౨. రహోగతవగ్గో

౧. రహోగతసుత్తం

౨౫౯. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా. సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా. వుత్తం ఖో పనేతం భగవతా – ‘యం కిఞ్చి వేదయితం తం దుక్ఖస్మి’న్తి. కిం ను ఖో ఏతం భగవతా సన్ధాయ భాసితం – ‘యం కిఞ్చి వేదయితం తం దుక్ఖస్మి’’’న్తి?

‘‘సాధు సాధు, భిక్ఖు! తిస్సో ఇమా, భిక్ఖు, వేదనా వుత్తా మయా. సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా తిస్సో వేదనా వుత్తా మయా. వుత్తం ఖో పనేతం, భిక్ఖు, మయా – ‘యం కిఞ్చి వేదయితం, తం దుక్ఖస్మి’న్తి. తం ఖో పనేతం, భిక్ఖు, మయా సఙ్ఖారానంయేవ అనిచ్చతం సన్ధాయ భాసితం – ‘యం కిఞ్చి వేదయితం తం దుక్ఖస్మి’న్తి. తం ఖో పనేతం, భిక్ఖు, మయా సఙ్ఖారానంయేవ ఖయధమ్మతం…పే… వయధమ్మతం…పే… విరాగధమ్మతం …పే… నిరోధధమ్మతం…పే… విపరిణామధమ్మతం సన్ధాయ భాసితం – ‘యం కిఞ్చి వేదయితం తం దుక్ఖస్మి’న్తి. అథ ఖో పన, భిక్ఖు, మయా అనుపుబ్బసఙ్ఖారానం నిరోధో అక్ఖాతో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా నిరుద్ధా హోతి. దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారా నిరుద్ధా హోన్తి. తతియం ఝానం సమాపన్నస్స పీతి నిరుద్ధా హోతి. చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స అస్సాసపస్సాసా నిరుద్ధా హోన్తి. ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స రూపసఞ్ఞా నిరుద్ధా హోతి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుద్ధా హోతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా నిరుద్ధా హోతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుద్ధా హోతి. సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ నిరుద్ధా హోన్తి. ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో నిరుద్ధో హోతి, దోసో నిరుద్ధో హోతి, మోహో నిరుద్ధో హోతి. అథ ఖో, భిక్ఖు, మయా అనుపుబ్బసఙ్ఖారానం వూపసమో అక్ఖాతో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా వూపసన్తా హోతి. దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారా వూపసన్తా హోన్తి…పే… సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ వూపసన్తా హోన్తి. ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో వూపసన్తో హోతి, దోసో వూపసన్తో హోతి, మోహో వూపసన్తో హోతి. ఛయిమా, భిక్ఖు, పస్సద్ధియో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా పటిప్పస్సద్ధా హోతి. దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. తతియం ఝానం సమాపన్నస్స పీతి పటిప్పస్సద్ధా హోతి. చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స అస్సాసపస్సాసా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, దోసో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, మోహో పటిప్పస్సద్ధో హోతీ’’తి. పఠమం.

౨. పఠమఆకాససుత్తం

౨౬౦. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆకాసే వివిధా వాతా వాయన్తి. పురత్థిమాపి వాతా వాయన్తి, పచ్ఛిమాపి వాతా వాయన్తి, ఉత్తరాపి వాతా వాయన్తి, దక్ఖిణాపి వాతా వాయన్తి, సరజాపి వాతా వాయన్తి, అరజాపి వాతా వాయన్తి, సీతాపి వాతా వాయన్తి, ఉణ్హాపి వాతా వాయన్తి, పరిత్తాపి వాతా వాయన్తి, అధిమత్తాపి వాతా వాయన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం కాయస్మిం వివిధా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, సుఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతి, అదుక్ఖమసుఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘యథాపి వాతా ఆకాసే, వాయన్తి వివిధా పుథూ;

పురత్థిమా పచ్ఛిమా చాపి, ఉత్తరా అథ దక్ఖిణా.

‘‘సరజా అరజా చపి, సీతా ఉణ్హా చ ఏకదా;

అధిమత్తా పరిత్తా చ, పుథూ వాయన్తి మాలుతా.

‘‘తథేవిమస్మిం కాయస్మిం, సముప్పజ్జన్తి వేదనా;

సుఖదుక్ఖసముప్పత్తి, అదుక్ఖమసుఖా చ యా.

‘‘యతో చ భిక్ఖు ఆతాపీ, సమ్పజఞ్ఞం న రిఞ్చతి [సమ్పజానో నిరూపధి (క.)];

తతో సో వేదనా సబ్బా, పరిజానాతి పణ్డితో.

‘‘సో వేదనా పరిఞ్ఞాయ, దిట్ఠే ధమ్మే అనాసవో;

కాయస్స భేదా ధమ్మట్ఠో, సఙ్ఖ్యం నోపేతి వేదగూ’’తి. దుతియం;

౩. దుతియఆకాససుత్తం

౨౬౧. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆకాసే వివిధా వాతా వాయన్తి. పురత్థిమాపి వాతా వాయన్తి…పే… అధిమత్తాపి వాతా వాయన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం కాయస్మిం వివిధా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, సుఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతి, అదుక్ఖమసుఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతీ’’తి. తతియం.

౪. అగారసుత్తం

౨౬౨. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆగన్తుకాగారం. తత్థ పురత్థిమాయపి దిసాయ ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి, పచ్ఛిమాయపి దిసాయ ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి, ఉత్తరాయపి దిసాయ ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి, దక్ఖిణాయపి దిసాయ ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి. ఖత్తియాపి ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి, బ్రాహ్మణాపి ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి, వేస్సాపి ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి, సుద్దాపి ఆగన్త్వా వాసం కప్పేన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం కాయస్మిం వివిధా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. సుఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతి, అదుక్ఖమసుఖాపి వేదనా ఉప్పజ్జతి. సామిసాపి సుఖా వేదనా ఉప్పజ్జతి, సామిసాపి దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జతి, సామిసాపి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఉప్పజ్జతి. నిరామిసాపి సుఖా వేదనా ఉప్పజ్జతి, నిరామిసాపి దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జతి, నిరామిసాపి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఉప్పజ్జతీ’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమఆనన్దసుత్తం

౨౬౩. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కతమా ను ఖో, భన్తే, వేదనా, కతమో వేదనాసముదయో, కతమో వేదనానిరోధో, కతమా వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా? కో వేదనాయ అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణన్తి? తిస్సో ఇమా, ఆనన్ద, వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా వుచ్చన్తి, ఆనన్ద, వేదనా. ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో; ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. యం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం వేదనాయ అస్సాదో. యా వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం వేదనాయ ఆదీనవో. యో వేదనాయ ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం వేదనాయ నిస్సరణం. అథ ఖో పనానన్ద, మయా అనుపుబ్బసఙ్ఖారానం నిరోధో అక్ఖాతో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా నిరుద్ధా హోతి…పే… సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ నిరుద్ధా హోన్తి. ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో నిరుద్ధో హోతి, దోసో నిరుద్ధో హోతి, మోహో నిరుద్ధో హోతి. అథ ఖో పనానన్ద, మయా అనుపుబ్బసఙ్ఖారానం వూపసమో అక్ఖాతో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా వూపసన్తా హోతి…పే… సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ వూపసన్తా హోన్తి. ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో వూపసన్తో హోతి, దోసో వూపసన్తో హోతి, మోహో వూపసన్తో హోతి. అథ ఖో పనానన్ద, మయా అనుపుబ్బసఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధి అక్ఖాతా. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా పటిప్పస్సద్ధా హోతి…పే… ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స రూపసఞ్ఞా పటిప్పస్సద్ధా హోతి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞా పటిప్పస్సద్ధా హోతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా పటిప్పస్సద్ధా హోతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా పటిప్పస్సద్ధా హోతి. సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, దోసో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, మోహో పటిప్పస్సద్ధో హోతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఆనన్దసుత్తం

౨౬౪. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కతమా ను ఖో, ఆనన్ద, వేదనా, కతమో వేదనాసముదయో, కతమో వేదనానిరోధో, కతమా వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా? కో వేదనాయ అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’’న్తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవన్నేత్తికా భగవమ్పటిసరణా. సాధు, భన్తే, భగవన్తఞ్ఞేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, ఆనన్ద, సుణోహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘తిస్సో ఇమా, ఆనన్ద, వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా వుచ్చన్తి, ఆనన్ద, వేదనా…పే… ఫస్ససముదయా…పే… ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, దోసో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, మోహో పటిప్పస్సద్ధో హోతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమసమ్బహులసుత్తం

౨౬౫. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘కతమా ను ఖో, భన్తే, వేదనా, కతమో వేదనాసముదయో, కతమో వేదనానిరోధో, కతమా వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా? కో వేదనాయ అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’’న్తి? ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, వేదనా. ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో; ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. యం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం వేదనాయ అస్సాదో. యా వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం వేదనాయ ఆదీనవో. యో వేదనాయ ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం వేదనాయ నిస్సరణం.

‘‘అథ ఖో పన, భిక్ఖవే, మయా అనుపుబ్బసఙ్ఖారానం నిరోధో అక్ఖాతో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా నిరుద్ధా హోతి…పే… ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో నిరుద్ధో హోతి, దోసో నిరుద్ధో హోతి, మోహో నిరుద్ధో హోతి. అథ ఖో పన, భిక్ఖవే, మయా అనుపుబ్బసఙ్ఖారానం వూపసమో అక్ఖాతో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా వూపసన్తా హోతి…పే… ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో వూపసన్తో హోతి, దోసో వూపసన్తో హోతి, మోహో వూపసన్తో హోతి. ఛయిమా, భిక్ఖవే, పస్సద్ధియో. పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా పటిప్పస్సద్ధా హోతి. దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. తతియం ఝానం సమాపన్నస్స పీతి పటిప్పస్సద్ధా హోతి. చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స అస్సాసపస్సాసా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో రాగో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, దోసో పటిప్పస్సద్ధో హోతి, మోహో పటిప్పస్సద్ధో హోతీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియసమ్బహులసుత్తం

౨౬౬. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవా ఏతదవోచ – ‘‘కతమా ను ఖో, భిక్ఖవే, వేదనా, కతమో వేదనాసముదయో, కతమో వేదనానిరోధో, కతమా వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా? కో వేదనాయ అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’’న్తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా…పే…’’ ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, వేదనా…పే… ఫస్ససముదయా…పే…. (యథా పురిమసుత్తన్తే, తథా విత్థారేతబ్బో.) అట్ఠమం.

౯. పఞ్చకఙ్గసుత్తం

౨౬౭. అథ ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి యేనాయస్మా ఉదాయీ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఉదాయిం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం ఉదాయిం ఏతదవోచ – ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే ఉదాయి, వేదనా వుత్తా భగవతా’’తి? ‘‘తిస్సో ఖో, థపతి, వేదనా వుత్తా భగవతా. సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా ఖో, థపతి, తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా’’తి. ఏవం వుత్తే, పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం ఉదాయిం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో, భన్తే ఉదాయి, తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా. ద్వే వేదనా వుత్తా భగవతా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా. యాయం, భన్తే, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి. దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఉదాయీ పఞ్చకఙ్గం థపతిం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో, థపతి, ద్వే వేదనా వుత్తా భగవతా. తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా. సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా’’తి. దుతియమ్పి ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం ఉదాయిం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో, భన్తే ఉదాయి, తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా. ద్వే వేదనా వుత్తా భగవతా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా. యాయం, భన్తే, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి. తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఉదాయీ పఞ్చకఙ్గం థపతిం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో, థపతి, ద్వే వేదనా వుత్తా భగవతా. తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా. సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా’’తి. తతియమ్పి ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం ఉదాయిం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో, భన్తే ఉదాయి, తిస్సో వేదనా వుత్తా భగవతా. ద్వే వేదనా వుత్తా భగవతా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా. యాయం, భన్తే, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి. నేవ సక్ఖి ఆయస్మా ఉదాయీ పఞ్చకఙ్గం థపతిం సఞ్ఞాపేతుం, న పనాసక్ఖి పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం ఉదాయిం సఞ్ఞాపేతుం. అస్సోసి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మతో ఉదాయిస్స పఞ్చకఙ్గేన థపతినా సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాపం.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యావతకో ఆయస్మతో ఉదాయిస్స పఞ్చకఙ్గేన థపతినా సద్ధిం అహోసి కథాసల్లాపో తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసి.

‘‘సన్తమేవ, ఆనన్ద, పరియాయం పఞ్చకఙ్గో థపతి ఉదాయిస్స భిక్ఖునో నాబ్భనుమోది; సన్తఞ్చ పనానన్ద, పరియాయం ఉదాయీ భిక్ఖు పఞ్చకఙ్గస్స థపతినో నాబ్భనుమోది. ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేన. తిస్సోపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన. పఞ్చపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన. ఛపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన. అట్ఠారసాపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన. ఛత్తింసాపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన. అట్ఠసతమ్పి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన. ఏవం పరియాయదేసితో ఖో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో. ఏవం పరియాయదేసితే ఖో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మే యే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సులపితం, న సమనుమఞ్ఞిస్సన్తి, న సమనుజానిస్సన్తి, న సమనుమోదిస్సన్తి, తేసం ఏతం పాటికఙ్ఖం – భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరిస్సన్తీతి [విహరిస్సన్తి (సీ. పీ. క.)]. ఏవం పరియాయదేసితో ఖో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో. ఏవం పరియాయదేసితే ఖో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మే యే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సులపితం సమనుమఞ్ఞిస్సన్తి సమనుజానిస్సన్తి సమనుమోదిస్సన్తి, తేసం ఏతం పాటికఙ్ఖం – సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరిస్సన్తీ’’తి.

‘‘పఞ్చిమే, ఆనన్ద, కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా…పే… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. ఇమే ఖో, ఆనన్ద, పఞ్చ కామగుణా. యం ఖో, ఆనన్ద, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – ఇదం వుచ్చతి కామసుఖం. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు, వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా, పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా, నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా, ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ, ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ, ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ. యే ఖో, ఆనన్ద, ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏతంపరమం సన్తం సుఖం సోమనస్సం పటిసంవేదేన్తీ’తి – ఇదం నేసాహం నానుజానామి. తం కిస్స హేతు? అత్థానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘కతమఞ్చానన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ? ఇధానన్ద, భిక్ఖు సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం ఖో, ఆనన్ద, ఏతమ్హా సుఖా అఞ్ఞం సుఖం అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ.

‘‘ఠానం ఖో పనేతం, ఆనన్ద, విజ్జతి యం అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం వదేయ్యుం – ‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమణో గోతమో ఆహ, తఞ్చ సుఖస్మిం పఞ్ఞపేతి. తయిదం కింసు, తయిదం కథంసూ’తి? ఏవంవాదినో, ఆనన్ద, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘న ఖో, ఆవుసో, భగవా సుఖఞ్ఞేవ వేదనం సన్ధాయ సుఖస్మిం పఞ్ఞపేతి. యత్థ యత్థ, ఆవుసో, సుఖం ఉపలబ్భతి, యహిం యహిం [యం హియం హి సుఖం (సీ. పీ.), యహిం యహిం సుఖం (స్యా. కం. క.) మ. ని. ౨.౯౧], తం తం తథాగతో సుఖస్మిం పఞ్ఞపేతీ’’’తి. నవమం.

౧౦. భిక్ఖుసుత్తం

౨౬౮. ‘‘ద్వేపి మయా, భిక్ఖవే, వేదనా వుత్తా పరియాయేన, తిస్సోపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన, పఞ్చపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన, ఛపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన, అట్ఠారసాపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన, ఛత్తింసాపి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన, అట్ఠసతమ్పి మయా వేదనా వుత్తా పరియాయేన. ఏవం పరియాయదేసితో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో. ఏవం పరియాయదేసితే ఖో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే యే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సులపితం న సమనుమఞ్ఞిస్సన్తి, న సమనుజానిస్సన్తి, న సమనుమోదిస్సన్తి, తేసం ఏతం పాటికఙ్ఖం – భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరిస్సన్తీతి. ఏవం పరియాయదేసితో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో. ఏవం పరియాయదేసితే ఖో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే యే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సుభాసితం సులపితం సమనుమఞ్ఞిస్సన్తి సమనుజానిస్సన్తి సమనుమోదిస్సన్తి, తేసం ఏతం పాటికఙ్ఖం – సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఖీరోదకీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియచక్ఖూహి సమ్పస్సన్తా విహరిస్సన్తీతి.

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, కామగుణా…పే… ఠానం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, విజ్జతి యం అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం వదేయ్యుం – ‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమణో గోతమో ఆహ, తఞ్చ సుఖస్మిం పఞ్ఞపేతి. తయిదం కింసు, తయిదం కథంసూ’తి? ఏవంవాదినో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవమస్సు వచనీయా – ‘న ఖో, ఆవుసో, భగవా సుఖఞ్ఞేవ వేదనం సన్ధాయ సుఖస్మిం పఞ్ఞపేతి. యత్థ యత్థ, ఆవుసో, సుఖం ఉపలబ్భతి యహిం యహిం [యం హి యం హి (సీ. పీ.)], తం తం తథాగతో సుఖస్మిం పఞ్ఞపేతీ’’తి. దసమం.

రహోగతవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

రహోగతం ద్వే ఆకాసం, అగారం ద్వే చ ఆనన్దా;

సమ్బహులా దువే వుత్తా, పఞ్చకఙ్గో చ భిక్ఖునాతి.