౧౦. ఆనాపానసంయుత్తం

౧. ఏకధమ్మవగ్గో

౧. ఏకధమ్మసుత్తం

౯౭౭. సావత్థినిదానం. తత్ర ఖో…పే… ఏతదవోచ – ‘‘ఏకధమ్మో, భిక్ఖవే, భావితో బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో. కతమో ఏకధమ్మో? ఆనాపానస్సతి [ఆనాపానసతి (సీ. పీ.)]. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ [సతో (బహూసు) తతియపారాజికేపి] పస్ససతి. దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి, దీఘం వా పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానాతి; రస్సం వా అస్ససన్తో ‘రస్సం అస్ససామీ’తి పజానాతి, రస్సం వా పస్ససన్తో ‘రస్సం పస్ససామీ’తి పజానాతి; ‘సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘పీతిప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పీతిప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘సుఖప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘సుఖప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘చిత్తసఙ్ఖారప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘చిత్తసఙ్ఖారప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘చిత్తప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘చిత్తప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘అభిప్పమోదయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘సమాదహం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘సమాదహం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘అనిచ్చానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘విరాగానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘విరాగానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘నిరోధానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘నిరోధానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా’’తి. పఠమం.

౨. బోజ్ఝఙ్గసుత్తం

౯౭౮. ‘‘ఆనాపానస్సతి, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆనాపానస్సతిసహగతం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం, ఆనాపానస్సతిసహగతం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… ఆనాపానస్సతిసహగతం ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా’’తి. దుతియం.

౩. సుద్ధికసుత్తం

౯౭౯. ‘‘ఆనాపానస్సతి, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా’’తి. తతియం.

౪. పఠమఫలసుత్తం

౯౮౦. ‘‘ఆనాపానస్సతి, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా. ఏవం భావితాయ ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతియా ఏవం బహులీకతాయ ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫలం పాటికఙ్ఖం – దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా’’తి. చతుత్థం.

౫. దుతియఫలసుత్తం

౯౮౧. ‘‘ఆనాపానస్సతి, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా. కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి ఏవం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా.

‘‘ఏవం భావితాయ ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతియా ఏవం బహులీకతాయ సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా. కతమే సత్త ఫలా సత్తానిసంసా? దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి; నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి. అథ మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి; నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, నో చే మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి. అథ పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి… ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి… అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి… ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి… ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ – ఏవం భావితాయ ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతియా ఏవం బహులీకతాయ ఇమే సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి. పఞ్చమం.

౬. అరిట్ఠసుత్తం

౯౮౨. సావత్థినిదానం. తత్ర ఖో భగవా…పే… ఏతదవోచ – ‘‘భావేథ నో తుమ్హే భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతి’’న్తి? ఏవం వుత్తే ఆయస్మా అరిట్ఠో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో, భన్తే, భావేమి ఆనాపానస్సతి’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, అరిట్ఠ, భావేసి ఆనాపానస్సతి’’న్తి? ‘‘అతీతేసు మే, భన్తే, కామేసు కామచ్ఛన్దో పహీనో, అనాగతేసు మే కామేసు కామచ్ఛన్దో విగతో, అజ్ఝత్తబహిద్ధా [అజ్ఝత్తం బహిద్ధా (స్యా. కం. పీ. క.)] చ మే ధమ్మేసు పటిఘసఞ్ఞా సుప్పటివినీతా. సో [సోహం (?)] సతోవ అస్ససిస్సామి, సతోవ పస్ససిస్సామి. ఏవం ఖ్వాహం, భన్తే, భావేమి ఆనాపానస్సతి’’న్తి.

‘‘‘అత్థేసా, అరిట్ఠ, ఆనాపానస్సతి, నేసా నత్థీ’తి వదామి. అపి చ, అరిట్ఠ, యథా ఆనాపానస్సతి విత్థారేన పరిపుణ్ణా హోతి తం సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా అరిట్ఠో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కథఞ్చ, అరిట్ఠ, ఆనాపానస్సతి విత్థారేన పరిపుణ్ణా హోతి? ఇధ, అరిట్ఠ, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి. దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం ఖో, అరిట్ఠ, ఆనాపానస్సతి విత్థారేన పరిపుణ్ణా హోతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. మహాకప్పినసుత్తం

౯౮౩. సావత్థినిదానం. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మహాకప్పినో భగవతో అవిదూరే నిసిన్నో హోతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. అద్దసా ఖో భగవా ఆయస్మన్తం మహాకప్పినం అవిదూరే నిసిన్నం పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. దిస్వాన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతస్స భిక్ఖునో కాయస్స ఇఞ్జితత్తం వా ఫన్దితత్తం వా’’తి? ‘‘యదాపి మయం, భన్తే, తం ఆయస్మన్తం పస్సామ సఙ్ఘమజ్ఝే వా నిసిన్నం ఏకం వా రహో నిసిన్నం, తదాపి మయం తస్స ఆయస్మతో న పస్సామ కాయస్స ఇఞ్జితత్తం వా ఫన్దితత్తం వా’’తి.

‘‘యస్స, భిక్ఖవే, సమాధిస్స భావితత్తా బహులీకతత్తా నేవ కాయస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా, న చిత్తస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా, తస్స సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమాధిస్స నికామలాభీ అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ. కతమస్స చ, భిక్ఖవే, సమాధిస్స భావితత్తా బహులీకతత్తా నేవ కాయస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా, న చిత్తస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా?

‘‘ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స, భిక్ఖవే, భావితత్తా బహులీకతత్తా నేవ కాయస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా, న చిత్తస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా. కథం భావితే చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధిమ్హి కథం బహులీకతే నేవ కాయస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా, న చిత్తస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా?

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితే చ ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధిమ్హి ఏవం బహులీకతే నేవ కాయస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా, న చిత్తస్స ఇఞ్జితత్తం వా హోతి ఫన్దితత్తం వా’’తి. సత్తమం.

౮. పదీపోపమసుత్తం

౯౮౪. ‘‘ఆనాపానస్సతిసమాధి, భిక్ఖవే, భావితో బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో. కథం భావితో చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో?

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి. దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితో ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి ఏవం బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో.

‘‘అహమ్పి సుదం, భిక్ఖవే, పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధో బోధిసత్తోవ సమానో ఇమినా విహారేన బహులం విహరామి. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఇమినా విహారేన బహులం విహరతో నేవ కాయో కిలమతి న చక్ఖూని; అనుపాదాయ చ మే ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘నేవ మే కాయో కిలమేయ్య న చక్ఖూని, అనుపాదాయ చ మే ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చేయ్యా’తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘యే మే గేహసితా సరసఙ్కప్పా తే పహీయేయ్యు’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘అప్పటికూలఞ్చ పటికూలఞ్చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యం సతో సమ్పజానో’తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరేయ్యం సతో చ సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేయ్యం, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీతి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనన్తో ఆకాసోతి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, అయమేవ ఆనాపానస్సతిసమాధి సాధుకం మనసి కాతబ్బో.

‘‘ఏవం భావితే ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధిమ్హి ఏవం బహులీకతే, సుఖం చే వేదనం వేదయతి, సా ‘అనిచ్చా’తి పజానాతి, ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి, ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి; దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, ‘సా అనిచ్చా’తి పజానాతి, ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి, ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి; అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, ‘సా అనిచ్చా’తి పజానాతి, ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి, ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి’’.

‘‘సుఖం [సో సుఖం (సీ. స్యా. కం. పీ.) మ. ని. ౩.౩౬౪ అట్ఠకథాటీకా ఓలోకేతబ్బా] చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి; దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి; అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి. సో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తేలఞ్చ పటిచ్చ, వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య, తస్సేవ తేలస్స చ వట్టియా చ పరియాదానా అనాహారో నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. వేసాలీసుత్తం

౯౮౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన భగవా భిక్ఖూనం అనేకపరియాయేన అసుభకథం కథేతి, అసుభాయ వణ్ణం భాసతి, అసుభభావనాయ వణ్ణం భాసతి.

అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అడ్ఢమాసం పటిసల్లీయితుం. నామ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో, అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పటిస్సుత్వా నాస్సుధ కోచి భగవన్తం ఉపసఙ్కమతి, అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేన.

అథ ఖో తే భిక్ఖూ – ‘‘భగవా అనేకపరియాయేన అసుభకథం కథేతి, అసుభాయ వణ్ణం భాసతి, అసుభభావనాయ వణ్ణం భాసతీ’’తి అనేకాకారవోకారం అసుభభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. తే ఇమినా కాయేన అట్టీయమానా [అట్టియమానా (సీ. స్యా. కం. పీ. క.)] హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా సత్థహారకం పరియేసన్తి. దసపి భిక్ఖూ ఏకాహేన సత్థం ఆహరన్తి, వీసమ్పి…పే… తింసమ్పి భిక్ఖూ ఏకాహేన సత్థం ఆహరన్తి.

అథ ఖో భగవా తస్స అడ్ఢమాసస్స అచ్చయేన పటిసల్లానా వుట్ఠితో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో, ఆనన్ద, తనుభూతో వియ భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి? ‘‘తథా హి పన, భన్తే, ‘భగవా భిక్ఖూనం అనేకపరియాయేన అసుభకథం కథేతి, అసుభాయ వణ్ణం భాసతి, అసుభభావనాయ వణ్ణం భాసతీ’తి అనేకాకారవోకారం అసుభభావనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. తే ఇమినా కాయేన అట్టీయమానా హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా సత్థహారకం పరియేసన్తి. దసపి భిక్ఖూ ఏకాహేన సత్థం ఆహరన్తి, వీసమ్పి భిక్ఖూ… తింసమ్పి భిక్ఖూ ఏకాహేన సత్థం ఆహరన్తి. సాధు, భన్తే, భగవా అఞ్ఞం పరియాయం ఆచిక్ఖతు యథాయం భిక్ఖుసఙ్ఘో అఞ్ఞాయ సణ్ఠహేయ్యా’’తి.

‘‘తేనహానన్ద, యావతికా భిక్ఖూ వేసాలిం ఉపనిస్సాయ విహరన్తి తే సబ్బే ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిపాతేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పటిస్సుత్వా యావతికా భిక్ఖూ వేసాలిం ఉపనిస్సాయ విహరన్తి తే సబ్బే ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిపాతేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సన్నిపతితో [సన్నిపాతితో (సీ.)], భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘో. యస్స దాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా యేన ఉపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘అయమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి భావితో బహులీకతో సన్తో చేవ పణీతో చ అసేచనకో చ సుఖో చ విహారో ఉప్పన్నుప్పన్నే చ పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే ఊహతం రజోజల్లం, తమేనం మహాఅకాలమేఘో ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి భావితో బహులీకతో సన్తో చేవ పణీతో చ అసేచనకో చ సుఖో చ విహారో ఉప్పన్నుప్పన్నే చ పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతి. కథం భావితో చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో సన్తో చేవ పణీతో చ అసేచనకో చ సుఖో చ విహారో ఉప్పన్నుప్పన్నే చ పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతి?

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితో ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి ఏవం బహులీకతో సన్తో చేవ పణీతో చ అసేచనకో చ సుఖో చ విహారో ఉప్పన్నుప్పన్నే చ పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతీ’’తి. నవమం.

౧౦. కిమిలసుత్తం

౯౮౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కిమిలాయం [కిమ్బిలాయం (సీ. పీ.)] విహరతి వేళువనే. తత్ర ఖో భగవా ఆయస్మన్తం కిమిలం ఆమన్తేసి – ‘‘కథం భావితో ను ఖో, కిమిల, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో’’తి?

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా కిమిలో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో భగవా…పే… తతియమ్పి ఖో భగవా ఆయస్మన్తం కిమిలం ఆమన్తేసి – ‘‘కథం భావితో ను ఖో, కిమిల, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో’’తి? తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా కిమిలో తుణ్హీ అహోసి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో; ఏతస్స, సుగత, కాలో! యం భగవా ఆనాపానస్సతిసమాధిం భాసేయ్య. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

‘‘తేనహానన్ద, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కథం భావితో చ, ఆనన్ద, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి. ఏవం భావితో ఖో, ఆనన్ద, ఆనాపానస్సతిసమాధి ఏవం బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో’’.

‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి, దీఘం వా పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానాతి; రస్సం వా అస్ససన్తో ‘రస్సం అస్ససామీ’తి పజానాతి, రస్సం వా పస్ససన్తో ‘రస్సం పస్ససామీ’తి పజానాతి; ‘సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – కాయే కాయానుపస్సీ, ఆనన్ద, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? కాయఞ్ఞతరాహం, ఆనన్ద, ఏతం వదామి యదిదం – అస్సాసపస్సాసం. తస్మాతిహానన్ద, కాయే కాయానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు ‘పీతిప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పీతిప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘సుఖప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘సుఖప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘చిత్తసఙ్ఖారప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘చిత్తసఙ్ఖారప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – వేదనాసు వేదనానుపస్సీ, ఆనన్ద, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? వేదనాఞ్ఞతరాహం, ఆనన్ద, ఏతం వదామి, యదిదం – అస్సాసపస్సాసానం [అస్సాసపస్సాసం (పీ. క.) మ. ని. ౩.౧౪౫] సాధుకం మనసికారం. తస్మాతిహానన్ద, వేదనాసు వేదనానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు ‘చిత్తప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘చిత్తప్పటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; అభిప్పమోదయం చిత్తం…పే… సమాదహం చిత్తం…పే… ‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – చిత్తే చిత్తానుపస్సీ, ఆనన్ద, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? నాహం, ఆనన్ద, ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్స ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనం వదామి. తస్మాతిహానన్ద, చిత్తే చిత్తానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు ‘అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి…పే… విరాగానుపస్సీ…పే… నిరోధానుపస్సీ…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ, ఆనన్ద, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. సో యం తం హోతి అభిజ్ఝాదోమనస్సానం పహానం తం పఞ్ఞాయ దిస్వా సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి. తస్మాతిహానన్ద, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, చతుమహాపథే [చాతుమ్మహాపథే (సీ. స్యా. కం.)] మహాపంసుపుఞ్జో. పురత్థిమాయ చేపి దిసాయం ఆగచ్ఛేయ్య సకటం వా రథో వా, ఉపహనతేవ తం పంసుపుఞ్జం; పచ్ఛిమాయ చేపి దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య…పే… ఉత్తరాయ చేపి దిసాయ…పే… దక్ఖిణాయ చేపి దిసాయ ఆగచ్ఛేయ్య సకటం వా రథో వా, ఉపహనతేవ తం పంసుపుఞ్జం. ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరన్తోపి ఉపహనతేవ పాపకే అకుసలే ధమ్మే; వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరన్తోపి ఉపహనతేవ పాపకే అకుసలే ధమ్మే’’తి. దసమం.

ఏకధమ్మవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

ఏకధమ్మో చ బోజ్ఝఙ్గో, సుద్ధికఞ్చ దువే ఫలా;

అరిట్ఠో కప్పినో దీపో, వేసాలీ కిమిలేన చాతి.

౨. దుతియవగ్గో

౧. ఇచ్ఛానఙ్గలసుత్తం

౯౮౭. ఏకం సమయం భగవా ఇచ్ఛానఙ్గలే విహరతి ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, తేమాసం పటిసల్లీయితుం. నామ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో, అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పటిస్సుత్వా నాస్సుధ కోచి భగవన్తం ఉపసఙ్కమతి, అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేన.

అథ ఖో భగవా తస్స తేమాసస్స అచ్చయేన పటిసల్లానా వుట్ఠితో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సచే ఖో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కతమేనావుసో, విహారేన సమణో గోతమో వస్సావాసం బహులం విహాసీ’తి, ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ‘ఆనాపానస్సతిసమాధినా ఖో, ఆవుసో, భగవా వస్సావాసం బహులం విహాసీ’తి. ఇధాహం, భిక్ఖవే, సతో అస్ససామి, సతో పస్ససామి. దీఘం అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానామి, దీఘం పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానామి; రస్సం అస్ససన్తో ‘రస్సం అస్ససామీ’తి పజానామి, రస్సం పస్ససన్తో ‘రస్సం పస్ససామీ’తి పజానామి; ‘సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి పజానామి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి పజానామి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి పజానామి’’.

‘‘యఞ్హి తం, భిక్ఖవే, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అరియవిహారో’ ఇతిపి, ‘బ్రహ్మవిహారో’ ఇతిపి, ‘తథాగతవిహారో’ ఇతిపి. ఆనాపానస్సతిసమాధిం సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అరియవిహారో’ ఇతిపి, ‘బ్రహ్మవిహారో’ ఇతిపి, ‘తథాగతవిహారో’ ఇతిపి. యే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సేఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి తేసం ఆనాపానస్సతిసమాధి భావితో బహులీకతో ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తతి. యే చ ఖో తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా తేసం ఆనాపానస్సతిసమాధి భావితో బహులీకతో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ చేవ సంవత్తతి సతిసమ్పజఞ్ఞాయ చ.

౨. కఙ్ఖేయ్యసుత్తం

౯౮౮. ఏకం సమయం ఆయస్మా లోమసకంభియో [లోమసవఙ్గిసో (సీ. పీ.)] సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేనాయస్మా లోమసకంభియో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం లోమసకంభియం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో సక్కో ఆయస్మన్తం లోమసకంభియం ఏతదవోచ – ‘‘సో ఏవ ను ఖో, భన్తే, సేఖో విహారో సో తథాగతవిహారో, ఉదాహు అఞ్ఞోవ [అఞ్ఞో (స్యా. కం. పీ. క.)] సేఖో విహారో అఞ్ఞో తథాగతవిహారో’’తి?

‘‘న ఖో, ఆవుసో మహానామ, స్వేవ సేఖో విహారో, సో తథాగతవిహారో. అఞ్ఞో ఖో, ఆవుసో మహానామ, సేఖో విహారో, అఞ్ఞో తథాగతవిహారో. యే తే, ఆవుసో మహానామ, భిక్ఖూ సేఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి, తే పఞ్చ నీవరణే పహాయ విహరన్తి. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దనీవరణం పహాయ విహరన్తి, బ్యాపాదనీవరణం…పే… థినమిద్ధనీవరణం…పే… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం…పే… విచికిచ్ఛానీవరణం పహాయ విహరన్తి.

‘‘యేపి తే, ఆవుసో మహానామ, భిక్ఖూ సేఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి, తే ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో తే, ఆవుసో మహానామ, భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా, తేసం పఞ్చ నీవరణా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా [అనభావకతా (సీ. పీ.)] ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దనీవరణం పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం; బ్యాపాదనీవరణం పహీనం…పే… థినమిద్ధనీవరణం…పే… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం…పే… విచికిచ్ఛానీవరణం పహీనం ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం.

‘‘యే తే, ఆవుసో మహానామ, భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా, తేసం ఇమే పఞ్చ నీవరణా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తదమినాపేతం, ఆవుసో మహానామ, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా – అఞ్ఞోవ సేఖో విహారో, అఞ్ఞో తథాగతవిహారో.

‘‘ఏకమిదం, ఆవుసో మహానామ, సమయం భగవా ఇచ్ఛానఙ్గలే విహరతి ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డే. తత్ర ఖో, ఆవుసో మహానామ, భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, తేమాసం పటిసల్లీయితుం. నామ్హి కేనచి ఉపసఙ్కమితబ్బో, అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేనా’తి. ‘ఏవం, భన్తే’తి ఖో, ఆవుసో మహానామ, తే భిక్ఖూ భగవతో పటిస్సుత్వా నాస్సుధ కోచి భగవన్తం ఉపసఙ్కమతి, అఞ్ఞత్ర ఏకేన పిణ్డపాతనీహారకేన.

‘‘అథ ఖో, ఆవుసో, భగవా తస్స తేమాసస్స అచ్చయేన పటిసల్లానా వుట్ఠితో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘సచే ఖో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – కతమేనావుసో, విహారేన సమణో గోతమో వస్సావాసం బహులం విహాసీతి, ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ఆనాపానస్సతిసమాధినా ఖో, ఆవుసో, భగవా వస్సావాసం బహులం విహాసీతి. ఇధాహం, భిక్ఖవే, సతో అస్ససామి, సతో పస్ససామి. దీఘం అస్ససన్తో దీఘం అస్ససామీతి పజానామి, దీఘం పస్ససన్తో దీఘం పస్ససామీతి పజానామి…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీతి పజానామి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి పజానామి’’.

‘‘యే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ సేఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి, తేసం ఆనాపానస్సతిసమాధి భావితో బహులీకతో ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తతి.

‘‘యే చ ఖో తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ అరహన్తో ఖీణాసవా వుసితవన్తో కతకరణీయా ఓహితభారా అనుప్పత్తసదత్థా పరిక్ఖీణభవసంయోజనా సమ్మదఞ్ఞా విముత్తా, తేసం ఆనాపానస్సతిసమాధి భావితో బహులీకతో దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖవిహారాయ చేవ సంవత్తతి సతిసమ్పజఞ్ఞాయ చ.

‘‘యఞ్హి తం, భిక్ఖవే, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – అరియవిహారో ఇతిపి, బ్రహ్మవిహారో ఇతిపి, తథాగతవిహారో ఇతిపి. ఆనాపానస్సతిసమాధిం సమ్మా వదమానో వదేయ్య – అరియవిహారో ఇతిపి, బ్రహ్మవిహారో ఇతిపి, తథాగతవిహారో ఇతిపీ’’తి. ‘‘ఇమినా ఖో ఏతం, ఆవుసో మహానామ, పరియాయేన వేదితబ్బం, యథా – అఞ్ఞోవ సేఖో విహారో, అఞ్ఞో తథాగతవిహారో’’తి. దుతియం.

౩. పఠమఆనన్దసుత్తం

౯౮౯. సావత్థినిదానం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఏకధమ్మో [ఏకో ధమ్మో (సీ.)] భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి?

‘‘అత్థి ఖో, ఆనన్ద, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే, ఏకధమ్మో [ఏకో ధమ్మో (సీ.)] భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘ఆనాపానస్సతిసమాధి ఖో, ఆనన్ద, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి, చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తి’’.

‘‘కథం భావితో, ఆనన్ద, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి. దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి, దీఘం వా పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానాతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి’’. ‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి, దీఘం వా పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానాతి; రస్సం వా…పే… ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – కాయే కాయానుపస్సీ, ఆనన్ద, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? కాయఞ్ఞతరాహం, ఆనన్ద, ఏతం వదామి, యదిదం – అస్సాసపస్సాసం. తస్మాతిహానన్ద, కాయే కాయానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం’’.

‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు ‘పీతిప్పటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి …పే… సుఖప్పటిసంవేదీ…పే… చిత్తసఙ్ఖారప్పటిసంవేదీ…పే… ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – వేదనాసు వేదనానుపస్సీ, ఆనన్ద, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? వేదనాఞ్ఞతరాహం, ఆనన్ద, ఏతం వదామి, యదిదం – అస్సాసపస్సాసానం సాధుకం మనసికారం. తస్మాతిహానన్ద, వేదనాసు వేదనానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు అనిచ్చానుపస్సీ…పే… విరాగానుపస్సీ…పే… నిరోధానుపస్సీ…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ, ఆనన్ద, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. సో యం తం హోతి అభిజ్ఝాదోమనస్సానం పహానం తం పఞ్ఞాయ దిస్వా సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి. తస్మాతిహానన్ద, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘ఏవం భావితో ఖో, ఆనన్ద, ఆనాపానస్సతిసమాధి ఏవం బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి.

‘‘కథం భావితా చానన్ద, చత్తారో సతిపట్ఠానా కథం బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి? యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి – ఉపట్ఠితాస్స [ఉపట్ఠితస్సతి (పీ. క.)] తస్మిం సమయే భిక్ఖునో [తస్మిం సమయే ఆనన్ద భిక్ఖునో (పీ. క.), తస్మిం సమయే (మ. ని. ౩.౧౪౯)] సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఉపట్ఠితా సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘సో తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతి పవిచరతి పరివీమంసమాపజ్జతి. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతి పవిచరతి పరివీమంసమాపజ్జతి – ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘తస్స తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతో పవిచరతో పరివీమంసమాపజ్జతో ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతో పవిచరతో పరివీమంసమాపజ్జతో ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం – వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘ఆరద్ధవీరియస్స ఉప్పజ్జతి పీతి నిరామిసా. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఆరద్ధవీరియస్స ఉప్పజ్జతి పీతి నిరామిసా – పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘పీతిమనస్స కాయోపి పస్సమ్భతి, చిత్తమ్పి పస్సమ్భతి. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో పీతిమనస్స కాయోపి పస్సమ్భతి, చిత్తమ్పి పస్సమ్భతి – పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘పస్సద్ధకాయస్స సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో పస్సద్ధకాయస్స సుఖినో చిత్తం సమాధియతి – సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘సో తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి – ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖు వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి – ఉపట్ఠితాస్స తస్మిం సమయే భిక్ఖునో సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా. యస్మిం సమయే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఉపట్ఠితా సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. (యథా పఠమం సతిపట్ఠానం, ఏవం విత్థారేతబ్బం).

‘‘కథం భావితా, ఆనన్ద, సత్త బోజ్ఝఙ్గా కథం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తి? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి …పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం భావితా ఖో, ఆనన్ద, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి. తతియం.

౪. దుతియఆనన్దసుత్తం

౯౯౦. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి ను ఖో, ఆనన్ద, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా, సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి. భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా…పే… ‘‘అత్థానన్ద, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తి.

‘‘కతమో చానన్ద, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తి? ఆనాపానస్సతిసమాధి, ఆనన్ద, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి, చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి. ‘‘కథం భావితో చానన్ద, ఆనాపానస్సతిసమాధి, కథం బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి? ఇధానన్ద, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా…పే… ఏవం భావితా ఖో, ఆనన్ద, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమభిక్ఖుసుత్తం

౯౯౧. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘అత్థి ఖో, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘ఆనాపానస్సతిసమాధి ఖో, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి, చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి.

‘‘కథం భావితో చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా…పే… ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియభిక్ఖుసుత్తం

౯౯౨. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ భగవా ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి ను ఖో, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తీ’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా…పే… భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తి’’.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో ధమ్మే పరిపూరేతి, చత్తారో ధమ్మా భావితా బహులీకతా సత్త ధమ్మే పరిపూరేన్తి, సత్త ధమ్మా భావితా బహులీకతా ద్వే ధమ్మే పరిపూరేన్తి? ఆనాపానస్సతిసమాధి, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మో భావితో బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి, చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి, సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీతి.

‘‘కథం భావితో చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో సతోవ అస్ససతి, సతోవ పస్ససతి…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి’’.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దీఘం వా అస్ససన్తో ‘దీఘం అస్ససామీ’తి పజానాతి, దీఘం వా పస్ససన్తో ‘దీఘం పస్ససామీ’తి పజానాతి, రస్సం వా అస్ససన్తో ‘రస్సం అస్ససామీ’తి పజానాతి…పే… సబ్బకాయప్పటిసంవేదీ…పే… ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – కాయే కాయానుపస్సీ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? కాయఞ్ఞతరాహం, భిక్ఖవే, ఏతం వదామి, యదిదం – అస్సాసపస్సాసం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, కాయే కాయానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పీతిప్పటిసంవేదీ…పే… సుఖప్పటిసంవేదీ…పే… చిత్తసఙ్ఖారప్పటిసంవేదీ…పే… ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – వేదనాసు వేదనానుపస్సీ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? వేదనాఞ్ఞతరాహం, భిక్ఖవే, ఏతం వదామి, యదిదం – అస్సాసపస్సాసానం సాధుకం మనసికారం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, వేదనాసు వేదనానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చిత్తప్పటిసంవేదీ…పే… అభిప్పమోదయం చిత్తం…పే… ‘సమాదహం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘సమాదహం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి; ‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘విమోచయం చిత్తం పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – చిత్తే చిత్తానుపస్సీ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. తం కిస్స హేతు? నాహం, భిక్ఖవే, ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్స ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనం వదామి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, చిత్తే చిత్తానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనిచ్చానుపస్సీ…పే… విరాగానుపస్సీ…పే… నిరోధానుపస్సీ…పే… ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి, ‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీ’తి సిక్ఖతి – ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. సో యం తం హోతి అభిజ్ఝాదోమనస్సానం పహానం తం పఞ్ఞాయ దిస్వా సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ భిక్ఖు తస్మిం సమయే విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం.

‘‘ఏవం భావితో ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి ఏవం బహులీకతో చత్తారో సతిపట్ఠానే పరిపూరేతి.

‘‘కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, చత్తారో సతిపట్ఠానా కథం బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి? యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి – ఉపట్ఠితాస్స తస్మిం సమయే భిక్ఖునో సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉపట్ఠితా సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘సో తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతి పవిచరతి పరివీమంసమాపజ్జతి. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతి పవిచరతి పరివీమంసమాపజ్జతి – ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘తస్స తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతో పవిచరతో పరివీమంసమాపజ్జతో ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతో పవిచరతో పరివీమంసమాపజ్జతో ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనం – వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘ఆరద్ధవీరియస్స ఉప్పజ్జతి పీతి నిరామిసా. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఆరద్ధవీరియస్స ఉప్పజ్జతి పీతి నిరామిసా – పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘పీతిమనస్స కాయోపి పస్సమ్భతి, చిత్తమ్పి పస్సమ్భతి. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పీతిమనస్స కాయోపి పస్సమ్భతి, చిత్తమ్పి పస్సమ్భతి – పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘పస్సద్ధకాయస్స సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పస్సద్ధకాయస్స సుఖినో చిత్తం సమాధియతి – సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘సో తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి – ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.

‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి – ఉపట్ఠితాస్స తస్మిం సమయే భిక్ఖునో సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఉపట్ఠితా సతి హోతి అసమ్ముట్ఠా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి…పే….

సో తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి. యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తథాసమాహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి – ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో ఆరద్ధో హోతి, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం తస్మిం సమయే భిక్ఖు భావేతి, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో తస్మిం సమయే భిక్ఖునో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో సతిపట్ఠానా ఏవం బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తి.

‘‘కథం భావితా చ, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా కథం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం; ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఏవం భావితా ఖో, భిక్ఖవే, సత్త బోజ్ఝఙ్గా ఏవం బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. సంయోజనప్పహానసుత్తం

౯౯౩. ఆనాపానస్సతిసమాధి, భిక్ఖవే, భావితో బహులీకతో సంయోజనప్పహానాయ సంవత్తతి…పే…. సత్తమం.

౮. అనుసయసముగ్ఘాతసుత్తం

౯౯౪. …అనుసయసముగ్ఘాతాయ సంవత్తతి…. అట్ఠమం.

౯. అద్ధానపరిఞ్ఞాసుత్తం

౯౯౫. …అద్ధానపరిఞ్ఞాయ సంవత్తతి…. నవమం.

౧౦. ఆసవక్ఖయసుత్తం

౯౯౬. ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తతి. కథం భావితో చ, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి కథం బహులీకతో సంయోజనప్పహానాయ సంవత్తతి… అనుసయసముగ్ఘాతాయ సంవత్తతి… అద్ధానపరిఞ్ఞాయ సంవత్తతి… ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా…పే. … పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. ఏవం భావితో ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి ఏవం బహులీకతో సంయోజనప్పహానాయ సంవత్తతి…పే… అనుసయసముగ్ఘాతాయ సంవత్తతి…పే… అద్ధానపరిఞ్ఞాయ సంవత్తతి…పే… ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తతీతి. దసమం.

దుతియో వగ్గో.

తస్సుద్దానం –

ఇచ్ఛానఙ్గలం కఙ్ఖేయ్యం, ఆనన్దా అపరే దువే;

భిక్ఖూ సంయోజనానుసయా, అద్ధానం ఆసవక్ఖయన్తి.

ఆనాపానసంయుత్తం దసమం.