౪. ఇన్ద్రియసంయుత్తం

౧. సుద్ధికవగ్గో

౧. సుద్ధికసుత్తం

౪౭౧. సావత్థినిదానం. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. పఠమం.

౨. పఠమసోతాపన్నసుత్తం

౪౭౨. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అస్సాదఞ్చ [సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ (స్యా. కం. పీ. క.) సం. ని. ౨.౧౭౫] ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి. దుతియం.

౩. దుతియసోతాపన్నసుత్తం

౪౭౩. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి. తతియం.

౪. పఠమఅరహన్తసుత్తం

౪౭౪. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అస్సాదఞ్చ [సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ (స్యా. కం. పీ. క.) సం. ని. ౨.౧౭౫] ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా అనుపాదావిముత్తో హోతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’తి. చతుత్థం.

౫. దుతియఅరహన్తసుత్తం

౪౭౫. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా అనుపాదావిముత్తో హోతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’తి. పఞ్చమం.

౬. పఠమసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౪౭౬. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానన్తి, న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి [యే చ ఖో తే (స్యా. కం. క.) సం. ని. ౨.౧౭౪], భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా; తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౪౭౭. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సద్ధిన్ద్రియం నప్పజానన్తి, సద్ధిన్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తి, సద్ధిన్ద్రియనిరోధం నప్పజానన్తి, సద్ధిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; వీరియిన్ద్రియం నప్పజానన్తి…పే… సతిన్ద్రియం నప్పజానన్తి …పే… సమాధిన్ద్రియం నప్పజానన్తి…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం నప్పజానన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియనిరోధం నప్పజానన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి, న మే తే, భిక్ఖవే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సద్ధిన్ద్రియం పజానన్తి, సద్ధిన్ద్రియసముదయం పజానన్తి, సద్ధిన్ద్రియనిరోధం పజానన్తి, సద్ధిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి; వీరియిన్ద్రియం పజానన్తి, వీరియిన్ద్రియసముదయం పజానన్తి, వీరియిన్ద్రియనిరోధం పజానన్తి, వీరియిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి; సతిన్ద్రియం పజానన్తి…పే… సమాధిన్ద్రియం పజానన్తి…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం పజానన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియసముదయం పజానన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియనిరోధం పజానన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. సత్తమం.

౮. దట్ఠబ్బసుత్తం

౪౭౮. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు – ఏత్థ సద్ధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సమ్మప్పధానేసు – ఏత్థ వీరియిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు సతిపట్ఠానేసు – ఏత్థ సతిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు ఝానేసు – ఏత్థ సమాధిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. కత్థ చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం? చతూసు అరియసచ్చేసు – ఏత్థ పఞ్ఞిన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమవిభఙ్గసుత్తం

౪౭౯. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో సతిమా హోతి పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సమాధిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో వోస్సగ్గారమ్మణం కరిత్వా లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమాధిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ, సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియవిభఙ్గసుత్తం

౪౮౦. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, వీరియిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు. సో అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి; ఉప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి; అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి; ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా [సమాపత్తియా (స్యా. కం. క.)] అసమ్మోసాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వీరియిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో సతిమా హోతి పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో, చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా. సో కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సమాధిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో వోస్సగ్గారమ్మణం కరిత్వా లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. సో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమాధిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ, సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. దసమం.

సుద్ధికవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

సుద్ధికఞ్చేవ ద్వే సోతా, అరహన్తా అపరే దువే;

సమణబ్రాహ్మణా దట్ఠబ్బం, విభఙ్గా అపరే దువేతి.

౨. ముదుతరవగ్గో

౧. పటిలాభసుత్తం

౪౮౧. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం…పే…. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో సద్ధో హోతి, సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సద్ధిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, వీరియిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో సమ్మప్పధానే ఆరబ్భ వీరియం పటిలభతి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వీరియిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో సతిపట్ఠానే ఆరబ్భ సతిం పటిలభతి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సతిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. పఠమం.

౨. పఠమసంఖిత్తసుత్తం

౪౮౨. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అనాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి ధమ్మానుసారీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సద్ధానుసారీ హోతీ’’తి. దుతియం.

౩. దుతియసంఖిత్తసుత్తం

౪౮౩. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అనాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి ధమ్మానుసారీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సద్ధానుసారీ హోతి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియవేమత్తతా ఫలవేమత్తతా హోతి, ఫలవేమత్తతా పుగ్గలవేమత్తతా’’తి. తతియం.

౪. తతియసంఖిత్తసుత్తం

౪౮౪. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అనాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి ధమ్మానుసారీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సద్ధానుసారీ హోతి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, పరిపూరం పరిపూరకారీ ఆరాధేతి, పదేసం పదేసకారీ ఆరాధేతి. ‘అవఞ్ఝాని త్వేవాహం, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’తి వదామీ’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమవిత్థారసుత్తం

౪౮౫. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి ధమ్మానుసారీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సద్ధానుసారీ హోతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియవిత్థారసుత్తం

౪౮౬. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి ధమ్మానుసారీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సద్ధానుసారీ హోతి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియవేమత్తతా ఫలవేమత్తతా హోతి, ఫలవేమత్తతా పుగ్గలవేమత్తతా హోతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. తతియవిత్థారసుత్తం

౪౮౭. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి ధమ్మానుసారీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సద్ధానుసారీ హోతి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, పరిపూరం పరిపూరకారీ ఆరాధేతి, పదేసం పదేసకారీ ఆరాధేతి. ‘అవఞ్ఝాని త్వేవాహం, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’తి వదామీ’’తి. సత్తమం.

౮. పటిపన్నసుత్తం

౪౮౮. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి అనాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి అనాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సకదాగామిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతి, తతో ముదుతరేహి సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో హోతి. యస్స ఖో, భిక్ఖవే, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం నత్థి, తమహం ‘బాహిరో పుథుజ్జనపక్ఖే ఠితో’తి వదామీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. సమ్పన్నసుత్తం

౪౮౯. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘‘ఇన్ద్రియసమ్పన్నో, ఇన్ద్రియసమ్పన్నో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ఇన్ద్రియసమ్పన్నో హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, భిక్ఖు సద్ధిన్ద్రియం భావేతి ఉపసమగామిం సమ్బోధగామిం, వీరియిన్ద్రియం భావేతి ఉపసమగామిం సమ్బోధగామిం, సతిన్ద్రియం భావేతి ఉపసమగామిం సమ్బోధగామిం, సమాధిన్ద్రియం భావేతి ఉపసమగామిం సమ్బోధగామిం, పఞ్ఞిన్ద్రియం భావేతి ఉపసమగామిం సమ్బోధగామిం. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖు, భిక్ఖు ఇన్ద్రియసమ్పన్నో హోతీ’’తి. నవమం.

౧౦. ఆసవక్ఖయసుత్తం

౪౯౦. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి. దసమం.

ముదుతరవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

పటిలాభో తయో సంఖిత్తా, విత్థారా అపరే తయో;

పటిపన్నో చ సమ్పన్నో [పటిపన్నో చూపసమో (స్యా. కం. పీ. క.)], దసమం ఆసవక్ఖయన్తి.

౩. ఛళిన్ద్రియవగ్గో

౧. పునబ్భవసుత్తం

౪౯౧. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం [అభిసమ్బుద్ధో పచ్చఞ్ఞాసిం (సీ. స్యా. కం.)]. యతో చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి [చేతోవిముత్తి (సీ. పీ. క.)], అయమన్తిమా జాతి, నత్థిదాని పునబ్భవో’’’తి. పఠమం.

౨. జీవితిన్ద్రియసుత్తం

౪౯౨. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని తీణి? ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియం, జీవితిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి ఇన్ద్రియానీ’’తి. దుతియం.

౩. అఞ్ఞిన్ద్రియసుత్తం

౪౯౩. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని తీణి? అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం, అఞ్ఞిన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి ఇన్ద్రియానీ’’తి. తతియం.

౪. ఏకబీజీసుత్తం

౪౯౪. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సమత్తా పరిపూరత్తా అరహం హోతి, తతో ముదుతరేహి అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ, తతో ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి, తతో ముదుతరేహి ఏకబీజీ [ఏకబీజి (క.)] హోతి, తతో ముదుతరేహి కోలంకోలో హోతి, తతో ముదుతరేహి సత్తక్ఖత్తుపరమో హోతి, తతో ముదుతరేహి ధమ్మానుసారీ హోతి, తతో ముదుతరేహి సద్ధానుసారీ హోతీ’’తి. చతుత్థం.

౫. సుద్ధకసుత్తం

౪౯౫. ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని ఛ? చక్ఖున్ద్రియం, సోతిన్ద్రియం, ఘానిన్ద్రియం, జివ్హిన్ద్రియం, కాయిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, ఛ ఇన్ద్రియానీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. సోతాపన్నసుత్తం

౪౯౬. ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని ఛ? చక్ఖున్ద్రియం…పే… మనిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. అరహన్తసుత్తం

౪౯౭. ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని ఛ? చక్ఖున్ద్రియం, సోతిన్ద్రియం, ఘానిన్ద్రియం, జివ్హిన్ద్రియం, కాయిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా అనుపాదావిముత్తో హోతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’’తి. సత్తమం.

౮. సమ్బుద్ధసుత్తం

౪౯౮. ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని ఛ? చక్ఖున్ద్రియం, సోతిన్ద్రియం, ఘానిన్ద్రియం, జివ్హిన్ద్రియం, కాయిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియం. యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్స మణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థిదాని పునబ్భవో’’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౪౯౯. ‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని ఛ? చక్ఖున్ద్రియం, సోతిన్ద్రియం, ఘానిన్ద్రియం, జివ్హిన్ద్రియం, కాయిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానన్తి, న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి’’. ‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౫౦౦. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా చక్ఖున్ద్రియం నప్పజానన్తి, చక్ఖున్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తి, చక్ఖున్ద్రియనిరోధం నప్పజానన్తి, చక్ఖున్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; సోతిన్ద్రియం…పే… ఘానిన్ద్రియం…పే… జివ్హిన్ద్రియం…పే… కాయిన్ద్రియం…పే… మనిన్ద్రియం నప్పజానన్తి, మనిన్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తి, మనిన్ద్రియనిరోధం నప్పజానన్తి, మనిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి. న మే తే, భిక్ఖవే…పే… సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా చక్ఖున్ద్రియం పజానన్తి, చక్ఖున్ద్రియసముదయం పజానన్తి, చక్ఖున్ద్రియనిరోధం పజానన్తి, చక్ఖున్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి, సోతిన్ద్రియం…పే… ఘానిన్ద్రియం…పే… జివ్హిన్ద్రియం…పే… కాయిన్ద్రియం…పే… మనిన్ద్రియం పజానన్తి, మనిన్ద్రియసముదయం పజానన్తి, మనిన్ద్రియనిరోధం పజానన్తి, మనిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. దసమం.

ఛళిన్ద్రియవగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

పునబ్భవో జీవితఞ్ఞాయ, ఏకబీజీ చ సుద్ధకం;

సోతో అరహసమ్బుద్ధో, ద్వే చ సమణబ్రాహ్మణాతి.

౪. సుఖిన్ద్రియవగ్గో

౧. సుద్ధికసుత్తం

౫౦౧. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. పఠమం.

౨. సోతాపన్నసుత్తం

౫౦౨. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి. దుతియం.

౩. అరహన్తసుత్తం

౫౦౩. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం విదిత్వా అనుపాదావిముత్తో హోతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’తి. తతియం.

౪. పఠమసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౫౦౪. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానన్తి, న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. చతుత్థం.

౫. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౫౦౫. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సుఖిన్ద్రియం నప్పజానన్తి, సుఖిన్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తి, సుఖిన్ద్రియనిరోధం నప్పజానన్తి, సుఖిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; దుక్ఖిన్ద్రియం నప్పజానన్తి…పే… సోమనస్సిన్ద్రియం నప్పజానన్తి…పే… దోమనస్సిన్ద్రియం నప్పజానన్తి …పే… ఉపేక్ఖిన్ద్రియం నప్పజానన్తి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియసముదయం నప్పజానన్తి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియనిరోధం నప్పజానన్తి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సుఖిన్ద్రియం పజానన్తి, సుఖిన్ద్రియసముదయం పజానన్తి, సుఖిన్ద్రియనిరోధం పజానన్తి, సుఖిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి; దుక్ఖిన్ద్రియం పజానన్తి…పే… సోమనస్సిన్ద్రియం పజానన్తి… దోమనస్సిన్ద్రియం పజానన్తి… ఉపేక్ఖిన్ద్రియం పజానన్తి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియసముదయం పజానన్తి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియనిరోధం పజానన్తి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి, తే చ ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. పఠమవిభఙ్గసుత్తం

౫౦౬. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సుఖిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, కాయికం సుఖం, కాయికం సాతం, కాయసమ్ఫస్సజం సుఖం సాతం వేదయితం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సుఖిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, కాయికం దుక్ఖం, కాయికం అసాతం, కాయసమ్ఫస్సజం దుక్ఖం అసాతం వేదయితం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సోమనస్సిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, చేతసికం సుఖం, చేతసికం సాతం, మనోసమ్ఫస్సజం సుఖం సాతం వేదయితం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సోమనస్సిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దోమనస్సిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, చేతసికం దుక్ఖం, చేతసికం అసాతం, మనోసమ్ఫస్సజం దుక్ఖం అసాతం వేదయితం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దోమనస్సిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, కాయికం వా చేతసికం వా నేవసాతం నాసాతం వేదయితం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. దుతియవిభఙ్గసుత్తం

౫౦౭. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, కాయికం వా చేతసికం వా నేవసాతం నాసాతం వేదయితం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యఞ్చ సుఖిన్ద్రియం యఞ్చ సోమనస్సిన్ద్రియం, సుఖా సా వేదనా దట్ఠబ్బా. తత్ర, భిక్ఖవే, యఞ్చ దుక్ఖిన్ద్రియం యఞ్చ దోమనస్సిన్ద్రియం, దుక్ఖా సా వేదనా దట్ఠబ్బా. తత్ర, భిక్ఖవే, యదిదం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం, అదుక్ఖమసుఖా సా వేదనా దట్ఠబ్బా. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి. సత్తమం.

౮. తతియవిభఙ్గసుత్తం

౫౦౮. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం? యం ఖో, భిక్ఖవే, కాయికం వా చేతసికం వా నేవ సాతం నాసాతం వేదయితం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, యఞ్చ సుఖిన్ద్రియం యఞ్చ సోమనస్సిన్ద్రియం, సుఖా సా వేదనా దట్ఠబ్బా. తత్ర, భిక్ఖవే, యఞ్చ దుక్ఖిన్ద్రియం యఞ్చ దోమనస్సిన్ద్రియం, దుక్ఖా సా వేదనా దట్ఠబ్బా. తత్ర, భిక్ఖవే, యదిదం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం, అదుక్ఖమసుఖా సా వేదనా దట్ఠబ్బా. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ హుత్వా తీణి హోన్తి, తీణి హుత్వా పఞ్చ హోన్తి పరియాయేనా’’తి. అట్ఠమం.

౯. కట్ఠోపమసుత్తం

౫౦౯. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. సుఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖిన్ద్రియం. సో సుఖితోవ సమానో ‘సుఖితోస్మీ’తి పజానాతి. తస్సేవ సుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా ‘యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నం సుఖిన్ద్రియం తం నిరుజ్ఝతి, తం వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి’’.

‘‘దుక్ఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖిన్ద్రియం. సో దుక్ఖితోవ సమానో ‘దుక్ఖితోస్మీ’తి పజానాతి. తస్సేవ దుక్ఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా ‘యం తజ్జం వేదయితం దుక్ఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం తం నిరుజ్ఝతి, తం వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి’’.

‘‘సోమనస్సవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సోమనస్సిన్ద్రియం. సో సుమనోవ సమానో ‘సుమనోస్మీ’తి పజానాతి. తస్సేవ సోమనస్సవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా ‘యం తజ్జం వేదయితం సోమనస్సవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నం సోమనస్సిన్ద్రియం తం నిరుజ్ఝతి, తం వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి’’.

‘‘దోమనస్సవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దోమనస్సిన్ద్రియం. సో దుమ్మనోవ సమానో ‘దుమ్మనోస్మీ’తి పజానాతి. తస్సేవ దోమనస్సవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా ‘యం తజ్జం వేదయితం దోమనస్సవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నం దోమనస్సిన్ద్రియం తం నిరుజ్ఝతి, తం వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి’’.

‘‘ఉపేక్ఖావేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. సో ఉపేక్ఖకోవ సమానో ‘ఉపేక్ఖకోస్మీ’తి పజానాతి. తస్సేవ ఉపేక్ఖావేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా ‘యం తజ్జం వేదయితం ఉపేక్ఖావేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం తం నిరుజ్ఝతి, తం వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ద్విన్నం కట్ఠానం సఙ్ఘట్టనసమోధానా [సంఘట్టనాసమోధానా (పీ. క.), సంఘటనసమోధానా (స్యా. కం.)] ఉస్మా జాయతి, తేజో అభినిబ్బత్తతి; తేసంయేవ కట్ఠానం నానాభావావినిక్ఖేపా యా [నానాభావనిక్ఖేపా (స్యా. కం. పీ. క.)] తజ్జా ఉస్మా సా నిరుజ్ఝతి సా వూపసమ్మతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖిన్ద్రియం. సో సుఖితోవ సమానో ‘సుఖితోస్మీ’తి పజానాతి. తస్సేవ సుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా ‘యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖిన్ద్రియం తం నిరుజ్ఝతి, తం వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి’’.

‘‘దుక్ఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ…పే… సోమనస్సవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ…పే… దోమనస్సవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ…పే… ఉపేక్ఖావేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. సో ఉపేక్ఖకోవ సమానో ‘ఉపేక్ఖకోస్మీ’తి పజానాతి. తస్సేవ ఉపేక్ఖావేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా ‘యం తజ్జం వేదయితం ఉపేక్ఖావేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖిన్ద్రియం తం నిరుజ్ఝతి, తం వూపసమ్మతీ’తి పజానాతి’’. నవమం.

౧౦. ఉప్పటిపాటికసుత్తం

౫౧౦. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని పఞ్చ? దుక్ఖిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, సుఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి దుక్ఖిన్ద్రియం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం దుక్ఖిన్ద్రియం, తఞ్చ ఖో సనిమిత్తం సనిదానం ససఙ్ఖారం సప్పచ్చయం. తఞ్చ అనిమిత్తం అనిదానం అసఙ్ఖారం అప్పచ్చయం దుక్ఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’. సో దుక్ఖిన్ద్రియఞ్చ పజానాతి, దుక్ఖిన్ద్రియసముదయఞ్చ పజానాతి, దుక్ఖిన్ద్రియనిరోధఞ్చ పజానాతి, యత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి తఞ్చ పజానాతి. కత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అఞ్ఞాసి దుక్ఖిన్ద్రియస్స నిరోధం, తదత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతి’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి దోమనస్సిన్ద్రియం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం దోమనస్సిన్ద్రియం, తఞ్చ ఖో సనిమిత్తం సనిదానం ససఙ్ఖారం సప్పచ్చయం. తఞ్చ అనిమిత్తం అనిదానం అసఙ్ఖారం అప్పచ్చయం దోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’. సో దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ పజానాతి, దోమనస్సిన్ద్రియసముదయఞ్చ పజానాతి, దోమనస్సిన్ద్రియనిరోధఞ్చ పజానాతి, యత్థ చుప్పన్నం దోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి తఞ్చ పజానాతి. కత్థ చుప్పన్నం దోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్థ చుప్పన్నం దోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అఞ్ఞాసి దోమనస్సిన్ద్రియస్స నిరోధం, తదత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతి’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి సుఖిన్ద్రియం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం సుఖిన్ద్రియం, తఞ్చ ఖో సనిమిత్తం సనిదానం ససఙ్ఖారం సప్పచ్చయం. తఞ్చ అనిమిత్తం అనిదానం అసఙ్ఖారం అప్పచ్చయం సుఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’. సో సుఖిన్ద్రియఞ్చ పజానాతి, సుఖిన్ద్రియసముదయఞ్చ పజానాతి, సుఖిన్ద్రియనిరోధఞ్చ పజానాతి, యత్థ చుప్పన్నం సుఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి తఞ్చ పజానాతి. కత్థ చుప్పన్నం సుఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్థ చుప్పన్నం సుఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అఞ్ఞాసి సుఖిన్ద్రియస్స నిరోధం, తదత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతి’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సిన్ద్రియం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం సోమనస్సిన్ద్రియం, తఞ్చ ఖో సనిమిత్తం సనిదానం ససఙ్ఖారం సప్పచ్చయం. తఞ్చ అనిమిత్తం అనిదానం అసఙ్ఖారం అప్పచ్చయం సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’. సో సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ పజానాతి, సోమనస్సిన్ద్రియసముదయఞ్చ పజానాతి, సోమనస్సిన్ద్రియనిరోధఞ్చ పజానాతి, యత్థ చుప్పన్నం సోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి తఞ్చ పజానాతి. కత్థ చుప్పన్నం సోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్థ చుప్పన్నం సోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అఞ్ఞాసి సోమనస్సిన్ద్రియస్స నిరోధం, తదత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతి’’’.

‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం, తఞ్చ ఖో సనిమిత్తం సనిదానం ససఙ్ఖారం సప్పచ్చయం. తఞ్చ అనిమిత్తం అనిదానం అసఙ్ఖారం అప్పచ్చయం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’. సో ఉపేక్ఖిన్ద్రియఞ్చ పజానాతి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియసముదయఞ్చ పజానాతి, ఉపేక్ఖిన్ద్రియనిరోధఞ్చ పజానాతి, యత్థ చుప్పన్నం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి తఞ్చ పజానాతి. కత్థ చుప్పన్నం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్థ చుప్పన్నం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అఞ్ఞాసి ఉపేక్ఖిన్ద్రియస్స నిరోధం, తదత్థాయ చిత్తం ఉపసంహరతీ’’’తి. దసమం.

సుఖిన్ద్రియవగ్గో చతుత్థో.

తస్సుద్దానం –

సుద్ధికఞ్చ సోతో అరహా, దువే సమణబ్రాహ్మణా;

విభఙ్గేన తయో వుత్తా, కట్ఠో ఉప్పటిపాటికన్తి.

౫. జరావగ్గో

౧. జరాధమ్మసుత్తం

౫౧౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో పచ్ఛాతపే నిసిన్నో హోతి పిట్ఠిం ఓతాపయమానో.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా భగవతో గత్తాని పాణినా అనోమజ్జన్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! న చేవం దాని, భన్తే, భగవతో తావ పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో, సిథిలాని చ గత్తాని సబ్బాని వలియజాతాని, పురతో పబ్భారో చ కాయో, దిస్సతి చ ఇన్ద్రియానం అఞ్ఞథత్తం – చక్ఖున్ద్రియస్స సోతిన్ద్రియస్స ఘానిన్ద్రియస్స జివ్హిన్ద్రియస్స కాయిన్ద్రియస్సా’’తి.