౩. సబ్బవగ్గో

౧. సబ్బసుత్తం

౨౩. సావత్థినిదానం. ‘‘సబ్బం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం? చక్ఖుఞ్చేవ రూపా చ, సోతఞ్చ [సోతఞ్చేవ (?) ఏవమితరయుగలేసుపి] సద్దా చ, ఘానఞ్చ గన్ధా చ, జివ్హా చ రసా చ, కాయో చ ఫోట్ఠబ్బా చ, మనో చ ధమ్మా చ – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సబ్బం. యో, భిక్ఖవే, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమేతం సబ్బం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం సబ్బం పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, తస్స వాచావత్థుకమేవస్స [వాచావత్థురేవస్స (సీ. పీ.), వాచావత్థుదేవస్స (స్యా. కం.)]; పుట్ఠో చ న సమ్పాయేయ్య, ఉత్తరిఞ్చ విఘాతం ఆపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మి’’న్తి. పఠమం.

౨. పహానసుత్తం

౨౪. ‘‘సబ్బప్పహానాయ [సబ్బం పహానాయ (స్యా. కం. క.)] వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, సబ్బప్పహానాయ ధమ్మో? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, పహాతబ్బం, రూపా పహాతబ్బా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం పహాతబ్బం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో పహాతబ్బో, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం…పే… యమ్పిదం సోతసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం… యమ్పిదం ఘానసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం. జివ్హా పహాతబ్బా, రసా పహాతబ్బా, జివ్హావిఞ్ఞాణం పహాతబ్బం, జివ్హాసమ్ఫస్సో పహాతబ్బో, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం. కాయో పహాతబ్బో… మనో పహాతబ్బో, ధమ్మా పహాతబ్బా, మనోవిఞ్ఞాణం పహాతబ్బం, మనోసమ్ఫస్సో పహాతబ్బో, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం. అయం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బప్పహానాయ ధమ్మో’’తి. దుతియం.

౩. అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞాపహానసుత్తం

౨౫. ‘‘సబ్బం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానాయ వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానాయ ధమ్మో? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, రూపా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం…పే… జివ్హా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, రసా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, జివ్హావిఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, జివ్హాసమ్ఫస్సో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం. కాయో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో… మనో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, ధమ్మా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, మనోవిఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, మనోసమ్ఫస్సో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం. అయం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానాయ ధమ్మో’’తి. తతియం.

౪. పఠమఅపరిజాననసుత్తం

౨౬. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రూపే అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖుసమ్ఫస్సం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ…పే… జివ్హం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రసే…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే… జివ్హాసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కాయం…పే… మనం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ధమ్మే…పే… మనోవిఞ్ఞాణం…పే… మనోసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ.

‘‘సబ్బఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రూపే అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖువిఞ్ఞాణం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖుసమ్ఫస్సం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ…పే… జివ్హం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రసే…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే… జివ్హాసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కాయం…పే… మనం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ధమ్మే…పే… మనోవిఞ్ఞాణం…పే… మనోసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. చతుత్థం.

౫. దుతియఅపరిజాననసుత్తం

౨౭. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? యఞ్చ, భిక్ఖవే, చక్ఖు, యే చ రూపా, యఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, యే చ చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా…పే… యా చ జివ్హా, యే చ రసా, యఞ్చ జివ్హావిఞ్ఞాణం, యే చ జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ కాయో, యే చ ఫోట్ఠబ్బా, యఞ్చ కాయవిఞ్ఞాణం, యే చ కాయవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ మనో, యే చ ధమ్మా, యఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణం, యే చ మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా – ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ.

‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? యఞ్చ, భిక్ఖవే, చక్ఖు, యే చ రూపా, యఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, యే చ చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా…పే… యా చ జివ్హా, యే చ రసా, యఞ్చ జివ్హావిఞ్ఞాణం, యే చ జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ కాయో, యే చ ఫోట్ఠబ్బా, యఞ్చ కాయవిఞ్ఞాణం, యే చ కాయవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ మనో, యే చ ధమ్మా, యఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణం, యే చ మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా – ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. పఞ్చమం.

౬. ఆదిత్తసుత్తం

౨౮. ఏకం సమయం భగవా గయాయం విహరతి గయాసీసే సద్ధిం భిక్ఖుసహస్సేన. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం ఆదిత్తం? చక్ఖు [చక్ఖుం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], భిక్ఖవే, ఆదిత్తం, రూపా ఆదిత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం? ‘రాగగ్గినా, దోసగ్గినా, మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్త’న్తి వదామి…పే… జివ్హా ఆదిత్తా, రసా ఆదిత్తా, జివ్హావిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, జివ్హాసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం? ‘రాగగ్గినా, దోసగ్గినా, మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్త’న్తి వదామి…పే… మనో ఆదిత్తో, ధమ్మా ఆదిత్తా, మనోవిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, మనోసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం? ‘రాగగ్గినా, దోసగ్గినా, మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్త’న్తి వదామి. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి …పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దుం. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే తస్స భిక్ఖుసహస్సస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసూతి. ఛట్ఠం.

౭. అద్ధభూతసుత్తం

౨౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అద్ధభూతం [అన్ధభూతం (సీ. స్యా. కం.)]. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అద్ధభూతం? చక్ఖు, భిక్ఖవే, అద్ధభూతం, రూపా అద్ధభూతా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అద్ధభూతం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అద్ధభూతో, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అద్ధభూతం. కేన అద్ధభూతం? ‘జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి అద్ధభూత’న్తి వదామి…పే… జివ్హా అద్ధభూతా, రసా అద్ధభూతా, జివ్హావిఞ్ఞాణం అద్ధభూతం, జివ్హాసమ్ఫస్సో అద్ధభూతో, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అద్ధభూతం. కేన అద్ధభూతం? ‘జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి అద్ధభూత’న్తి వదామి. కాయో అద్ధభూతో…పే… మనో అద్ధభూతో, ధమ్మా అద్ధభూతా, మనోవిఞ్ఞాణం అద్ధభూతం, మనోసమ్ఫస్సో అద్ధభూతో, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అద్ధభూతం. కేన అద్ధభూతం? ‘జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి అద్ధభూత’న్తి వదామి. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం ‘విముత్త’మితి ఞాణం హోతి, ‘ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. సత్తమం.

౮. సముగ్ఘాతసారుప్పసుత్తం

౩౦. ‘‘సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీతి. కతమా చ సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖుం మేతి న మఞ్ఞతి. రూపే న మఞ్ఞతి, రూపేసు న మఞ్ఞతి, రూపతో న మఞ్ఞతి, రూపా మేతి న మఞ్ఞతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణం మేతి న మఞ్ఞతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సో మేతి న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి…పే… జివ్హం న మఞ్ఞతి, జివ్హాయ న మఞ్ఞతి, జివ్హాతో న మఞ్ఞతి, జివ్హా మేతి న మఞ్ఞతి. రసే న మఞ్ఞతి, రసేసు న మఞ్ఞతి, రసతో న మఞ్ఞతి, రసా మేతి న మఞ్ఞతి. జివ్హావిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, జివ్హావిఞ్ఞాణస్మిం న మఞ్ఞతి, జివ్హావిఞ్ఞాణతో న మఞ్ఞతి, జివ్హావిఞ్ఞాణం మేతి న మఞ్ఞతి. జివ్హాసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సస్మిం న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సతో న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సో మేతి న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి…పే… మనం న మఞ్ఞతి, మనస్మిం న మఞ్ఞతి, మనతో న మఞ్ఞతి, మనో మేతి న మఞ్ఞతి. ధమ్మే న మఞ్ఞతి, ధమ్మేసు న మఞ్ఞతి, ధమ్మతో న మఞ్ఞతి, ధమ్మా మేతి న మఞ్ఞతి. మనోవిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, మనోవిఞ్ఞాణస్మిం న మఞ్ఞతి, మనోవిఞ్ఞాణతో న మఞ్ఞతి, మనోవిఞ్ఞాణం మేతి న మఞ్ఞతి. మనోసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సస్మిం న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సతో న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సో మేతి న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. సబ్బం న మఞ్ఞతి, సబ్బస్మిం న మఞ్ఞతి, సబ్బతో న మఞ్ఞతి, సబ్బం మేతి న మఞ్ఞతి. సో ఏవం అమఞ్ఞమానో న చ కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి. అనుపాదియం న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పా పటిపదా’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తం

౩౧. ‘‘సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమా చ సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖుం మేతి న మఞ్ఞతి. రూపే న మఞ్ఞతి…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవాభినన్దతి…పే… జివ్హం న మఞ్ఞతి, జివ్హాయ న మఞ్ఞతి, జివ్హాతో న మఞ్ఞతి, జివ్హా మేతి న మఞ్ఞతి. రసే న మఞ్ఞతి…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవాభినన్దతి…పే… మనం న మఞ్ఞతి, మనస్మిం న మఞ్ఞతి, మనతో న మఞ్ఞతి, మనో మేతి న మఞ్ఞతి. ధమ్మే న మఞ్ఞతి…పే… మనోవిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవాభినన్దతి. యావతా, భిక్ఖవే, ఖన్ధధాతుఆయతనం తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. సో ఏవం అమఞ్ఞమానో న చ కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి. అనుపాదియం న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తం

౩౨. ‘‘సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమా చ సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా?

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, చక్ఖుం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం భన్తే’’.

‘‘రూపా…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’…పే….

‘‘యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే….

‘‘జివ్హా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా భన్తే’’…పే….

‘‘రసా… జివ్హావిఞ్ఞాణం… జివ్హాసమ్ఫస్సో…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’…పే… ధమ్మా… మనోవిఞ్ఞాణం… మనోసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వాతి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’.

‘‘యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… జివ్హాయపి నిబ్బిన్దతి, రసేసుపి…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసుపి నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా’’తి. దసమం.

సబ్బవగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

సబ్బఞ్చ ద్వేపి పహానా, పరిజానాపరే దువే;

ఆదిత్తం అద్ధభూతఞ్చ, సారుప్పా ద్వే చ సప్పాయా;

వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.