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి. పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదయతి. సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘యస్స ఖ్వాహం అత్థాయ చిత్తం పణిదహిం, సో మే అత్థో అభినిప్ఫన్నో. హన్ద, దాని పటిసంహరామీ’తి. సో పటిసంహరతి చేవ న చ వితక్కేతి న చ విచారేతి. ‘అవితక్కోమ్హి అవిచారో, అజ్ఝత్తం సతిమా సుఖమస్మీ’తి పజానాతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, పణిధాయ భావనా హోతి.

‘‘కథఞ్చానన్ద, అప్పణిధాయ భావనా హోతి? బహిద్ధా, ఆనన్ద, భిక్ఖు చిత్తం అప్పణిధాయ ‘అప్పణిహితం మే బహిద్ధా చిత్త’న్తి పజానాతి. అథ పచ్ఛాపురే ‘అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహిత’న్తి పజానాతి. అథ చ పన ‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా సుఖమస్మీ’తి పజానాతి. బహిద్ధా, ఆనన్ద, భిక్ఖు చిత్తం అప్పణిధాయ ‘అప్పణిహితం మే బహిద్ధా చిత్త’న్తి పజానాతి. అథ పచ్ఛాపురే ‘అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహిత’న్తి పజానాతి. అథ చ పన ‘వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా సుఖమస్మీ’తి పజానాతి. బహిద్ధా, ఆనన్ద, భిక్ఖు చిత్తం అప్పణిధాయ ‘అప్పణిహితం మే బహిద్ధా చిత్త’న్తి పజానాతి. అథ పచ్ఛాపురే ‘అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహిత’న్తి పజానాతి. అథ చ పన ‘చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా సుఖమస్మీ’తి పజానాతి. బహిద్ధా, ఆనన్ద, భిక్ఖు చిత్తం అప్పణిధాయ ‘అప్పణిహితం మే బహిద్ధా చిత్త’న్తి పజానాతి. అథ పచ్ఛాపురే ‘అసంఖిత్తం విముత్తం అప్పణిహిత’న్తి పజానాతి. అథ చ పన ‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా సుఖమస్మీ’తి పజానాతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, అప్పణిధాయ భావనా హోతి.

‘‘ఇతి ఖో, ఆనన్ద, దేసితా మయా పణిధాయ భావనా, దేసితా అప్పణిధాయ భావనా. యం, ఆనన్ద, సత్థారా కరణీయం సావకానం హితేసినా అనుకమ్పకేన అనుకమ్పం ఉపాదాయ, కతం వో తం మయా. ఏతాని, ఆనన్ద, రుక్ఖమూలాని, ఏతాని సుఞ్ఞాగారాని! ఝాయథానన్ద, మా పమాదత్థ; మా పచ్ఛా విప్పటిసారినో అహువత్థ! అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి. దసమం.

అమ్బపాలివగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

అమ్బపాలి సతో భిక్ఖు, సాలా కుసలరాసి చ;

సకుణగ్ధి మక్కటో సూదో, గిలానో భిక్ఖునుపస్సయోతి.

౨. నాలన్దవగ్గో

౧. మహాపురిససుత్తం

౩౭౭. సావత్థినిదానం. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘మహాపురిసో, మహాపురిసో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, మహాపురిసో హోతీ’’తి? ‘‘విముత్తచిత్తత్తా ఖ్వాహం, సారిపుత్త, ‘మహాపురిసో’తి వదామి. అవిముత్తచిత్తత్తా ‘నో మహాపురిసో’తి వదామి’’.

‘‘కథఞ్చ, సారిపుత్త, విముత్తచిత్తో హోతి? ఇధ, సారిపుత్త, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స కాయే కాయానుపస్సినో విహరతో చిత్తం విరజ్జతి, విముచ్చతి అనుపాదాయ ఆసవేహి. వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తస్స ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సినో విహరతో చిత్తం విరజ్జతి, విముచ్చతి అనుపాదాయ ఆసవేహి. ఏవం ఖో, సారిపుత్త, విముత్తచిత్తో హోతి. విముత్తచిత్తత్తా ఖ్వాహం, సారిపుత్త, ‘మహాపురిసో’తి వదామి. అవిముత్తచిత్తత్తా ‘నో మహాపురిసో’తి వదామీ’’తి. పఠమం.

౨. నాలన్దసుత్తం

౩౭౮. ఏకం సమయం భగవా నాలన్దాయం విహరతి పావారికమ్బవనే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే, భగవతి! న చాహు, న చ భవిస్సతి, న చేతరహి విజ్జతి అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా భగవతా భియ్యోభిఞ్ఞతరో, యదిదం – సమ్బోధియ’’న్తి. ‘‘ఉళారా ఖో త్యాయం, సారిపుత్త, ఆసభీ వాచా భాసితా, ఏకంసో గహితో, సీహనాదో నదితో – ‘ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే, భగవతి! న చాహు, న చ భవిస్సతి న చేతరహి విజ్జతి అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా భగవతా భియ్యోభిఞ్ఞతరో, యదిదం – సమ్బోధియ’’’న్తి.

‘‘కిం ను తే, సారిపుత్త, యే తే అహేసుం అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, సబ్బే తే భగవన్తో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితా – ‘ఏవంసీలా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతి వా, ‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతి వా, ‘ఏవంపఞ్ఞా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతి వా, ‘ఏవంవిహారినో తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతి వా, ‘ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’!

‘‘కిం పన తే, సారిపుత్త, యే తే భవిస్సన్తి అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, సబ్బే తే భగవన్తో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితా – ‘ఏవంసీలా తే భగవన్తో భవిస్సన్తి’ ఇతి వా, ‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో భవిస్సన్తి’ ఇతి వా, ‘ఏవంపఞ్ఞా తే భగవన్తో భవిస్సన్తి’ ఇతి వా, ‘ఏవంవిహారినో తే భగవన్తో భవిస్సన్తి’ ఇతి వా, ‘ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో భవిస్సన్తి’ ఇతి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘కిం పన త్యాహం [కిం పన తే (సీ.)], సారిపుత్త, ఏతరహి, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో – ‘ఏవంసీలో భగవా’ ఇతి వా, ‘ఏవంధమ్మో భగవా’ ఇతి వా, ‘ఏవంపఞ్ఞో భగవా’ ఇతి వా, ‘ఏవంవిహారీ భగవా’ ఇతి వా, ‘ఏవంవిముత్తో భగవా’ ఇతి వా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏత్థ చ తే, సారిపుత్త, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు అరహన్తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధేసు చేతోపరియఞాణం [చేతోపరియాయఞాణం (బహూసు)] నత్థి. అథ కిఞ్చరహి త్యాయం, సారిపుత్త, ఉళారా ఆసభీ వాచా భాసితా, ఏకంసో గహితో, సీహనాదో నదితో – ‘ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే, భగవతి! న చాహు, న చ భవిస్సతి, న చేతరహి విజ్జతి అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా భగవతా’ భియ్యోభిఞ్ఞతరో, యదిదం – సమ్బోధియ’’న్తి?

‘‘న ఖో మే [న ఖో మే తం (స్యా. కం. క.)], భన్తే, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు అరహన్తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధేసు చేతోపరియఞాణం అత్థి, అపి చ మే ధమ్మన్వయో విదితో. సేయ్యథాపి, భన్తే, రఞ్ఞో పచ్చన్తిమం నగరం దళ్హుద్ధాపం [దళ్హుద్దాపం (సీ. పీ. క.), దళ్హద్ధాపం (స్యా. కం.)] దళ్హపాకారతోరణం ఏకద్వారం. తత్రస్స దోవారికో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ అఞ్ఞాతానం నివారేతా ఞాతానం పవేసేతా. సో తస్స నగరస్స సమన్తా అనుపరియాయపథం అనుక్కమమానో న పస్సేయ్య పాకారసన్ధిం వా పాకారవివరం వా, అన్తమసో బిళారనిక్ఖమనమత్తమ్పి. తస్స ఏవమస్స – ‘యే ఖో కేచి ఓళారికా పాణా ఇమం నగరం పవిసన్తి వా నిక్ఖమన్తి వా, సబ్బే తే ఇమినావ ద్వారేన పవిసన్తి వా నిక్ఖమన్తి వా’తి. ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే, ధమ్మన్వయో విదితో – ‘యేపి తే, భన్తే, అహేసుం అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, సబ్బే తే భగవన్తో పఞ్చ నీవరణే పహాయ, చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే, చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా, సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా, అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝింసు. యేపి తే, భన్తే, భవిస్సన్తి అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, సబ్బే తే భగవన్తో పఞ్చ నీవరణే పహాయ, చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే, చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా, సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా, అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిస్సన్తి. భగవాపి, భన్తే, ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పఞ్చ నీవరణే పహాయ, చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే, చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తో, సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా, అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’’తి.

‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! తస్మాతిహ త్వం, సారిపుత్త, ఇమం ధమ్మపరియాయం అభిక్ఖణం భాసేయ్యాసి భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం. యేసమ్పి హి, సారిపుత్త, మోఘపురిసానం భవిస్సతి తథాగతే కఙ్ఖా వా విమతి వా, తేసమ్పిమం ధమ్మపరియాయం సుత్వా యా తథాగతే కఙ్ఖా వా విమతి వా సా పహీయిస్సతీ’’తి. దుతియం.

౩. చున్దసుత్తం

౩౭౯. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో మగధేసు విహరతి నాలకగామకే ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. చున్దో చ సమణుద్దేసో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఉపట్ఠాకో హోతి.

అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తేనేవ ఆబాధేన పరినిబ్బాయి. అథ ఖో చున్దో సమణుద్దేసో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పత్తచీవరమాదాయ యేన సావత్థి జేతవనం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చున్దో సమణుద్దేసో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, సారిపుత్తో పరినిబ్బుతో. ఇదమస్స పత్తచీవర’’న్తి.

‘‘అత్థి ఖో ఇదం, ఆవుసో చున్ద, కథాపాభతం భగవన్తం దస్సనాయ. ఆయామావుసో చున్ద, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిస్సామ; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేస్సామా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో చున్దో సమణుద్దేసో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసి.

అథ ఖో ఆయస్మా చ ఆనన్దో చున్దో చ సమణుద్దేసో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, భన్తే, చున్దో సమణుద్దేసో ఏవమాహ – ‘ఆయస్మా, భన్తే, సారిపుత్తో పరినిబ్బుతో; ఇదమస్స పత్తచీవర’న్తి. అపి చ మే, భన్తే, మధురకజాతో వియ కాయో, దిసాపి మే న పక్ఖాయన్తి, ధమ్మాపి మం నప్పటిభన్తి ‘ఆయస్మా సారిపుత్తో పరినిబ్బుతో’తి సుత్వా’’.

‘‘కిం ను ఖో తే, ఆనన్ద, సారిపుత్తో సీలక్ఖన్ధం వా ఆదాయ పరినిబ్బుతో, సమాధిక్ఖన్ధం వా ఆదాయ పరినిబ్బుతో, పఞ్ఞాక్ఖన్ధం వా ఆదాయ పరినిబ్బుతో, విముత్తిక్ఖన్ధం వా ఆదాయ పరినిబ్బుతో, విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం వా ఆదాయ పరినిబ్బుతో’’తి? ‘‘న చ ఖో మే, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో సీలక్ఖన్ధం వా ఆదాయ పరినిబ్బుతో, సమాధిక్ఖన్ధం వా…పే… పఞ్ఞాక్ఖన్ధం వా… విముత్తిక్ఖన్ధం వా… విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం వా ఆదాయ పరినిబ్బుతో. అపి చ మే, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో ఓవాదకో అహోసి ఓతిణ్ణో విఞ్ఞాపకో సన్దస్సకో సమాదపకో సముత్తేజకో సమ్పహంసకో, అకిలాసు ధమ్మదేసనాయ, అనుగ్గాహకో సబ్రహ్మచారీనం. తం మయం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ధమ్మోజం ధమ్మభోగం ధమ్మానుగ్గహం అనుస్సరామా’’తి.

‘‘నను తం, ఆనన్ద, మయా పటికచ్చేవ [పటిగచ్చేవ (సీ. పీ.)] అక్ఖాతం – ‘సబ్బేహి పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో అఞ్ఞథాభావో. తం కుతేత్థ, ఆనన్ద, లబ్భా! యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం వత మా పలుజ్జీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో యో మహన్తతరో ఖన్ధో సో పలుజ్జేయ్య; ఏవమేవ ఖో ఆనన్ద, మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స తిట్ఠతో సారవతో సారిపుత్తో పరినిబ్బుతో. తం కుతేత్థ, ఆనన్ద, లబ్భా! యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం వత మా పలుజ్జీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి. తస్మాతిహానన్ద, అత్తదీపా విహరథ అత్తసరణా అనఞ్ఞసరణా, ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా.

‘‘కథఞ్చానన్ద, భిక్ఖు అత్తదీపో విహరతి అత్తసరణో అనఞ్ఞసరణో, ధమ్మదీపో ధమ్మసరణో అనఞ్ఞసరణో? ఇధానన్ద, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు అత్తదీపో విహరతి అత్తసరణో అనఞ్ఞసరణో, ధమ్మదీపో ధమ్మసరణో అనఞ్ఞసరణో. యే హి కేచి, ఆనన్ద, ఏతరహి వా మమచ్చయే వా అత్తదీపా విహరిస్సన్తి అత్తసరణా అనఞ్ఞసరణా, ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా; తమతగ్గే మేతే, ఆనన్ద, భిక్ఖూ భవిస్సన్తి యే కేచి సిక్ఖాకామా’’తి. తతియం.

౪. ఉక్కచేలసుత్తం

౩౮౦. ఏకం సమయం భగవా వజ్జీసు విహరతి ఉక్కచేలాయం గఙ్గాయ నదియా తీరే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం అచిరపరినిబ్బుతేసు సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసు. తేన ఖో పన సమయేన భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో అజ్ఝోకాసే నిసిన్నో హోతి.

అథ ఖో భగవా తుణ్హీభూతం భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘అపి మ్యాయం, భిక్ఖవే, పరిసా సుఞ్ఞా వియ ఖాయతి పరినిబ్బుతేసు సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసు. అసుఞ్ఞా మే, భిక్ఖవే, పరిసా హోతి, అనపేక్ఖా తస్సం దిసాయం హోతి, యస్సం దిసాయం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా విహరన్తి. యే హి తే, భిక్ఖవే, అహేసుం అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసమ్పి భగవన్తానం ఏతప్పరమంయేవ సావకయుగం [ఏతపరమంయేవ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అహోసి – సేయ్యథాపి మయ్హం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా. యేపి తే, భిక్ఖవే, భవిస్సన్తి అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసమ్పి భగవన్తానం ఏతప్పరమంయేవ సావకయుగం భవిస్సతి – సేయ్యథాపి మయ్హం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా. అచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, సావకానం! అబ్భుతం, భిక్ఖవే, సావకానం! సత్థు చ నామ సాసనకరా భవిస్సన్తి ఓవాదప్పటికరా, చతున్నఞ్చ పరిసానం పియా భవిస్సన్తి మనాపా గరుభావనీయా చ! అచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, తథాగతస్స, అబ్భుతం, భిక్ఖవే, తథాగతస్స! ఏవరూపేపి నామ సావకయుగే పరినిబ్బుతే నత్థి తథాగతస్స సోకో వా పరిదేవో వా! తం కుతేత్థ, భిక్ఖవే, లబ్భా! యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం వత మా పలుజ్జీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో యే మహన్తతరా ఖన్ధా తే పలుజ్జేయ్యుం; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స తిట్ఠతో సారవతో సారిపుత్తమోగ్గల్లానా పరినిబ్బుతా. తం కుతేత్థ, భిక్ఖవే, లబ్భా! యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం వత మా పలుజ్జీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, అత్తదీపా విహరథ అత్తసరణా అనఞ్ఞసరణా, ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అత్తదీపో విహరతి అత్తసరణో అనఞ్ఞసరణో, ధమ్మదీపో ధమ్మసరణో అనఞ్ఞసరణో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అత్తదీపో విహరతి అత్తసరణో అనఞ్ఞసరణో, ధమ్మదీపో ధమ్మసరణో అనఞ్ఞసరణో. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి వా మమచ్చయే వా అత్తదీపా విహరిస్సన్తి అత్తసరణా అనఞ్ఞసరణా, ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా; తమతగ్గే మేతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ భవిస్సన్తి యే కేచి సిక్ఖాకామా’’తి. చతుత్థం.

౫. బాహియసుత్తం

౩౮౧. సావత్థినిదానం. అథ ఖో ఆయస్మా బాహియో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా బాహియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, బాహియ, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా. యతో చ ఖో తే, బాహియ, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం భవిస్సతి, దిట్ఠి చ ఉజుకా, తతో త్వం, బాహియ, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేయ్యాసి’’.

‘‘కతమే చత్తారో? ఇధ, త్వం, బాహియ, కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. యతో ఖో త్వం, బాహియ, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే ఏవం భావేస్ససి, తతో తుయ్హం, బాహియ, యా రత్తి వా దివసో వా ఆగమిస్సతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు, నో పరిహానీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా బాహియో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా బాహియో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా బాహియో అరహతం అహోసీతి. పఞ్చమం.

౬. ఉత్తియసుత్తం

౩౮౨. సావత్థినిదానం. అథ ఖో ఆయస్మా ఉత్తియో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఉత్తియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఉత్తియ, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, దిట్ఠి చ ఉజుకా. యతో చ ఖో తే, ఉత్తియ, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం భవిస్సతి, దిట్ఠి చ ఉజుకా, తతో త్వం, ఉత్తియ, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేయ్యాసి’’.

‘‘కతమే చత్తారో? ఇధ త్వం, ఉత్తియ, కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. యతో ఖో త్వం, ఉత్తియ, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే ఏవం భావేస్ససి, తతో త్వం, ఉత్తియ, గమిస్ససి మచ్చుధేయ్యస్స పార’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఉత్తియో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా ఉత్తియో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా ఉత్తియో అరహతం అహోసీతి. ఛట్ఠం.

౭. అరియసుత్తం

౩౮౩. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా అరియా నియ్యానికా నియ్యన్తి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా అరియా నియ్యానికా నియ్యన్తి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. సత్తమం.

౮. బ్రహ్మసుత్తం

౩౮౪. ఏకం సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే అజపాలనిగ్రోధే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. అథ ఖో భగవతో రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘ఏకాయనో అయం మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా’’.

‘‘కతమే చత్తారో? కాయే వా భిక్ఖు కాయానుపస్సీ విహరేయ్య ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వా భిక్ఖు…పే… చిత్తే వా భిక్ఖు…పే… ధమ్మేసు వా భిక్ఖు ధమ్మానుపస్సీ విహరేయ్య ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏకాయనో అయం మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి.

అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతి భగవతో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవ – బ్రహ్మలోకే అన్తరహితో భగవతో పురతో పాతురహోసి. అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతి ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏవమేతం, భగవా, ఏవమేతం, సుగత! ఏకాయనో అయం, భన్తే, మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా’’.

‘‘కతమే చత్తారో? కాయే వా, భన్తే, భిక్ఖు కాయానుపస్సీ విహరేయ్య ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వా, భన్తే, భిక్ఖు…పే… చిత్తే వా, భన్తే, భిక్ఖు…పే… ధమ్మేసు వా, భన్తే, భిక్ఖు ధమ్మానుపస్సీ విహరేయ్య ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏకాయనో అయం, భన్తే, మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి.

ఇదమవోచ బ్రహ్మా సహమ్పతి. ఇదం వత్వా అథాపరం ఏతదవోచ –

‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ, మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;

ఏతేన మగ్గేన తరింసు పుబ్బే, తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి. అట్ఠమం;

౯. సేదకసుత్తం

౩౮౫. ఏకం సమయం భగవా సుమ్భేసు విహరతి సేదకం నామ సుమ్భానం నిగమో. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, చణ్డాలవంసికో చణ్డాలవంసం ఉస్సాపేత్వా మేదకథాలికం అన్తేవాసిం ఆమన్తేసి – ‘ఏహి త్వం, సమ్మ మేదకథాలికే, చణ్డాలవంసం అభిరుహిత్వా మమ ఉపరిఖన్ధే తిట్ఠాహీ’తి. ‘ఏవం, ఆచరియా’తి ఖో, భిక్ఖవే, మేదకథాలికా అన్తేవాసీ చణ్డాలవంసికస్స పటిస్సుత్వా చణ్డాలవంసం అభిరుహిత్వా ఆచరియస్స ఉపరిఖన్ధే అట్ఠాసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, చణ్డాలవంసికో మేదకథాలికం అన్తేవాసిం ఏతదవోచ – ‘త్వం, సమ్మ మేదకథాలికే, మమం రక్ఖ, అహం తం రక్ఖిస్సామి. ఏవం మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం గుత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం రక్ఖితా సిప్పాని చేవ దస్సేస్సామ, లాభఞ్చ [లాభే చ (సీ.)] లచ్ఛామ, సోత్థినా చ చణ్డాలవంసా ఓరోహిస్సామా’తి. ఏవం వుత్తే, భిక్ఖవే, మేదకథాలికా అన్తేవాసీ చణ్డాలవంసికం ఏతదవోచ – ‘న ఖో పనేతం, ఆచరియ, ఏవం భవిస్సతి. త్వం, ఆచరియ, అత్తానం రక్ఖ, అహం అత్తానం రక్ఖిస్సామి. ఏవం మయం అత్తగుత్తా అత్తరక్ఖితా సిప్పాని చేవ దస్సేస్సామ, లాభఞ్చ లచ్ఛామ, సోత్థినా చ చణ్డాలవంసా ఓరోహిస్సామా’’’తి. ‘‘సో తత్థ ఞాయో’’తి భగవా ఏతదవోచ, ‘‘యథా మేదకథాలికా అన్తేవాసీ ఆచరియం అవోచ. అత్తానం, భిక్ఖవే, రక్ఖిస్సామీతి సతిపట్ఠానం సేవితబ్బం; పరం రక్ఖిస్సామీతి సతిపట్ఠానం సేవితబ్బం. అత్తానం, భిక్ఖవే, రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి’’.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్తానం రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి? ఆసేవనాయ, భావనాయ, బహులీకమ్మేన – ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అత్తానం రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి? ఖన్తియా, అవిహింసాయ, మేత్తచిత్తతాయ, అనుదయతాయ – ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి. అత్తానం, భిక్ఖవే, రక్ఖిస్సామీతి సతిపట్ఠానం సేవితబ్బం; పరం రక్ఖిస్సామీతి సతిపట్ఠానం సేవితబ్బం. అత్తానం, భిక్ఖవే, రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతీ’’తి. నవమం.

౧౦. జనపదకల్యాణీసుత్తం

౩౮౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సుమ్భేసు విహరతి సేదకం నామ సుమ్భానం నిగమో. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ‘జనపదకల్యాణీ, జనపదకల్యాణీ’తి ఖో, భిక్ఖవే, మహాజనకాయో సన్నిపతేయ్య. ‘సా ఖో పనస్స జనపదకల్యాణీ పరమపాసావినీ నచ్చే, పరమపాసావినీ గీతే. జనపదకల్యాణీ నచ్చతి గాయతీ’తి ఖో, భిక్ఖవే, భియ్యోసోమత్తాయ మహాజనకాయో సన్నిపతేయ్య. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖప్పటికూలో. తమేనం ఏవం వదేయ్య – ‘అయం తే, అమ్భో పురిస, సమతిత్తికో తేలపత్తో అన్తరేన చ మహాసమజ్జం అన్తరేన చ జనపదకల్యాణియా పరిహరితబ్బో. పురిసో చ తే ఉక్ఖిత్తాసికో పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధిస్సతి. యత్థేవ నం థోకమ్పి ఛడ్డేస్సతి తత్థేవ తే సిరో పాతేస్సతీ’తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో అముం తేలపత్తం అమనసికరిత్వా బహిద్ధా పమాదం ఆహరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఉపమా ఖో మ్యాయం, భిక్ఖవే, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయం చేవేత్థ అత్థో – సమతిత్తికో తేలపత్తోతి ఖో, భిక్ఖవే, కాయగతాయ ఏతం సతియా అధివచనం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘కాయగతా సతి నో భావితా భవిస్సతి బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా’తి. ఏవఞ్హి ఖో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. దసమం.

నాలన్దవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

మహాపురిసో నాలన్దం, చున్దో చేలఞ్చ బాహియో;

ఉత్తియో అరియో బ్రహ్మా, సేదకం జనపదేన చాతి.

౩. సీలట్ఠితివగ్గో

౧. సీలసుత్తం

౩౮౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా చ ఆనన్దో ఆయస్మా చ భద్దో పాటలిపుత్తే విహరన్తి కుక్కుటారామే. అథ ఖో ఆయస్మా భద్దో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా భద్దో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘యానిమాని, ఆవుసో ఆనన్ద, కుసలాని సీలాని వుత్తాని భగవతా, ఇమాని కుసలాని సీలాని కిమత్థియాని వుత్తాని భగవతా’’తి?

‘‘సాధు సాధు, ఆవుసో భద్ద! భద్దకో ఖో తే, ఆవుసో భద్ద, ఉమ్మఙ్గో [ఉమ్మగ్గో (సీ. స్యా. కం.)], భద్దకం పటిభానం, కల్యాణీ పరిపుచ్ఛా. ఏవఞ్హి త్వం, ఆవుసో భద్ద, పుచ్ఛసి – ‘యానిమాని ఆవుసో ఆనన్ద, కుసలాని సీలాని వుత్తాని భగవతా, ఇమాని కుసలాని సీలాని కిమత్థియాని వుత్తాని భగవతా’’’తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి. ‘‘యానిమాని, ఆవుసో భద్ద, కుసలాని సీలాని వుత్తాని భగవతా, ఇమాని కుసలాని సీలాని యావదేవ చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనాయ వుత్తాని భగవతా’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధావుసో, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. యానిమాని, ఆవుసో భద్ద, కుసలాని సీలాని వుత్తాని భగవతా, ఇమాని కుసలాని సీలాని యావదేవ ఇమేసం చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనాయ వుత్తాని భగవతా’’తి. పఠమం.

౨. చిరట్ఠితిసుత్తం

౩౮౮. తంయేవ నిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా భద్దో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి? కో పనావుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతీ’’తి?

‘‘సాధు సాధు, ఆవుసో భద్ద! భద్దకో ఖో తే, ఆవుసో భద్ద, ఉమ్మఙ్గో, భద్దకం పటిభానం, కల్యాణీ పరిపుచ్ఛా. ఏవఞ్హి త్వం, ఆవుసో భద్ద, పుచ్ఛసి – ‘కో ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి? కో పనావుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతీ’’’తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి. ‘‘చతున్నం ఖో, ఆవుసో, సతిపట్ఠానానం అభావితత్తా అబహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి. చతున్నఞ్చ ఖో, ఆవుసో, సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతి’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధావుసో, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమేసం ఖో, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం అభావితత్తా అబహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి. ఇమేసఞ్చ ఖో, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతీ’’తి. దుతియం.

౩. పరిహానసుత్తం

౩౮౯. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ ఆనన్దో ఆయస్మా చ భద్దో పాటలిపుత్తే విహరన్తి కుక్కుటారామే. అథ ఖో ఆయస్మా భద్దో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా భద్దో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన సద్ధమ్మపరిహానం హోతి? కో ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన సద్ధమ్మఅపరిహానం హోతీ’’తి?

‘‘సాధు సాధు, ఆవుసో భద్ద! భద్దకో ఖో తే, ఆవుసో భద్ద, ఉమ్మఙ్గో, భద్దకం పటిభానం, కల్యాణీ పరిపుచ్ఛా. ఏవఞ్హి త్వం, ఆవుసో భద్ద, పుచ్ఛసి – ‘కో ను ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన సద్ధమ్మపరిహానం హోతి? కో పనావుసో ఆనన్ద, హేతు, కో పచ్చయో యేన సద్ధమ్మఅపరిహానం హోతీ’’’తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి. ‘‘చతున్నం ఖో, ఆవుసో, సతిపట్ఠానానం అభావితత్తా అబహులీకతత్తా సద్ధమ్మపరిహానం హోతి. చతున్నఞ్చ ఖో, ఆవుసో, సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా సద్ధమ్మఅపరిహానం హోతి’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధావుసో, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమేసం ఖో, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం అభావితత్తా అబహులీకతత్తా సద్ధమ్మపరిహానం హోతి. ఇమేసఞ్చ ఖో, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా సద్ధమ్మఅపరిహానం హోతీ’’తి. తతియం.

౪. సుద్ధసుత్తం

౩౯౦. సావత్థినిదానం. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు …పే… చిత్తే …పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి. చతుత్థం.

౫. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తం

౩౯౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భో గోతమ, హేతు, కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి? కో పన, భో గోతమ, హేతు, కో పచ్చయో యేన తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతీ’’తి?

‘‘చతున్నం ఖో, బ్రాహ్మణ, సతిపట్ఠానానం అభావితత్తా అబహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి. చతున్నఞ్చ ఖో, బ్రాహ్మణ, సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతి.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధ, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమేసం ఖో, బ్రాహ్మణ, చతున్నం సతిపట్ఠానానం అభావితత్తా అబహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో న చిరట్ఠితికో హోతి. ఇమేసఞ్చ ఖో, బ్రాహ్మణ, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా తథాగతే పరినిబ్బుతే సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. పదేససుత్తం

౩౯౨. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో సాకేతే విహరన్తి కణ్డకీవనే [కణ్టకీవనే (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. అథ ఖో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితా యేనాయస్మా అనిరుద్ధో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా అనురుద్ధేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ – ‘‘‘సేఖో, సేఖో’తి [సేక్ఖో సేక్ఖోతి (స్యా. కం.)], ఆవుసో అనురుద్ధ, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, సేఖో హోతీ’’తి? ‘‘చతున్నం ఖో, ఆవుసో, సతిపట్ఠానానం పదేసం భావితత్తా సేఖో హోతి’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధావుసో, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమేసం ఖో, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం పదేసం భావితత్తా సేఖో హోతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. సమత్తసుత్తం

౩౯౩. తంయేవ నిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ – ‘‘‘అసేఖో, అసేఖో’తి, ఆవుసో అనురుద్ధ, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, అసేఖో హోతీ’’తి? ‘‘చతున్నం ఖో, ఆవుసో, సతిపట్ఠానానం సమత్తం భావితత్తా అసేఖో హోతి’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధావుసో, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమేసం ఖో, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం సమత్తం భావితత్తా అసేఖో హోతీ’’తి. సత్తమం.

౮. లోకసుత్తం

౩౯౪. తంయేవ నిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ – ‘‘కతమేసం, ఆవుసో అనురుద్ధ, ధమ్మానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మహాభిఞ్ఞతం [మహాభిఞ్ఞాతం (పీ.)] పత్తో’’తి? ‘‘చతున్నం, ఆవుసో, సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మహాభిఞ్ఞతం పత్తో’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? ఇధాహం, ఆవుసో, కాయే కాయానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఇమేసం ఖ్వాహం, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా మహాభిఞ్ఞతం పత్తో. ఇమేసఞ్చ పనాహం, ఆవుసో, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావితత్తా బహులీకతత్తా సహస్సం లోకం అభిజానామీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. సిరివడ్ఢసుత్తం

౩౯౫. ఏకం సమయం ఆయస్మా ఆనన్దో రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన సిరివడ్ఢో [సిరీవడ్ఢో (క.)] గహపతి ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో సిరివడ్ఢో గహపతి అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్ద – ‘సిరివడ్ఢో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో యేన సిరివడ్ఢస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో పురిసో సిరివడ్ఢస్స గహపతిస్స పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో పురిసో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘సిరివడ్ఢో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో, సో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్దతి. ఏవఞ్చ వదేతి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో యేన సిరివడ్ఢస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సిరివడ్ఢస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సిరివడ్ఢం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, గహపతి, ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి? ‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి.

‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరిస్సామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరిస్సామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’న్తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.

‘‘యేమే, భన్తే, భగవతా చత్తారో సతిపట్ఠానా దేసితా సంవిజ్జన్తి, తే ధమ్మా [సంవిజ్జన్తే రతనధమ్మా (సీ.)] మయి, అహఞ్చ తేసు ధమ్మేసు సన్దిస్సామి. అహఞ్హి, భన్తే, కాయే కాయానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరామి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. యాని చిమాని, భన్తే, భగవతా పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని దేసితాని, నాహం, భన్తే, తేసం కిఞ్చి అత్తని అప్పహీనం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి! అనాగామిఫలం తయా, గహపతి, బ్యాకత’’న్తి. నవమం.