౧. సగాథావగ్గో

౧. సమాధిసుత్తం

౨౪౯. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో వేదనాతి.

‘‘సమాహితో సమ్పజానో, సతో బుద్ధస్స సావకో;

వేదనా చ పజానాతి, వేదనానఞ్చ సమ్భవం.

‘‘యత్థ చేతా నిరుజ్ఝన్తి, మగ్గఞ్చ ఖయగామినం;

వేదనానం ఖయా భిక్ఖు, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి. పఠమం;

౨. సుఖసుత్తం

౨౫౦. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో వేదనాతి.

‘‘సుఖం వా యది వా దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖం సహ;

అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ, యం కిఞ్చి అత్థి వేదితం.

‘‘ఏతం దుక్ఖన్తి ఞత్వాన, మోసధమ్మం పలోకినం;

ఫుస్స ఫుస్స వయం పస్సం, ఏవం తత్థ విరజ్జతీ’’తి. దుతియం;

౩. పహానసుత్తం

౨౫౧. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సుఖాయ, భిక్ఖవే, వేదనాయ రాగానుసయో పహాతబ్బో, దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో పహాతబ్బో, అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయో పహాతబ్బో. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో పహీనో హోతి, దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో పహీనో హోతి, అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయో పహీనో హోతి, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు నిరనుసయో సమ్మద్దసో అచ్ఛేచ్ఛి [అచ్ఛేజ్జి (బహూసు)] తణ్హం, వివత్తయి [వావత్తయి (సీ.)] సంయోజనం, సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’’తి.

‘‘సుఖం వేదయమానస్స [వేదియమానస్స (సీ. పీ.)], వేదనం అప్పజానతో;

సో రాగానుసయో హోతి, అనిస్సరణదస్సినో.

‘‘దుక్ఖం వేదయమానస్స, వేదనం అప్పజానతో;

పటిఘానుసయో హోతి, అనిస్సరణదస్సినో.

‘‘అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, భూరిపఞ్ఞేన దేసితం;

తఞ్చాపి అభినన్దతి, నేవ దుక్ఖా పముచ్చతి.

‘‘యతో చ భిక్ఖు ఆతాపీ, సమ్పజఞ్ఞం న రిఞ్చతి;

తతో సో వేదనా సబ్బా, పరిజానాతి పణ్డితో.

‘‘సో వేదనా పరిఞ్ఞాయ, దిట్ఠే ధమ్మే అనాసవో;

కాయస్స భేదా ధమ్మట్ఠో, సఙ్ఖ్యం నోపేతి వేదగూ’’తి. తతియం;

౪. పాతాలసుత్తం

౨౫౨. ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో యం వాచం భాసతి – ‘అత్థి మహాసముద్దే పాతాలో’తి. తం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అసన్తం అవిజ్జమానం ఏవం వాచం భాసతి – ‘అత్థి మహాసముద్దే పాతాలో’తి. సారీరికానం ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, దుక్ఖానం వేదనానం అధివచనం యదిదం ‘పాతాలో’తి. అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో సారీరికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో పాతాలే న పచ్చుట్ఠాసి, గాధఞ్చ నాజ్ఝగా’. సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో సారీరికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో నేవ సోచతి, న కిలమతి, న పరిదేవతి, న ఉరత్తాళిం కన్దతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘సుతవా అరియసావకో పాతాలే పచ్చుట్ఠాసి, గాధఞ్చ అజ్ఝగా’’’తి.

‘‘యో ఏతా నాధివాసేతి, ఉప్పన్నా వేదనా దుఖా;

సారీరికా పాణహరా, యాహి ఫుట్ఠో పవేధతి.

‘‘అక్కన్దతి పరోదతి, దుబ్బలో అప్పథామకో;

న సో పాతాలే పచ్చుట్ఠాసి, అథో గాధమ్పి నాజ్ఝగా.

‘‘యో చేతా అధివాసేతి, ఉప్పన్నా వేదనా దుఖా;

సారీరికా పాణహరా, యాహి ఫుట్ఠో న వేధతి;

స వే పాతాలే పచ్చుట్ఠాసి, అథో గాధమ్పి అజ్ఝగా’’తి. చతుత్థం;

౫. దట్ఠబ్బసుత్తం

౨౫౩. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సుఖా, భిక్ఖవే, వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా, దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సుఖా వేదనా దుక్ఖతో దిట్ఠా హోతి, దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దిట్ఠా హోతి, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దిట్ఠా హోతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు సమ్మద్దసో అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హం, వివత్తయి సంయోజనం, సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’’తి.

‘‘యో సుఖం దుక్ఖతో అద్ద, దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతో;

అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, అద్దక్ఖి నం అనిచ్చతో.

‘‘స వే సమ్మద్దసో భిక్ఖు, పరిజానాతి వేదనా;

సో వేదనా పరిఞ్ఞాయ, దిట్ఠే ధమ్మే అనాసవో;

కాయస్స భేదా ధమ్మట్ఠో, సఙ్ఖ్యం నోపేతి వేదగూ’’తి. పఞ్చమం;

౬. సల్లసుత్తం

౨౫౪. ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో సుఖమ్పి వేదనం వేదయతి [వేదియతి (సీ. పీ.)], దుక్ఖమ్పి వేదనం వేదయతి, అదుక్ఖమసుఖమ్పి వేదనం వేదయతి. సుతవా, భిక్ఖవే, అరియసావకో సుఖమ్పి వేదనం వేదయతి, దుక్ఖమ్పి వేదనం వేదయతి, అదుక్ఖమసుఖమ్పి వేదనం వేదయతి. తత్ర, భిక్ఖవే, కో విసేసో కో అధిప్పయాసో [అధిప్పాయో (సీ. క.), అధిప్పాయసో (స్యా. కం.), అధిప్పాయోసో (పీ.)] కిం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేనా’’తి? భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా…పే… అస్సుతవా. భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. సో ద్వే వేదనా వేదయతి – కాయికఞ్చ, చేతసికఞ్చ. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసం సల్లేన విజ్ఝేయ్య [సల్లేన అనువిజ్ఝేయ్యుం (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. తమేనం దుతియేన సల్లేన అనువేధం విజ్ఝేయ్య [సల్లేన అనువిజ్ఝేయ్యుం (సీ.), సల్లేన అనువేధం విజ్ఝేయ్యుం (స్యా. కం.), సల్లేన విజ్ఝేయ్యుం (పీ.)]. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, పురిసో ద్విసల్లేన వేదనం వేదయతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. సో ద్వే వేదనా వేదయతి – కాయికఞ్చ, చేతసికఞ్చ. తస్సాయేవ ఖో పన దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో పటిఘవా హోతి. తమేనం దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘవన్తం, యో దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో, సో అనుసేతి. సో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో కామసుఖం అభినన్దతి. తం కిస్స హేతు? న హి సో, భిక్ఖవే, పజానాతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో అఞ్ఞత్ర కామసుఖా దుక్ఖాయ వేదనాయ నిస్సరణం, తస్స కామసుఖఞ్చ అభినన్దతో, యో సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో, సో అనుసేతి. సో తాసం వేదనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. తస్స తాసం వేదనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అప్పజానతో, యో అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయో, సో అనుసేతి. సో సుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, సఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి. దుక్ఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, సఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి. అదుక్ఖమసుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, సఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో సఞ్ఞుత్తో జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, సఞ్ఞుత్తో దుక్ఖస్మా’తి వదామి.

‘‘సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో న సోచతి, న కిలమతి, న పరిదేవతి, న ఉరత్తాళిం కన్దతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. సో ఏకం వేదనం వేదయతి – కాయికం, న చేతసికం.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసం సల్లేన విజ్ఝేయ్య. తమేనం దుతియేన సల్లేన అనువేధం న విజ్ఝేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, పురిసో ఏకసల్లేన వేదనం వేదయతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో న సోచతి, న కిలమతి, న పరిదేవతి, న ఉరత్తాళిం కన్దతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. సో ఏకం వేదనం వేదయతి – కాయికం, న చేతసికం. తస్సాయేవ ఖో పన దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో పటిఘవా న హోతి. తమేనం దుక్ఖాయ వేదనాయ అప్పటిఘవన్తం, యో దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో, సో నానుసేతి. సో దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో కామసుఖం నాభినన్దతి. తం కిస్స హేతు? పజానాతి హి సో, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అఞ్ఞత్ర కామసుఖా దుక్ఖాయ వేదనాయ నిస్సరణం. తస్స కామసుఖం నాభినన్దతో యో సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో, సో నానుసేతి. సో తాసం వేదనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవం చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తస్స తాసం వేదనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానతో, యో అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయో, సో నానుసేతి. సో సుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, విసఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి. దుక్ఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, విసఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి. అదుక్ఖమసుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, విసఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘సుతవా అరియసావకో విసఞ్ఞుత్తో జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, విసఞ్ఞుత్తో దుక్ఖస్మా’తి వదామి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో, అయం అధిప్పయాసో, ఇదం నానాకరణం సుతవతో అరియసావకస్స అస్సుతవతా పుథుజ్జనేనా’’తి.

‘‘న వేదనం వేదయతి సపఞ్ఞో,

సుఖమ్పి దుక్ఖమ్పి బహుస్సుతోపి;

అయఞ్చ ధీరస్స పుథుజ్జనేన,

మహా [అయం (స్యా. కం. క.)] విసేసో కుసలస్స హోతి.

‘‘సఙ్ఖాతధమ్మస్స బహుస్సుతస్స,

విపస్సతో [సమ్పస్సతో (సీ. పీ.)] లోకమిమం పరఞ్చ;

ఇట్ఠస్స ధమ్మా న మథేన్తి చిత్తం,

అనిట్ఠతో నో పటిఘాతమేతి.

‘‘తస్సానురోధా అథవా విరోధా,

విధూపితా అత్థగతా న సన్తి;

పదఞ్చ ఞత్వా విరజం అసోకం,

సమ్మా పజానాతి భవస్స పారగూ’’తి. ఛట్ఠం;

౭. పఠమగేలఞ్ఞసుత్తం

౨౫౫. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన గిలానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘సతో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో కాలం ఆగమేయ్య. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి…పే… చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానకారీ హోతి. సతో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో కాలం ఆగమేయ్య. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఏవం సతస్స సమ్పజానస్స అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా, సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నా ఖో మ్యాయం సుఖా వేదనా. సా చ ఖో పటిచ్చ, నో అప్పటిచ్చ. కిం పటిచ్చ? ఇమమేవ కాయం పటిచ్చ. అయం ఖో పన కాయో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. అనిచ్చం ఖో పన సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం కాయం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా కుతో నిచ్చా భవిస్సతీ’తి! సో కాయే చ సుఖాయ చ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి, వయానుపస్సీ విహరతి, విరాగానుపస్సీ విహరతి, నిరోధానుపస్సీ విహరతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ విహరతి. తస్స కాయే చ సుఖాయ చ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సినో విహరతో, వయానుపస్సినో విహరతో, విరాగానుపస్సినో విహరతో, నిరోధానుపస్సినో విహరతో, పటినిస్సగ్గానుపస్సినో విహరతో, యో కాయే చ సుఖాయ చ వేదనాయ రాగానుసయో, సో పహీయతి.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఏవం సతస్స సమ్పజానస్స అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నా ఖో మ్యాయం దుక్ఖా వేదనా. సా చ ఖో పటిచ్చ, నో అప్పటిచ్చ. కిం పటిచ్చ? ఇమమేవ కాయం పటిచ్చ. అయం ఖో పన కాయో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. అనిచ్చం ఖో పన సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం కాయం పటిచ్చ ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా కుతో నిచ్చా భవిస్సతీ’తి! సో కాయే చ దుక్ఖాయ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి, వయానుపస్సీ విహరతి, విరాగానుపస్సీ విహరతి, నిరోధానుపస్సీ విహరతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ విహరతి. తస్స కాయే చ దుక్ఖాయ చ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సినో విహరతో…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సినో విహరతో, యో కాయే చ దుక్ఖాయ చ వేదనాయ పటిఘానుసయో, సో పహీయతి.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఏవం సతస్స సమ్పజానస్స అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నా ఖో మ్యాయం అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సా చ ఖో పటిచ్చ, నో అప్పటిచ్చ. కిం పటిచ్చ? ఇమమేవ కాయం పటిచ్చ. అయం ఖో పన కాయో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. అనిచ్చం ఖో పన సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం కాయం పటిచ్చ ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా కుతో నిచ్చా భవిస్సతీ’తి! సో కాయే చ అదుక్ఖమసుఖాయ చ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి, వయానుపస్సీ విహరతి, విరాగానుపస్సీ విహరతి, నిరోధానుపస్సీ విహరతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ విహరతి. తస్స కాయే చ అదుక్ఖమసుఖాయ చ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సినో విహరతో…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సినో విహరతో, యో కాయే చ అదుక్ఖమసుఖాయ చ వేదనాయ అవిజ్జానుసయో, సో పహీయతి.

‘‘సో సుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి; దుక్ఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి; అదుక్ఖమసుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి. సో సుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, విసఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి; దుక్ఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, విసఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి; అదుక్ఖమసుఖఞ్చే వేదనం వేదయతి, విసఞ్ఞుత్తో నం వేదయతి. సో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి [సీతిభవిస్సన్తీతి (సీ. పీ. క.)] పజానాతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తేలఞ్చ పటిచ్చ వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య, తస్సేవ తేలస్స చ వట్టియా చ పరియాదానా అనాహారో నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియగేలఞ్ఞసుత్తం

౨౫౬. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన గిలానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘సతో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో కాలం ఆగమేయ్య. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి… చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి…పే… భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో హోతి. సతో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్పజానో కాలం ఆగమేయ్య. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఏవం సతస్స సమ్పజానస్స అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నా ఖో మ్యాయం సుఖా వేదనా; సా చ ఖో పటిచ్చ, నో అప్పటిచ్చ. కిం పటిచ్చ? ఇమమేవ ఫస్సం పటిచ్చ. అయం ఖో పన ఫస్సో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. అనిచ్చం ఖో పన సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా కుతో నిచ్చా భవిస్సతీ’తి! సో ఫస్సే చ సుఖాయ చ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సీ విహరతి, వయానుపస్సీ విహరతి, విరాగానుపస్సీ విహరతి, నిరోధానుపస్సీ విహరతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సీ విహరతి. తస్స ఫస్సే చ సుఖాయ చ వేదనాయ అనిచ్చానుపస్సినో విహరతో, వయానుపస్సినో విహరతో, విరాగానుపస్సినో విహరతో, నిరోధానుపస్సినో విహరతో, పటినిస్సగ్గానుపస్సినో విహరతో యో ఫస్సే చ సుఖాయ చ వేదనాయ రాగానుసయో, సో పహీయతి.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఏవం సతస్స…పే… విహరతో ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా…పే… ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నా ఖో మ్యాయం అదుక్ఖమసుఖా వేదనా; సా చ ఖో పటిచ్చ, నో అప్పటిచ్చ. కిం పటిచ్చ? ఇమమేవ ఫస్సం పటిచ్చ…పే… కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తేలఞ్చ పటిచ్చ వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య, తస్సేవ తేలస్స చ వట్టియా చ పరియాదానా అనాహారో నిబ్బాయేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. అనిచ్చసుత్తం

౨౫౭. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, తిస్సో వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి. నవమం.

౧౦. ఫస్సమూలకసుత్తం

౨౫౮. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా ఫస్సజా ఫస్సమూలకా ఫస్సనిదానా ఫస్సపచ్చయా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. సుఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా. తస్సేవ సుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా, యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా, సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతి. దుక్ఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా. తస్సేవ దుక్ఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా, యం తజ్జం వేదయితం దుక్ఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా, సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతి. అదుక్ఖమసుఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. తస్సేవ అదుక్ఖమసుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా, యం తజ్జం వేదయితం అదుక్ఖమసుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ద్విన్నం కట్ఠానం సఙ్ఘట్టనసమోధానా [సఙ్ఖత్తా తస్స సమోధానా (స్యా. కం.) సఙ్ఘత్తా తస్స సమోధానా (క.) సం. ని. ౨.౬౨ పస్సితబ్బం] ఉస్మా జాయతి, తేజో అభినిబ్బత్తతి. తేసంయేవ కట్ఠానం నానాభావా వినిక్ఖేపా, యా తజ్జా ఉస్మా, సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమా తిస్సో వేదనా ఫస్సజా ఫస్సమూలకా ఫస్సనిదానా ఫస్సపచ్చయా. తజ్జం ఫస్సం పటిచ్చ తజ్జా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. తజ్జస్స ఫస్సస్స నిరోధా తజ్జా వేదనా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. దసమం.

సగాథావగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

సమాధి సుఖం పహానేన, పాతాలం దట్ఠబ్బేన చ;

సల్లేన చేవ గేలఞ్ఞా, అనిచ్చ ఫస్సమూలకాతి.