౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తం

౧. పబ్బతవగ్గో

౧. హిమవన్తసుత్తం

౧౮౨. సావత్థినిదానం. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, హిమవన్తం పబ్బతరాజానం నిస్సాయ నాగా కాయం వడ్ఢేన్తి, బలం గాహేన్తి; తే తత్థ కాయం వడ్ఢేత్వా బలం గాహేత్వా కుసోబ్భే ఓతరన్తి, కుసోబ్భే ఓతరిత్వా మహాసోబ్భే ఓతరన్తి, మహాసోబ్భే ఓతరిత్వా కున్నదియో ఓతరన్తి, కున్నదియో ఓతరిత్వా మహానదియో ఓతరన్తి, మహానదియో ఓతరిత్వా మహాసముద్దసాగరం ఓతరన్తి; తే తత్థ మహన్తత్తం వేపుల్లత్తం ఆపజ్జన్తి కాయేన; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో మహన్తత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి ధమ్మేసు. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో మహన్తత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి ధమ్మేసూతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం; ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో మహన్తత్తం వేపుల్లత్తం పాపుణాతి ధమ్మేసూ’’తి. పఠమం.

౨. కాయసుత్తం

౧౮౩. సావత్థినిదానం. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ నీవరణా ఆహారట్ఠితికా, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠన్తి, అనాహారా నో తిట్ఠన్తి.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ? అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తం. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ? అత్థి, భిక్ఖవే, పటిఘనిమిత్తం. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ? అత్థి, భిక్ఖవే, అరతి తన్ది విజమ్భితా భత్తసమ్మదో చేతసో చ లీనత్తం. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ? అత్థి, భిక్ఖవే, చేతసో అవూపసమో. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ? అత్థి, భిక్ఖవే, విచికిచ్ఛాట్ఠానీయా ధమ్మా. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ నీవరణా ఆహారట్ఠితికా, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠన్తి, అనాహారా నో తిట్ఠన్తి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఆహారట్ఠితికా, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠన్తి, అనాహారా నో తిట్ఠన్తి.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా? అత్థి, భిక్ఖవే, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మా. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా? అత్థి, భిక్ఖవే, కుసలాకుసలా ధమ్మా, సావజ్జానవజ్జా ధమ్మా, హీనపణీతా ధమ్మా, కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా ధమ్మా. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా? అత్థి, భిక్ఖవే, ఆరమ్భధాతు [ఆరబ్భధాతు (స్యా. క.)] నిక్కమధాతు పరక్కమధాతు. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా? అత్థి, భిక్ఖవే, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మా. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా? అత్థి, భిక్ఖవే, కాయపస్సద్ధి, చిత్తపస్సద్ధి. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా? అత్థి, భిక్ఖవే, సమథనిమిత్తం [సమాధినిమిత్తం (స్యా.)] అబ్యగ్గనిమిత్తం. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, ఆహారో అనుప్పన్నస్స వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా? అత్థి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా ధమ్మా. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ పారిపూరియా.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఆహారట్ఠితికా, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠన్తి, అనాహారా నో తిట్ఠన్తీ’’తి. దుతియం.

౩. సీలసుత్తం

౧౮౪. ‘‘యే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా ఞాణసమ్పన్నా విముత్తిసమ్పన్నా విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నా, దస్సనమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహుకారం [బహూపకారం (స్యా.)] వదామి; సవనమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహుకారం వదామి; ఉపసఙ్కమనమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహుకారం వదామి; పయిరుపాసనమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహుకారం వదామి; అనుస్సతిమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహుకారం వదామి; అనుపబ్బజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, తేసం భిక్ఖూనం బహుకారం వదామి. తం కిస్స హేతు? తథారూపానం, భిక్ఖవే, భిక్ఖూనం ధమ్మం సుత్వా ద్వయేన వూపకాసేన వూపకట్ఠో [ద్వయేన వూపకట్ఠో (సీ. స్యా.)] విహరతి – కాయవూపకాసేన చ చిత్తవూపకాసేన చ. సో తథా వూపకట్ఠో విహరన్తో తం ధమ్మం అనుస్సరతి అనువితక్కేతి.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథా వూపకట్ఠో విహరన్తో తం ధమ్మం అనుస్సరతి అనువితక్కేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి; సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి; సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. సో తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతి పవిచరతి పరివీమంసమాపజ్జతి.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతి పవిచరతి పరివీమంసమాపజ్జతి, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి; ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి; ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. తస్స తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతో పవిచరతో పరివీమంసమాపజ్జతో ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతో పవిచరతో పరివీమంసమాపజ్జతో ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి; వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి; వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. ఆరద్ధవీరియస్స ఉప్పజ్జతి పీతి నిరామిసా.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఆరద్ధవీరియస్స ఉప్పజ్జతి పీతి నిరామిసా, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి; పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి; పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. పీతిమనస్స కాయోపి పస్సమ్భతి, చిత్తమ్పి పస్సమ్భతి.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పీతిమనస్స కాయోపి పస్సమ్భతి చిత్తమ్పి పస్సమ్భతి, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి; పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి; పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. పస్సద్ధకాయస్స సుఖినో చిత్తం సమాధియతి.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పస్సద్ధకాయస్స సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి; సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి; సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. సో తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి; ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి; ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, సత్తసు సమ్బోజ్ఝఙ్గేసు ఏవం బహులీకతేసు సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా. కతమే సత్త ఫలా సత్తానిసంసా? దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, అథ మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి, అథ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, అథ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, అథ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, అథ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, నో చే పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, అథ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ. ఏవం భావితేసు ఖో, భిక్ఖవే, సత్తసు బోజ్ఝఙ్గేసు ఏవం బహులీకతేసు ఇమే సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి. తతియం.

౪. వత్థసుత్తం

౧౮౫. ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, భిక్ఖవో’’తి! ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘సత్తిమే, ఆవుసో, బోజ్ఝఙ్గా. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, ఆవుసో, సత్త బోజ్ఝఙ్గా. ఇమేసం ఖ్వాహం, ఆవుసో, సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం యేన యేన బోజ్ఝఙ్గేన ఆకఙ్ఖామి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తేన తేన బోజ్ఝఙ్గేన పుబ్బణ్హసమయం విహరామి; యేన యేన బోజ్ఝఙ్గేన ఆకఙ్ఖామి మజ్ఝన్హికం సమయం విహరితుం, తేన తేన బోజ్ఝఙ్గేన మజ్ఝన్హికం సమయం విహరామి; యేన యేన బోజ్ఝఙ్గేన ఆకఙ్ఖామి సాయన్హసమయం విహరితుం, తేన తేన బోజ్ఝఙ్గేన సాయన్హసమయం విహరామి. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే, ఆవుసో, హోతి, ‘అప్పమాణో’తి మే హోతి, ‘సుసమారద్ధో’తి మే హోతి, తిట్ఠన్తఞ్చ నం ‘తిట్ఠతీ’తి పజానామి. సచేపి మే చవతి, ‘ఇదప్పచ్చయా మే చవతీ’తి పజానామి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే, ఆవుసో, హోతి, ‘అప్పమాణో’తి మే హోతి, ‘సుసమారద్ధో’తి మే హోతి, తిట్ఠన్తఞ్చ నం ‘తిట్ఠతీ’తి పజానామి. సచేపి మే చవతి, ‘ఇదప్పచ్చయా మే చవతీ’తి పజానామి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, రఞ్ఞో వా రాజమహామత్తస్స వా నానారత్తానం దుస్సానం దుస్సకరణ్డకో పూరో అస్స. సో యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య పుబ్బణ్హసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం పుబ్బణ్హసమయం పారుపేయ్య; యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య మజ్ఝన్హికం సమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం మజ్ఝన్హికం సమయం పారుపేయ్య; యఞ్ఞదేవ దుస్సయుగం ఆకఙ్ఖేయ్య సాయన్హసమయం పారుపితుం, తం తదేవ దుస్సయుగం సాయన్హసమయం పారుపేయ్య. ఏవమేవ ఖ్వాహం, ఆవుసో, ఇమేసం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం యేన యేన బోజ్ఝఙ్గేన ఆకఙ్ఖామి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తేన తేన బోజ్ఝఙ్గేన పుబ్బణ్హసమయం విహరామి; యేన యేన బోజ్ఝఙ్గేన ఆకఙ్ఖామి మజ్ఝన్హికం సమయం విహరితుం, తేన తేన బోజ్ఝఙ్గేన మజ్ఝన్హికం సమయం విహరామి; యేన యేన బోజ్ఝఙ్గేన ఆకఙ్ఖామి సాయన్హసమయం విహరితుం, తేన తేన బోజ్ఝఙ్గేన సాయన్హసమయం విహరామి. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే, ఆవుసో, హోతి, ‘అప్పమాణో’తి మే హోతి, ‘సుసమారద్ధో’తి మే హోతి, తిట్ఠన్తఞ్చ నం ‘తిట్ఠతీ’తి పజానామి. సచేపి మే చవతి, ‘ఇదప్పచ్చయా మే చవతీ’తి పజానామి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే, ఆవుసో, హోతి, ‘అప్పమాణో’తి మే హోతి, ‘సుసమారద్ధో’తి మే హోతి, తిట్ఠన్తఞ్చ నం ‘తిట్ఠతీ’తి పజానామి. సచేపి మే చవతి, ‘ఇదప్పచ్చయా మే చవతీ’తి పజానామీ’’తి. చతుత్థం.

౫. భిక్ఖుసుత్తం

౧౮౬. సావత్థినిదానం. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘బోజ్ఝఙ్గా, బోజ్ఝఙ్గా’తి, భన్తే, వుచ్చన్తి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ‘బోజ్ఝఙ్గా’తి వుచ్చన్తీ’’తి? ‘‘బోధాయ సంవత్తన్తీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా ‘బోజ్ఝఙ్గా’తి వుచ్చన్తి. ఇధ, భిక్ఖు, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. తస్సిమే సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావయతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. బోధాయ సంవత్తన్తీతి, భిక్ఖు, తస్మా ‘బోజ్ఝఙ్గా’తి వుచ్చన్తీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. కుణ్డలియసుత్తం

౧౮౭. ఏకం సమయం భగవా సాకేతే విహరతి అఞ్జనవనే మిగదాయే. అథ ఖో కుణ్డలియో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో కుణ్డలియో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహమస్మి, భో గోతమ, ఆరామనిస్సయీ [ఆరామనిసాదీ (సీ.), ఆరామనియాదీ (స్యా.)] పరిసావచరో. తస్స మయ్హం, భో గోతమ, పచ్ఛాభత్తం భుత్తపాతరాసస్స అయమాచారో [అయమాహారో (స్యా. క.)] హోతి – ఆరామేన ఆరామం ఉయ్యానేన ఉయ్యానం అనుచఙ్కమామి అనువిచరామి. సో తత్థ పస్సామి ఏకే సమణబ్రాహ్మణే ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసఞ్చేవ కథం కథేన్తే ఉపారమ్భానిసంసఞ్చ – ‘భవం పన గోతమో కిమానిసంసో విహరతీ’’’తి? ‘‘విజ్జావిముత్తిఫలానిసంసో ఖో, కుణ్డలియ, తథాగతో విహరతీ’’తి.

‘‘కతమే పన, భో గోతమ, ధమ్మా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘సత్త ఖో, కుణ్డలియ, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి. ‘‘కతమే పన, భో గోతమ, ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘చత్తారో ఖో, కుణ్డలియ, సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తీ’’తి. ‘‘కతమే పన, భో గోతమ, ధమ్మా భావితా, బహులీకతా చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘తీణి ఖో, కుణ్డలియ, సుచరితాని భావితాని బహులీకతాని చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తీ’’తి. ‘‘కతమే పన, భో గోతమ, ధమ్మా భావితా బహులీకతా తీణి సుచరితాని పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘ఇన్ద్రియసంవరో ఖో, కుణ్డలియ, భావితో బహులీకతో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతీ’’తి.

‘‘కథం భావితో చ, కుణ్డలియ, ఇన్ద్రియసంవరో కథం బహులీకతో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతీతి? ఇధ, కుణ్డలియ, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా మనాపం నాభిజ్ఝతి నాభిహంసతి, న రాగం జనేతి. తస్స ఠితో చ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. చక్ఖునా ఖో పనేవ రూపం దిస్వా అమనాపం న మఙ్కు హోతి అప్పతిట్ఠితచిత్తో అదీనమానసో అబ్యాపన్నచేతసో. తస్స ఠితో చ కాయో హోతి ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం.

‘‘పున చపరం, కుణ్డలియ, భిక్ఖు సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ మనాపం నాభిజ్ఝతి నాభిహంసతి, న రాగం జనేతి. తస్స ఠితో చ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. మనసా ఖో పనేవ ధమ్మం విఞ్ఞాయ అమనాపం న మఙ్కు హోతి అప్పతిట్ఠితచిత్తో అదీనమానసో అబ్యాపన్నచేతసో. తస్స ఠితో చ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం.

‘‘యతో ఖో, కుణ్డలియ, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా మనాపామనాపేసు రూపేసు ఠితో చ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ మనాపామనాపేసు ధమ్మేసు ఠితో చ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. ఏవం భావితో ఖో, కుణ్డలియ, ఇన్ద్రియసంవరో ఏవం బహులీకతో తీణి సుచరితాని పరిపూరేతి.

‘‘కథం భావితాని చ, కుణ్డలియ, తీణి సుచరితాని కథం బహులీకతాని చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తి? ఇధ, కుణ్డలియ, భిక్ఖు కాయదుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితం భావేతి, వచీదుచ్చరితం పహాయ వచీసుచరితం భావేతి, మనోదుచ్చరితం పహాయ మనోసుచరితం భావేతి. ఏవం భావితాని ఖో, కుణ్డలియ, తీణి సుచరితాని ఏవం బహులీకతాని చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేన్తి.

‘‘కథం భావితా చ, కుణ్డలియ, చత్తారో సతిపట్ఠానా కథం బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి? ఇధ, కుణ్డలియ, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏవం భావితా ఖో, కుణ్డలియ, చత్తారో సతిపట్ఠానా ఏవం బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి.

‘‘కథం భావితా చ, కుణ్డలియ, సత్త బోజ్ఝఙ్గా కథం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తి? ఇధ, కుణ్డలియ, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం భావితా ఖో, కుణ్డలియ, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి.

ఏవం వుత్తే కుణ్డలియో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి; ఏవమేవ భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. కూటాగారసుత్తం

౧౮౮. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కూటాగారస్స యా కాచి గోపానసియో, సబ్బా తా కూటనిన్నా కూటపోణా కూటపబ్భారా; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో నిబ్బాననిన్నో హోతి నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో నిబ్బాననిన్నో హోతి నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో నిబ్బాననిన్నో హోతి నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో’’తి. సత్తమం.

౮. ఉపవానసుత్తం

౧౮౯. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ ఉపవానో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో కోసమ్బియం విహరన్తి ఘోసితారామే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా ఉపవానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఉపవానేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం ఉపవానం ఏతదవోచ –

‘‘జానేయ్య ను ఖో, ఆవుసో ఉపవాన, భిక్ఖు ‘పచ్చత్తం యోనిసోమనసికారా ఏవం సుసమారద్ధా మే సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఫాసువిహారాయ సంవత్తన్తీ’’’తి? ‘‘జానేయ్య ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు ‘పచ్చత్తం యోనిసోమనసికారా ఏవం సుసమారద్ధా మే సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఫాసువిహారాయ సంవత్తన్తీ’’’తి.

‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఆరబ్భమానో పజానాతి ‘చిత్తఞ్చ మే సువిముత్తం, థినమిద్ధఞ్చ మే సుసమూహతం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చఞ్చ మే సుప్పటివినీతం, ఆరద్ధఞ్చ మే వీరియం, అట్ఠింకత్వా మనసి కరోమి, నో చ లీన’న్తి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ఆవుసో, భిక్ఖు ఆరబ్భమానో పజానాతి ‘చిత్తఞ్చ మే సువిముత్తం, థినమిద్ధఞ్చ మే సుసమూహతం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చఞ్చ మే సుప్పటివినీతం, ఆరద్ధఞ్చ మే వీరియం, అట్ఠింకత్వా మనసి కరోమి, నో చ లీన’న్తి. ఏవం ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు జానేయ్య ‘పచ్చత్తం యోనిసోమనసికారా ఏవం సుసమారద్ధా మే సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఫాసువిహారాయ సంవత్తన్తీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమఉప్పన్నసుత్తం

౧౯౦. ‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి, నాఞ్ఞత్ర తథాగతస్స పాతుభావా అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి, నాఞ్ఞత్ర తథాగతస్స పాతుభావా అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియఉప్పన్నసుత్తం

౧౯౧. ‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి, నాఞ్ఞత్ర సుగతవినయా. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి, నాఞ్ఞత్ర సుగతవినయా’’తి. దసమం.

పబ్బతవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

హిమవన్తం కాయం సీలం, వత్థం భిక్ఖు చ కుణ్డలి;

కూటఞ్చ ఉపవానఞ్చ, ఉప్పన్నా అపరే దువేతి.

౨. గిలానవగ్గో

౧. పాణసుత్తం

౧౯౨. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే కేచి పాణా చత్తారో ఇరియాపథే కప్పేన్తి – కాలేన గమనం, కాలేన ఠానం, కాలేన నిసజ్జం, కాలేన సేయ్యం, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ ఏవమేతే చత్తారో ఇరియాపథే కప్పేన్తి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతీ’’తి. పఠమం.

౨. పఠమసూరియూపమసుత్తం

౧౯౩. ‘‘సూరియస్స, భిక్ఖవే, ఉదయతో ఏతం పుబ్బఙ్గమం ఏతం పుబ్బనిమిత్తం, యదిదం – అరుణుగ్గం; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం ఉప్పాదాయ ఏతం పుబ్బఙ్గమం ఏతం పుబ్బనిమిత్తం, యదిదం – కల్యాణమిత్తతా. కల్యాణమిత్తస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం – సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేస్సతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరిస్సతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కల్యాణమిత్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కల్యాణమిత్తో సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతీ’’తి. దుతియం.

౩. దుతియసూరియూపమసుత్తం

౧౯౪. ‘‘సూరియస్స, భిక్ఖవే, ఉదయతో ఏతం పుబ్బఙ్గమం ఏతం పుబ్బనిమిత్తం, యదిదం – అరుణుగ్గం; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం ఉప్పాదాయ ఏతం పుబ్బఙ్గమం ఏతం పుబ్బనిమిత్తం, యదిదం – యోనిసోమనసికారో. యోనిసోమనసికారసమ్పన్నస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం – సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేస్సతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరిస్సతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యోనిసోమనసికారసమ్పన్నో సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యోనిసోమనసికారసమ్పన్నో సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోతీ’’తి. తతియం.

౪. పఠమగిలానసుత్తం

౧౯౫. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మహాకస్సపో పిప్పలిగుహాయం [విప్ఫలిగుహాయం (సీ.)] విహరతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా మహాకస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఏతదవోచ –

‘‘కచ్చి తే, కస్సప, ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయం? కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి? ‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం, న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి.

‘‘సత్తిమే, కస్సప, బోజ్ఝఙ్గా మయా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహులీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, కస్సప, మయా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, కస్సప, మయా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, కస్సప, సత్త బోజ్ఝఙ్గా మయా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహులీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ‘‘తగ్ఘ, భగవా, బోజ్ఝఙ్గా; తగ్ఘ, సుగత, బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా మహాకస్సపో భగవతో భాసితం అభినన్ది. వుట్ఠహి చాయస్మా మహాకస్సపో తమ్హా ఆబాధా. తథాపహీనో చాయస్మతో మహాకస్సపస్స సో ఆబాధో అహోసీతి. చతుత్థం.

౫. దుతియగిలానసుత్తం

౧౯౬. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహరతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ –

‘‘కచ్చి తే, మోగ్గల్లాన, ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయం? కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి? ‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం, న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి.

‘‘సత్తిమే, మోగ్గల్లాన, బోజ్ఝఙ్గా మయా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహులీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, మోగ్గల్లాన, మయా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, మోగ్గల్లాన, మయా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, మోగ్గల్లాన, సత్త బోజ్ఝఙ్గా మయా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహులీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ‘‘తగ్ఘ, భగవా, బోజ్ఝఙ్గా; తగ్ఘ, సుగత, బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవతో భాసితం అభినన్ది. వుట్ఠహి చాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తమ్హా ఆబాధా. తథాపహీనో చాయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స సో ఆబాధో అహోసీతి. పఞ్చమం.

౬. తతియగిలానసుత్తం

౧౯౭. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా మహాచున్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం మహాచున్దం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘పటిభన్తు తం, చున్ద, బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

‘‘సత్తిమే, భన్తే, బోజ్ఝఙ్గా భగవతా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహులీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, భన్తే, భగవతా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఖో, భన్తే, భగవతా సమ్మదక్ఖాతో భావితో బహులీకతో అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. ఇమే ఖో, భన్తే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భగవతా సమ్మదక్ఖాతా భావితా బహులీకతా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ‘‘తగ్ఘ, చున్ద, బోజ్ఝఙ్గా; తగ్ఘ, చున్ద, బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

ఇదమవోచాయస్మా చున్దో. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. వుట్ఠహి చ భగవా తమ్హా ఆబాధా. తథాపహీనో చ భగవతో సో ఆబాధో అహోసీతి. ఛట్ఠం.

౭. పారఙ్గమసుత్తం

౧౯౮. ‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అపారా పారం గమనాయ సంవత్తన్తి. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అపారా పారం గమనాయ సంవత్తన్తీ’’తి.

‘‘అప్పకా తే మనుస్సేసు, యే జనా పారగామినో;

అథాయం ఇతరా పజా, తీరమేవానుధావతి.

‘‘యే చ ఖో సమ్మదక్ఖాతే, ధమ్మే ధమ్మానువత్తినో;

తే జనా పారమేస్సన్తి, మచ్చుధేయ్యం సుదుత్తరం.

‘‘కణ్హం ధమ్మం విప్పహాయ, సుక్కం భావేథ పణ్డితో;

ఓకా అనోకమాగమ్మ, వివేకే యత్థ దూరమం.

‘‘తత్రాభిరతిమిచ్ఛేయ్య, హిత్వా కామే అకిఞ్చనో;

పరియోదపేయ్య అత్తానం, చిత్తక్లేసేహి పణ్డితో.

‘‘యేసం సమ్బోధియఙ్గేసు, సమ్మా చిత్తం సుభావితం;

ఆదానప్పటినిస్సగ్గే, అనుపాదాయ యే రతా;

ఖీణాసవా జుతిమన్తో, తే లోకే పరినిబ్బుతా’’తి. సత్తమం;

౮. విరద్ధసుత్తం

౧౯౯. ‘‘యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా విరద్ధా, విరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ. యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఆరద్ధా, ఆరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా విరద్ధా, విరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ. యేసం కేసఞ్చి, భిక్ఖవే, ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఆరద్ధా, ఆరద్ధో తేసం అరియో మగ్గో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. అరియసుత్తం

౨౦౦. ‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అరియా నియ్యానికా నీయన్తి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా అరియా నియ్యానికా నీయన్తి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. నవమం.

౧౦. నిబ్బిదాసుత్తం

౨౦౧. ‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. దసమం.

గిలానవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

పాణా సూరియూపమా ద్వే, గిలానా అపరే తయో;

పారఙ్గామీ విరద్ధో చ, అరియో నిబ్బిదాయ చాతి.

౩. ఉదాయివగ్గో

౧. బోధాయసుత్తం

౨౦౨. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘‘బోజ్ఝఙ్గా, బోజ్ఝఙ్గా’తి, భన్తే, వుచ్చన్తి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ‘బోజ్ఝఙ్గా’తి వుచ్చన్తీ’’తి? ‘‘‘బోధాయ సంవత్తన్తీ’తి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా బోజ్ఝఙ్గాతి వుచ్చన్తి. ఇధ, భిక్ఖు, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ‘బోధాయ సంవత్తన్తీ’తి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా ‘బోజ్ఝఙ్గా’తి వుచ్చన్తీ’’తి. పఠమం.

౨. బోజ్ఝఙ్గదేసనాసుత్తం

౨౦౩. ‘‘సత్త వో, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గే దేసేస్సామి; తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా’’తి. దుతియం.

౩. ఠానియసుత్తం

౨౦౪. ‘‘కామరాగట్ఠానియానం, [కామరాగట్ఠానీయానం (సీ.)] భిక్ఖవే, ధమ్మానం మనసికారబహులీకారా అనుప్పన్నో చేవ కామచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ కామచ్ఛన్దో భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి. బ్యాపాదట్ఠానియానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం మనసికారబహులీకారా అనుప్పన్నో చేవ బ్యాపాదో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ బ్యాపాదో భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి. థినమిద్ధట్ఠానియానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం మనసికారబహులీకారా అనుప్పన్నఞ్చేవ థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ థినమిద్ధం భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయం సంవత్తతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చట్ఠానియానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం మనసికారబహులీకారా అనుప్పన్నఞ్చేవ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి. విచికిచ్ఛాట్ఠానియానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం మనసికారబహులీకారా అనుప్పన్నా చేవ విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నా చ విచికిచ్ఛా భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి.

‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం మనసికారబహులీకారా అనుప్పన్నో చేవ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం మనసికారబహులీకారా అనుప్పన్నో చేవ ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి. తతియం.

౪. అయోనిసోమనసికారసుత్తం

౨౦౫. ‘‘అయోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో అనుప్పన్నో చేవ కామచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ కామచ్ఛన్దో భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి; అనుప్పన్నో చేవ బ్యాపాదో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ బ్యాపాదో భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి; అనుప్పన్నఞ్చేవ థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ థినమిద్ధం భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి; అనుప్పన్నఞ్చేవ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి; అనుప్పన్నా చేవ విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నా చ విచికిచ్ఛా భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి; అనుప్పన్నో చేవ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నిరుజ్ఝతి…పే… అనుప్పన్నో చేవ ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో నిరుజ్ఝతి.

యోనిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో అనుప్పన్నో చేవ కామచ్ఛన్దో నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ కామచ్ఛన్దో పహీయతి; అనుప్పన్నో చేవ బ్యాపాదో నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ బ్యాపాదో పహీయతి; అనుప్పన్నఞ్చేవ థినమిద్ధం నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ థినమిద్ధం పహీయతి; అనుప్పన్నఞ్చేవ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి; అనుప్పన్నా చేవ విచికిచ్ఛా నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నా చ విచికిచ్ఛా పహీయతి.

‘‘అనుప్పన్నో చేవ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి…పే… అనుప్పన్నో చేవ ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి. చతుత్థం.

౫. అపరిహానియసుత్తం

౨౦౬. ‘‘సత్త వో, భిక్ఖవే, అపరిహానియే ధమ్మే దేసేస్సామి; తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, సత్త అపరిహానియా ధమ్మా? యదిదం – సత్త బోజ్ఝఙ్గా. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో – ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, సత్త అపరిహానియా ధమ్మా’’తి. పఞ్చమం.

౬. తణ్హక్ఖయసుత్తం

౨౦౭. ‘‘యో, భిక్ఖవే, మగ్గో యా పటిపదా తణ్హక్ఖయాయ సంవత్తతి, తం మగ్గం తం పటిపదం భావేథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, మగ్గో కతమా చ పటిపదా తణ్హక్ఖయాయ సంవత్తతి? యదిదం – సత్త బోజ్ఝఙ్గా. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఉదాయీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కథం భావితా ను ఖో, భన్తే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, కథం బహులీకతా తణ్హక్ఖయాయ సంవత్తన్తీ’’తి?

‘‘ఇధ, ఉదాయి, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం విపులం మహగ్గతం అప్పమాణం అబ్యాపజ్జం [అబ్యాపజ్ఝం (సీ. స్యా. పీ.)]. తస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావయతో వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం విపులం మహగ్గతం అప్పమాణం అబ్యాపజ్జం తణ్హా పహీయతి. తణ్హాయ పహానా కమ్మం పహీయతి. కమ్మస్స పహానా దుక్ఖం పహీయతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం విపులం మహగ్గతం అప్పమాణం అబ్యాపజ్జం. తస్స ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావయతో వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం విపులం మహగ్గతం అప్పమాణం అబ్యాపజ్జం తణ్హా పహీయతి తణ్హాయ పహానా కమ్మం పహీయతి. కమ్మస్స పహానా దుక్ఖం పహీయతి. ఇతి ఖో, ఉదాయి, తణ్హక్ఖయా కమ్మక్ఖయో, కమ్మక్ఖయా దుక్ఖక్ఖయో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. తణ్హానిరోధసుత్తం

౨౦౮. ‘‘యో, భిక్ఖవే, మగ్గో యా పటిపదా తణ్హానిరోధాయ సంవత్తతి, తం మగ్గం తం పటిపదం భావేథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, మగ్గో కతమా చ పటిపదా తణ్హానిరోధాయ సంవత్తతి? యదిదం – సత్త బోజ్ఝఙ్గా. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. కథం భావితా, చ భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా కథం బహులీకతా తణ్హానిరోధాయ సంవత్తన్తి?

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా తణ్హానిరోధాయ సంవత్తన్తీ’’తి. సత్తమం.

౮. నిబ్బేధభాగియసుత్తం

౨౦౯. ‘‘నిబ్బేధభాగియం వో, భిక్ఖవే, మగ్గం దేసేస్సామి; తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, నిబ్బేధభాగియో మగ్గో? యదిదం – సత్త బోజ్ఝఙ్గా. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఉదాయీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కథం భావితా ను ఖో, భన్తే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా కథం బహులీకతా నిబ్బేధాయ సంవత్తన్తీ’’తి?

‘‘ఇధ, ఉదాయి, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం విపులం మహగ్గతం అప్పమాణం అబ్యాపజ్జం. సో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావితేన చిత్తేన అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతి; అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం దోసక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతి; అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం విపులం మహగ్గతం అప్పమాణం అబ్యాపజ్జం. సో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావితేన చిత్తేన అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతి; అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం దోసక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతి; అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతి. ఏవం భావితా ఖో, ఉదాయి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా నిబ్బేధాయ సంవత్తన్తీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. ఏకధమ్మసుత్తం

౨౧౦. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యో ఏవం భావితో బహులీకతో సంయోజనీయానం ధమ్మానం పహానాయ సంవత్తతి, యథయిదం, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా. కతమే సత్త? సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా కథం బహులీకతా సంయోజనీయానం ధమ్మానం పహానాయ సంవత్తన్తి?

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా సంయోజనీయానం ధమ్మానం పహానాయ సంవత్తన్తి.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, సంయోజనీయా ధమ్మా? చక్ఖు, భిక్ఖవే, సంయోజనీయో ధమ్మో. ఏత్థేతే ఉప్పజ్జన్తి సంయోజనవినిబన్ధా అజ్ఝోసానా…పే… జివ్హా సంయోజనీయా ధమ్మా. ఏత్థేతే ఉప్పజ్జన్తి సంయోజనవినిబన్ధా అజ్ఝోసానా…పే… మనో సంయోజనీయో ధమ్మో. ఏత్థేతే ఉప్పజ్జన్తి సంయోజనవినిబన్ధా అజ్ఝోసానా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సంయోజనీయా ధమ్మా’’తి. నవమం.

౧౦. ఉదాయిసుత్తం

౨౧౧. ఏకం సమయం భగవా సుమ్భేసు విహరతి సేతకం నామ సుమ్భానం నిగమో. అథ ఖో ఆయస్మా ఉదాయీ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఉదాయీ భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావ బహుకతఞ్చ మే, భన్తే, భగవతి పేమఞ్చ గారవో చ హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. అహఞ్హి, భన్తే, పుబ్బే అగారికభూతో సమానో అబహుకతో అహోసిం ధమ్మేన [ధమ్మే (?)] అబహుకతో సఙ్ఘేన. సో ఖ్వాహం భగవతి పేమఞ్చ గారవఞ్చ హిరిఞ్చ ఓత్తప్పఞ్చ సమ్పస్సమానో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. తస్స మే భగవా ధమ్మం దేసేసి – ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా…పే… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి.

‘‘సో ఖ్వాహం, భన్తే, సుఞ్ఞాగారగతో ఇమేసం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధానం ఉక్కుజ్జావకుజ్జం సమ్పరివత్తేన్తో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం. ధమ్మో చ మే, భన్తే, అభిసమితో, మగ్గో చ మే పటిలద్ధో; యో మే భావితో బహులీకతో తథా తథా విహరన్తం తథత్తాయ ఉపనేస్సతి యథాహం – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానిస్సామి.

‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో మే, భన్తే, పటిలద్ధో, యో మే భావితో బహులీకతో తథా తథా విహరన్తం తథత్తాయ ఉపనేస్సతి యథాహం – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానిస్సామి…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో మే, భన్తే, పటిలద్ధో, యో మే భావితో బహులీకతో తథా తథా విహరన్తం తథత్తాయ ఉపనేస్సతి యథాహం – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానిస్సామి. అయం ఖో మే, భన్తే, మగ్గో పటిలద్ధో, యో మే భావితో బహులీకతో తథా తథా విహరన్తం తథత్తాయ ఉపనేస్సతి యథాహం – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానిస్సామీ’’తి.

‘‘సాధు సాధు, ఉదాయి! ఏసో హి తే, ఉదాయి, మగ్గో పటిలద్ధో, యో తే భావితో బహులీకతో తథా తథా విహరన్తం తథత్తాయ ఉపనేస్సతి యథా త్వం – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానిస్ససీ’’తి. దసమం.

ఉదాయివగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

బోధాయ దేసనా ఠానా, అయోనిసో చాపరిహానీ;

ఖయో నిరోధో నిబ్బేధో, ఏకధమ్మో ఉదాయినాతి.

౪. నీవరణవగ్గో

౧. పఠమకుసలసుత్తం

౨౧౨. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, ధమ్మా కుసలా కుసలభాగియా కుసలపక్ఖికా, సబ్బే తే అప్పమాదమూలకా అప్పమాదసమోసరణా; అప్పమాదో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతి. అప్పమత్తస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం – సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేస్సతి, సత్త బోజ్ఝఙ్గే బహులీకరిస్సతి.