౧౯. ఆసీవిసవగ్గో

౧. ఆసీవిసోపమసుత్తం

౨౩౮. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆసీవిసా ఉగ్గతేజా ఘోరవిసా. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖప్పటికూలో. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఇమే తే, అమ్భో పురిస, చత్తారో ఆసీవిసా ఉగ్గతేజా ఘోరవిసా కాలేన కాలం వుట్ఠాపేతబ్బా, కాలేన కాలం న్హాపేతబ్బా, కాలేన కాలం భోజేతబ్బా, కాలేన కాలం సంవేసేతబ్బా [పవేసేతబ్బా (స్యా. కం. పీ. క.)]. యదా చ ఖో తే, అమ్భో పురిస, ఇమేసం చతున్నం ఆసీవిసానం ఉగ్గతేజానం ఘోరవిసానం అఞ్ఞతరో వా అఞ్ఞతరో వా కుప్పిస్సతి, తతో త్వం, అమ్భో పురిస, మరణం వా నిగచ్ఛసి, మరణమత్తం వా దుక్ఖం. యం తే, అమ్భో పురిస, కరణీయం తం కరోహీ’’’తి.

‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో భీతో చతున్నం ఆసీవిసానం ఉగ్గతేజానం ఘోరవిసానం యేన వా తేన వా పలాయేథ. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఇమే ఖో, అమ్భో పురిస, పఞ్చ వధకా పచ్చత్థికా పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధా, యత్థేవ నం పస్సిస్సామ తత్థేవ జీవితా వోరోపేస్సామాతి. యం తే, అమ్భో పురిస, కరణీయం తం కరోహీ’’’తి.

‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో భీతో చతున్నం ఆసీవిసానం ఉగ్గతేజానం ఘోరవిసానం, భీతో పఞ్చన్నం వధకానం పచ్చత్థికానం యేన వా తేన వా పలాయేథ. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘అయం తే, అమ్భో పురిస, ఛట్ఠో అన్తరచరో వధకో ఉక్ఖిత్తాసికో పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధో యత్థేవ నం పస్సిస్సామి తత్థేవ సిరో పాతేస్సామీతి. యం తే, అమ్భో పురిస, కరణీయం తం కరోహీ’’’తి.

‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో భీతో చతున్నం ఆసీవిసానం ఉగ్గతేజానం ఘోరవిసానం, భీతో పఞ్చన్నం వధకానం పచ్చత్థికానం, భీతో ఛట్ఠస్స అన్తరచరస్స వధకస్స ఉక్ఖిత్తాసికస్స యేన వా తేన వా పలాయేథ. సో పస్సేయ్య సుఞ్ఞం గామం. యఞ్ఞదేవ ఘరం పవిసేయ్య రిత్తకఞ్ఞేవ పవిసేయ్య తుచ్ఛకఞ్ఞేవ పవిసేయ్య సుఞ్ఞకఞ్ఞేవ పవిసేయ్య. యఞ్ఞదేవ భాజనం పరిమసేయ్య రిత్తకఞ్ఞేవ పరిమసేయ్య తుచ్ఛకఞ్ఞేవ పరిమసేయ్య సుఞ్ఞకఞ్ఞేవ పరిమసేయ్య. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఇదాని, అమ్భో పురిస, ఇమం సుఞ్ఞం గామం చోరా గామఘాతకా పవిసన్తి [వధిస్సన్తి (సీ. పీ.)]. యం తే, అమ్భో పురిస, కరణీయం తం కరోహీ’’’తి.

‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో భీతో చతున్నం ఆసీవిసానం ఉగ్గతేజానం ఘోరవిసానం, భీతో పఞ్చన్నం వధకానం పచ్చత్థికానం, భీతో ఛట్ఠస్స అన్తరచరస్స వధకస్స ఉక్ఖిత్తాసికస్స, భీతో చోరానం గామఘాతకానం యేన వా తేన వా పలాయేథ. సో పస్సేయ్య మహన్తం ఉదకణ్ణవం ఓరిమం తీరం సాసఙ్కం సప్పటిభయం, పారిమం తీరం ఖేమం అప్పటిభయం. న చస్స నావా సన్తారణీ ఉత్తరసేతు వా అపారా పారం గమనాయ. అథ ఖో, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స ఏవమస్స – ‘అయం ఖో మహాఉదకణ్ణవో ఓరిమం తీరం సాసఙ్కం సప్పటిభయం, పారిమం తీరం ఖేమం అప్పటిభయం, నత్థి చ [న చస్స (సీ. క.), నత్థస్స (స్యా. కం.)] నావా సన్తారణీ ఉత్తరసేతు వా అపారా పారం గమనాయ. యంనూనాహం తిణకట్ఠసాఖాపలాసం సంకడ్ఢిత్వా కుల్లం బన్ధిత్వా తం కుల్లం నిస్సాయ హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమమానో సోత్థినా పారం గచ్ఛేయ్య’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో తిణకట్ఠసాఖాపలాసం సంకడ్ఢిత్వా కుల్లం బన్ధిత్వా తం కుల్లం నిస్సాయ హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమమానో సోత్థినా పారం గచ్ఛేయ్య, తిణ్ణో పారఙ్గతో [పారగతో (సీ. స్యా. కం.)] థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో.

‘‘ఉపమా ఖో మ్యాయం, భిక్ఖవే, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయఞ్చేత్థ [అయం చేవేత్థ (సీ.)] అత్థో – చత్తారో ఆసీవిసా ఉగ్గతేజా ఘోరవిసాతి ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నేతం మహాభూతానం అధివచనం – పథవీధాతుయా, ఆపోధాతుయా, తేజోధాతుయా, వాయోధాతుయా.

‘‘పఞ్చ వధకా పచ్చత్థికాతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచనం, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధస్స, వేదనుపాదానక్ఖన్ధస్స, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధస్స, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధస్స, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధస్స.

‘‘ఛట్ఠో అన్తరచరో వధకో ఉక్ఖిత్తాసికోతి ఖో, భిక్ఖవే, నన్దీరాగస్సేతం అధివచనం.

‘‘సుఞ్ఞో గామోతి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం. చక్ఖుతో చేపి నం, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ ఉపపరిక్ఖతి రిత్తకఞ్ఞేవ ఖాయతి, తుచ్ఛకఞ్ఞేవ ఖాయతి, సుఞ్ఞకఞ్ఞేవ ఖాయతి…పే… జివ్హాతో చేపి నం, భిక్ఖవే…పే… మనతో చేపి నం, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ ఉపపరిక్ఖతి రిత్తకఞ్ఞేవ ఖాయతి, తుచ్ఛకఞ్ఞేవ ఖాయతి, సుఞ్ఞకఞ్ఞేవ ఖాయతి.

‘‘చోరా గామఘాతకాతి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం బాహిరానం ఆయతనానం అధివచనం. చక్ఖు, భిక్ఖవే, హఞ్ఞతి మనాపామనాపేసు రూపేసు; సోతం, భిక్ఖవే…పే… ఘానం, భిక్ఖవే…పే… జివ్హా, భిక్ఖవే, హఞ్ఞతి మనాపామనాపేసు రసేసు; కాయో, భిక్ఖవే…పే… మనో, భిక్ఖవే, హఞ్ఞతి మనాపామనాపేసు ధమ్మేసు.

‘‘మహా ఉదకణ్ణవోతి ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నేతం ఓఘానం అధివచనం – కామోఘస్స, భవోఘస్స, దిట్ఠోఘస్స, అవిజ్జోఘస్స.

‘‘ఓరిమం తీరం సాసఙ్కం సప్పటిభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, సక్కాయస్సేతం అధివచనం.

‘‘పారిమం తీరం ఖేమం అప్పటిభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, నిబ్బానస్సేతం అధివచనం.

‘‘కుల్లన్తి ఖో, భిక్ఖవే, అరియస్సేతం అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచనం, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘తస్స హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయామోతి ఖో, భిక్ఖవే, వీరియారమ్భస్సేతం అధివచనం.

‘‘తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణోతి ఖో, భిక్ఖవే, అరహతో ఏతం అధివచన’’న్తి. పఠమం.

౨. రథోపమసుత్తం

౨౩౯. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖసోమనస్సబహులో విహరతి, యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయ. కతమేహి తీహి? ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ, జాగరియం అనుయుత్తో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి, నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం. తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం; చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి; రక్ఖతి మనిన్ద్రియం; మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, సుభూమియం చాతుమహాపథే ఆజఞ్ఞరథో యుత్తో అస్స ఠితో ఓధస్తపతోదో [ఓధతపతోదో (స్యా. కం.), ఓధసతపతోదో (పీ.)]. తమేనం దక్ఖో యోగ్గాచరియో అస్సదమ్మసారథి అభిరుహిత్వా వామేన హత్థేన రస్మియో గహేత్వా, దక్ఖిణేన హత్థేన పతోదం గహేత్వా, యేనిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం సారేయ్యపి పచ్చాసారేయ్యపి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం ఆరక్ఖాయ సిక్ఖతి, సంయమాయ సిక్ఖతి, దమాయ సిక్ఖతి, ఉపసమాయ సిక్ఖతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ, న మదాయ, న మణ్డనాయ, న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా, యాపనాయ, విహింసూపరతియా, బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి, అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో వణం ఆలిమ్పేయ్య యావదేవ రోహనత్థాయ [రోపనత్థాయ (సీ. పీ.), సేవనత్థాయ (స్యా. కం.), గోపనత్థాయ (క.)], సేయ్యథా వా పన అక్ఖం అబ్భఞ్జేయ్య యావదేవ భారస్స నిత్థరణత్థాయ; ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ, న మదాయ, న మణ్డనాయ, న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా, యాపనాయ, విహింసూపరతియా, బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ, ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి, అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. రత్తియా మజ్ఝిమం యామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి పాదే పాదం అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా. రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖసోమనస్సబహులో విహరతి, యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయా’’తి. దుతియం.

౩. కుమ్మోపమసుత్తం

౨౪౦. ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, కుమ్మో కచ్ఛపో సాయన్హసమయం అనునదీతీరే గోచరపసుతో అహోసి. సిఙ్గాలోపి [సిగాలోపి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఖో, భిక్ఖవే, సాయన్హసమయం అనునదీతీరే గోచరపసుతో అహోసి. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, కుమ్మో కచ్ఛపో సిఙ్గాలం దూరతోవ గోచరపసుతం. దిస్వాన సోణ్డిపఞ్చమాని అఙ్గాని సకే కపాలే సమోదహిత్వా అప్పోస్సుక్కో తుణ్హీభూతో సఙ్కసాయతి. సిఙ్గాలోపి ఖో, భిక్ఖవే, అద్దస కుమ్మం కచ్ఛపం దూరతోవ గోచరపసుతం. దిస్వాన యేన కుమ్మో కచ్ఛపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా కుమ్మం కచ్ఛపం పచ్చుపట్ఠితో అహోసి – ‘యదాయం కుమ్మో కచ్ఛపో సోణ్డిపఞ్చమానం అఙ్గానం అఞ్ఞతరం వా అఞ్ఞతరం వా అఙ్గం అభినిన్నామేస్సతి, తత్థేవ నం గహేత్వా ఉద్దాలిత్వా ఖాదిస్సామీ’తి. యదా ఖో, భిక్ఖవే, కుమ్మో కచ్ఛపో సోణ్డిపఞ్చమానం అఙ్గానం అఞ్ఞతరం వా అఞ్ఞతరం వా అఙ్గం న అభినిన్నామి, అథ సిఙ్గాలో కుమ్మమ్హా నిబ్బిజ్జ పక్కామి, ఓతారం అలభమానో.

‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, తుమ్హేపి మారో పాపిమా సతతం సమితం పచ్చుపట్ఠితో – ‘అప్పేవ నామాహం ఇమేసం చక్ఖుతో వా ఓతారం లభేయ్యం…పే… జివ్హాతో వా ఓతారం లభేయ్యం…పే… మనతో వా ఓతారం లభేయ్య’న్తి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా విహరథ. చక్ఖునా రూపం దిస్వా మా నిమిత్తగ్గాహినో అహువత్థ, మా అనుబ్యఞ్జనగ్గాహినో. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జథ, రక్ఖథ చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జథ. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ మా నిమిత్తగ్గాహినో అహువత్థ, మా అనుబ్యఞ్జనగ్గాహినో. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జథ, రక్ఖథ మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జథ. యతో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా విహరిస్సథ, అథ తుమ్హేహిపి మారో పాపిమా నిబ్బిజ్జ పక్కమిస్సతి, ఓతారం అలభమానో – కుమ్మమ్హావ సిఙ్గాలో’’తి.

‘‘కుమ్మో అఙ్గాని సకే కపాలే,

సమోదహం భిక్ఖు మనోవితక్కే;

అనిస్సితో అఞ్ఞమహేఠయానో,

పరినిబ్బుతో నూపవదేయ్య కఞ్చీ’’తి. తతియం;

౪. పఠమదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తం

౨౪౧. ఏకం సమయం భగవా కోసమ్బియం విహరతి గఙ్గాయ నదియా తీరే. అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమానం. దిస్వాన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, అముం మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘సచే సో, భిక్ఖవే, దారుక్ఖన్ధో న ఓరిమం తీరం ఉపగచ్ఛతి, న పారిమం తీరం ఉపగచ్ఛతి, న మజ్ఝే సంసీదిస్సతి, న థలే ఉస్సీదిస్సతి, న మనుస్సగ్గాహో గహేస్సతి, న అమనుస్సగ్గాహో గహేస్సతి, న ఆవట్టగ్గాహో గహేస్సతి, న అన్తోపూతి భవిస్సతి; ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, దారుక్ఖన్ధో సముద్దనిన్నో భవిస్సతి సముద్దపోణో సముద్దపబ్భారో. తం కిస్స హేతు? సముద్దనిన్నో, భిక్ఖవే, గఙ్గాయ నదియా సోతో సముద్దపోణో సముద్దపబ్భారో.

‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సచే తుమ్హేపి న ఓరిమం తీరం ఉపగచ్ఛథ, న పారిమం తీరం ఉపగచ్ఛథ; న మజ్ఝే సంసీదిస్సథ, న థలే ఉస్సీదిస్సథ, న మనుస్సగ్గాహో గహేస్సతి, న అమనుస్సగ్గాహో గహేస్సతి, న ఆవట్టగ్గాహో గహేస్సతి, న అన్తోపూతీ భవిస్సథ; ఏవం తుమ్హే, భిక్ఖవే, నిబ్బాననిన్నా భవిస్సథ నిబ్బానపోణా నిబ్బానపబ్భారా. తం కిస్స హేతు? నిబ్బాననిన్నా, భిక్ఖవే, సమ్మాదిట్ఠి నిబ్బానపోణా నిబ్బానపబ్భారా’’తి. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, ఓరిమం తీరం, కిం పారిమం తీరం, కో మజ్ఝే సంసాదో [సంసీదో (క.), సంసీదితో (స్యా. కం.)], కో థలే ఉస్సాదో, కో మనుస్సగ్గాహో, కో అమనుస్సగ్గాహో, కో ఆవట్టగ్గాహో, కో అన్తోపూతిభావో’’తి?

‘‘‘ఓరిమం తీర’న్తి ఖో, భిక్ఖు, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం. ‘పారిమం తీర’న్తి ఖో, భిక్ఖు, ఛన్నేతం బాహిరానం ఆయతనానం అధివచనం. ‘మజ్ఝే సంసాదో’తి ఖో, భిక్ఖు, నన్దీరాగస్సేతం అధివచనం. ‘థలే ఉస్సాదో’తి ఖో, భిక్ఖు, అస్మిమానస్సేతం అధివచనం.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖు, మనుస్సగ్గాహో? ఇధ, భిక్ఖు, గిహీహి సంసట్ఠో [గిహిసంసట్ఠో (క.)] విహరతి, సహనన్దీ సహసోకీ, సుఖితేసు సుఖితో, దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అత్తనా తేసు యోగం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, మనుస్సగ్గాహో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖు, అమనుస్సగ్గాహో? ఇధ, భిక్ఖు, ఏకచ్చో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతి – ‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, అమనుస్సగ్గాహో. ‘ఆవట్టగ్గాహో’తి ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనం.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖు, అన్తోపూతిభావో? ఇధ, భిక్ఖు, ఏకచ్చో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో అసుచిసఙ్కస్సరసమాచారో పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో అన్తోపూతి అవస్సుతో కసమ్బుజాతో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, ‘అన్తోపూతిభావో’’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన నన్దో గోపాలకో భగవతో అవిదూరే ఠితో హోతి. అథ ఖో నన్దో గోపాలకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో, భన్తే, న ఓరిమం తీరం ఉపగచ్ఛామి, న పారిమం తీరం ఉపగచ్ఛామి, న మజ్ఝే సంసీదిస్సామి, న థలే ఉస్సీదిస్సామి, న మం మనుస్సగ్గాహో గహేస్సతి, న అమనుస్సగ్గాహో గహేస్సతి, న ఆవట్టగ్గాహో గహేస్సతి, న అన్తోపూతి భవిస్సామి. లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘తేన హి త్వం, నన్ద, సామికానం గావో నియ్యాతేహీ’’తి [నీయ్యాదేహీతి (సీ.), నియ్యాదేహీతి (స్యా. కం. పీ.)]. ‘‘గమిస్సన్తి, భన్తే, గావో వచ్ఛగిద్ధినియో’’తి. ‘‘నియ్యాతేహేవ త్వం, నన్ద, సామికానం గావో’’తి. అథ ఖో నన్దో గోపాలకో సామికానం గావో నియ్యాతేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘నియ్యాతితా [నియ్యాతా (స్యా. కం. క. సీ. అట్ఠ.)], భన్తే, సామికానం గావో. లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి. అలత్థ ఖో నన్దో గోపాలకో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం. అచిరూపసమ్పన్నో చ పనాయస్మా నన్దో ఏకో వూపకట్ఠో…పే… అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా నన్దో అరహతం అహోసీతి. చతుత్థం.

౫. దుతియదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తం

౨౪౨. ఏకం సమయం భగవా కిమిలాయం [కిమ్బిలాయం (సీ. పీ.), కిమ్మిలాయం (స్యా. కం.)] విహరతి గఙ్గాయ నదియా తీరే. అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమానం. దిస్వాన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, అముం మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తి? ‘‘ఏవం భన్తే’’…పే… ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా కిమిలో భగవన్తం ఏతదవోచ – కిం ను ఖో, భన్తే, ఓరిమం తీరం…పే… కతమో చ, కిమిల, అన్తోపూతిభావో. ఇధ, కిమిల, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం సంకిలిట్ఠం ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి యథారూపాయ ఆపత్తియా న వుట్ఠానం పఞ్ఞాయతి. అయం వుచ్చతి, కిమిల, అన్తోపూతిభావోతి. పఞ్చమం.

౬. అవస్సుతపరియాయసుత్తం

౨౪౩. ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. తేన ఖో పన సమయేన కాపిలవత్థవానం సక్యానం నవం సన్థాగారం [సన్ధాగారం (క.)] అచిరకారితం హోతి అనజ్ఝావుట్ఠం [అనజ్ఝావుత్థం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేన. అథ ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇధ, భన్తే, కాపిలవత్థవానం సక్యానం నవం సన్థాగారం అచిరకారితం [అచిరకారితం హోతి (క.)] అనజ్ఝావుట్ఠం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేన. తం, భన్తే, భగవా పఠమం పరిభుఞ్జతు. భగవతా పఠమం పరిభుత్తం పచ్ఛా కాపిలవత్థవా సక్యా పరిభుఞ్జిస్సన్తి. తదస్స కాపిలవత్థవానం సక్యానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన నవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా సబ్బసన్థరిం [సబ్బసన్థరిం సన్థతం (క.)] సన్థాగారం సన్థరిత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా ఉదకమణికం పతిట్ఠాపేత్వా తేలప్పదీపం ఆరోపేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘సబ్బసన్థరిసన్థతం [సబ్బసన్థరిం సన్థతం (సీ. పీ. క.)], భన్తే, సన్థాగారం, ఆసనాని పఞ్ఞత్తాని, ఉదకమణికో పతిట్ఠాపితో, తేలప్పదీపో ఆరోపితో. యస్స దాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి. అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన నవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా సన్థాగారం పవిసిత్వా మజ్ఝిమం థమ్భం నిస్సాయ పురత్థాభిముఖో నిసీది. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో పాదే పక్ఖాలేత్వా సన్థాగారం పవిసిత్వా పచ్ఛిమం భిత్తిం నిస్సాయ పురత్థాభిముఖో నిసీది భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వా. కాపిలవత్థవా సక్యా పాదే పక్ఖాలేత్వా సన్థాగారం పవిసిత్వా పురత్థిమం భిత్తిం నిస్సాయ పచ్ఛిమాభిముఖా నిసీదింసు భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వా. అథ ఖో భగవా కాపిలవత్థవే సక్యే బహుదేవ రత్తిం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉయ్యోజేసి – ‘‘అభిక్కన్తా ఖో, గోతమా, రత్తి. యస్స దాని కాలం మఞ్ఞథా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో కాపిలవత్థవా సక్యా భగవతో పటిస్సుత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమింసు.

అథ ఖో భగవా అచిరపక్కన్తేసు కాపిలవత్థవేసు సక్యేసు ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఆమన్తేసి – ‘‘విగతథినమిద్ధో ఖో, మోగ్గల్లాన, భిక్ఖుసఙ్ఘో. పటిభాతు తం, మోగ్గల్లాన, భిక్ఖూనం ధమ్మీ కథా. పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి; తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవతో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో భగవా చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేసి, పాదే పాదం అచ్చాధాయ, సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా. తత్ర ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ – ‘‘అవస్సుతపరియాయఞ్చ వో, ఆవుసో, దేసేస్సామి, అనవస్సుతపరియాయఞ్చ. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ –

‘‘కథం, ఆవుసో, అవస్సుతో హోతి? ఇధావుసో, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే అధిముచ్చతి, అప్పియరూపే రూపే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయస్సతి విహరతి పరిత్తచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి …పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ పియరూపే ధమ్మే అధిముచ్చతి, అప్పియరూపే ధమ్మే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి పరిత్తచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. అయం వుచ్చతి, ఆవుసో, భిక్ఖు అవస్సుతో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు…పే… అవస్సుతో జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేసు రసేసు…పే… అవస్సుతో మనోవిఞ్ఞేయ్యేసు ధమ్మేసు. ఏవంవిహారిఞ్చావుసో, భిక్ఖుం చక్ఖుతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి లభతేవ మారో ఓతారం, లభతి మారో ఆరమ్మణం…పే… జివ్హాతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, లభతేవ [లభేథ (క.)] మారో ఓతారం, లభతి [లభేథ (క.)] మారో ఆరమ్మణం…పే… మనతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, లభతేవ మారో ఓతారం, లభతి మారో ఆరమ్మణం.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, నళాగారం వా తిణాగారం వా సుక్ఖం కోలాపం తేరోవస్సికం. పురత్థిమాయ చేపి నం దిసాయ పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ ఉపసఙ్కమేయ్య, లభేథేవ [లభేథ (క.)] అగ్గి ఓతారం, లభేథ అగ్గి ఆరమ్మణం; పచ్ఛిమాయ చేపి నం దిసాయ పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ ఉపసఙ్కమేయ్య…పే… ఉత్తరాయ చేపి నం దిసాయ…పే… దక్ఖిణాయ చేపి నం దిసాయ…పే… హేట్ఠిమతో చేపి నం…పే… ఉపరిమతో చేపి నం… యతో కుతోచి చేపి నం పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ ఉపసఙ్కమేయ్య, లభేథేవ అగ్గి ఓతారం లభేథ అగ్గి ఆరమ్మణం. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, ఏవంవిహారిం భిక్ఖుం చక్ఖుతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, లభతేవ మారో ఓతారం, లభతి మారో ఆరమ్మణం…పే… జివ్హాతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి…పే… మనతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, లభతేవ మారో ఓతారం, లభతి మారో ఆరమ్మణం. ఏవంవిహారిఞ్చావుసో, భిక్ఖుం రూపా అధిభంసు, న భిక్ఖు రూపే అధిభోసి; సద్దా భిక్ఖుం అధిభంసు, న భిక్ఖు సద్దే అధిభోసి; గన్ధా భిక్ఖుం అధిభంసు, న భిక్ఖు గన్ధే అధిభోసి; రసా భిక్ఖుం అధిభంసు, న భిక్ఖు రసే అధిభోసి; ఫోట్ఠబ్బా భిక్ఖుం అధిభంసు, న భిక్ఖు ఫోట్ఠబ్బే అధిభోసి; ధమ్మా భిక్ఖుం అధిభంసు, న భిక్ఖు ధమ్మే అధిభోసి. అయం వుచ్చతావుసో, భిక్ఖు రూపాధిభూతో, సద్దాధిభూతో, గన్ధాధిభూతో, రసాధిభూతో, ఫోట్ఠబ్బాధిభూతో, ధమ్మాధిభూతో, అధిభూతో, అనధిభూ, [అనధిభూతో (సీ. స్యా. కం. క.)] అధిభంసు నం పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోబ్భవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా. ఏవం ఖో, ఆవుసో, అవస్సుతో హోతి.

‘‘కథఞ్చావుసో, అనవస్సుతో హోతి? ఇధావుసో, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే నాధిముచ్చతి, అప్పియరూపే రూపే న బ్యాపజ్జతి, ఉపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి అప్పమాణచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం పజానాతి యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ పియరూపే ధమ్మే నాధిముచ్చతి, అప్పియరూపే ధమ్మే న బ్యాపజ్జతి, ఉపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి అప్పమాణచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం పజానాతి యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. అయం వుచ్చతావుసో, భిక్ఖు అనవస్సుతో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు…పే… అనవస్సుతో మనోవిఞ్ఞేయ్యేసు ధమ్మేసు. ఏవంవిహారిఞ్చావుసో, భిక్ఖుం చక్ఖుతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, నేవ లభతి మారో ఓతారం, న లభతి మారో ఆరమ్మణం…పే… జివ్హాతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి…పే… మనతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, నేవ లభతి మారో ఓతారం, న లభతి మారో ఆరమ్మణం.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, కూటాగారం వా సాలా వా బహలమత్తికా అద్దావలేపనా. పురత్థిమాయ చేపి నం దిసాయ పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ ఉపసఙ్కమేయ్య, నేవ లభేథ అగ్గి ఓతారం, న లభేథ అగ్గి ఆరమ్మణం…పే… పచ్ఛిమాయ చేపి నం… ఉత్తరాయ చేపి నం… దక్ఖిణాయ చేపి నం… హేట్ఠిమతో చేపి నం… ఉపరిమతో చేపి నం… యతో కుతోచి చేపి నం పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ ఉపసఙ్కమేయ్య, నేవ లభేథ అగ్గి ఓతారం, న లభేథ అగ్గి ఆరమ్మణం. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, ఏవంవిహారిం భిక్ఖుం చక్ఖుతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, నేవ లభతి మారో ఓతారం, న లభతి మారో ఆరమ్మణం…పే… మనతో చేపి నం మారో ఉపసఙ్కమతి, నేవ లభతి మారో ఓతారం, న లభతి మారో ఆరమ్మణం. ఏవంవిహారీ చావుసో, భిక్ఖు రూపే అధిభోసి, న రూపా భిక్ఖుం అధిభంసు; సద్దే భిక్ఖు అధిభోసి, న సద్దా భిక్ఖుం అధిభంసు; గన్ధే భిక్ఖు అధిభోసి, న గన్ధా భిక్ఖుం అధిభంసు; రసే భిక్ఖు అధిభోసి, న రసా భిక్ఖుం అధిభంసు; ఫోట్ఠబ్బే భిక్ఖు అధిభోసి, న ఫోట్ఠబ్బా భిక్ఖుం అధిభంసు; ధమ్మే భిక్ఖు అధిభోసి, న ధమ్మా భిక్ఖుం అధిభంసు. అయం వుచ్చతావుసో, భిక్ఖు రూపాధిభూ, సద్దాధిభూ, గన్ధాధిభూ, రసాధిభూ, ఫోట్ఠబ్బాధిభూ, ధమ్మాధిభూ, అధిభూ, అనధిభూతో [అనధిభూతో కేహిచి కిలేసేహి (క.)], అధిభోసి తే పాపకే అకుసలే ధమ్మే సంకిలేసికే పోనోబ్భవికే సదరే దుక్ఖవిపాకే ఆయతిం జాతిజరామరణియే. ఏవం ఖో, ఆవుసో, అనవస్సుతో హోతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా వుట్ఠహిత్వా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఆమన్తేసి – ‘‘సాధు సాధు, మోగ్గల్లాన! సాధు ఖో త్వం, మోగ్గల్లాన, భిక్ఖూనం అవస్సుతపరియాయఞ్చ అనవస్సుతపరియాయఞ్చ అభాసీ’’తి.

ఇదమవోచ ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. అత్తమనా తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స భాసితం అభినన్దున్తి. ఛట్ఠం.

౭. దుక్ఖధమ్మసుత్తం

౨౪౪. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బేసంయేవ దుక్ఖధమ్మానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తథా ఖో పనస్స కామా దిట్ఠా హోన్తి, యథాస్స కామే పస్సతో, యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపరిళాహో, సో నానుసేతి. తథా ఖో పనస్స చారో చ విహారో చ అనుబుద్ధో హోతి, యథా చరన్తం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా నానుసేన్తి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బేసంయేవ దుక్ఖధమ్మానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి? ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి – ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బేసంయేవ దుక్ఖధమ్మానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో కామా దిట్ఠా హోన్తి? యథాస్స కామే పస్సతో, యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపరిళాహో, సో నానుసేతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అఙ్గారకాసు సాధికపోరిసా పుణ్ణా అఙ్గారానం వీతచ్చికానం వీతధూమానం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖపటికూలో. తమేనం ద్వే బలవన్తో పురిసా నానాబాహాసు గహేత్వా, తం అఙ్గారకాసుం ఉపకడ్ఢేయ్యుం. సో ఇతిచీతిచేవ కాయం సన్నామేయ్య. తం కిస్స హేతు? ఞాత [ఞాణం (క.)] ఞ్హి, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స [పురిసస్స హోతి (సీ. స్యా. కం. పీ.), పురిసస్స హేతు హోతి (క.) మ. ని. ౨.౪౫] ఇమం చాహం అఙ్గారకాసుం పపతిస్సామి, తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛిస్సామి మరణమత్తం వా దుక్ఖన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అఙ్గారకాసూపమా కామా దిట్ఠా హోన్తి, యథాస్స కామే పస్సతో, యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామముచ్ఛా కామపరిళాహో, సో నానుసేతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చారో చ విహారో చ అనుబుద్ధో హోతి, యథా చరన్తం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా నానుస్సవన్తి [నానుసేన్తి (క.)]? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో బహుకణ్టకం దాయం పవిసేయ్య. తస్స పురతోపి కణ్టకో, పచ్ఛతోపి కణ్టకో, ఉత్తరతోపి కణ్టకో, దక్ఖిణతోపి కణ్టకో, హేట్ఠతోపి కణ్టకో, ఉపరితోపి కణ్టకో. సో సతోవ అభిక్కమేయ్య, సతోవ పటిక్కమేయ్య – ‘మా మం కణ్టకో’తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం లోకే పియరూపం సాతరూపం, అయం వుచ్చతి అరియస్స వినయే కణ్టకో’’తి. ఇతి విదిత్వా [కణ్డకో. తం కణ్డకోతి ఇతి విదిత్వా (సీ.)] సంవరో చ అసంవరో చ వేదితబ్బో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అసంవరో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే అధిముచ్చతి, అప్పియరూపే రూపే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి పరిత్తచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి, యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ పియరూపే ధమ్మే అధిముచ్చతి, అప్పియరూపే ధమ్మే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి పరిత్తచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అసంవరో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సంవరో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే నాధిముచ్చతి, అప్పియరూపే రూపే న బ్యాపజ్జతి, ఉపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి అప్పమాణచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం పజానాతి, యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి…పే… జివ్హా రసం సాయిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ పియరూపే ధమ్మే నాధిముచ్చతి, అప్పియరూపే ధమ్మే న బ్యాపజ్జతి, ఉపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి అప్పమాణచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం పజానాతి, యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సంవరో హోతి.

‘‘తస్స చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఏవం చరతో ఏవం విహరతో కదాచి కరహచి సతిసమ్మోసా ఉప్పజ్జన్తి, పాపకా అకుసలా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా, దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో. అథ ఖో నం ఖిప్పమేవ పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో దివసంసన్తత్తే [దివససన్తత్తే (సీ.)] అయోకటాహే ద్వే వా తీణి వా ఉదకఫుసితాని నిపాతేయ్య. దన్ధో, భిక్ఖవే, ఉదకఫుసితానం నిపాతో, అథ ఖో నం ఖిప్పమేవ పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, తస్స చే భిక్ఖునో ఏవం చరతో, ఏవం విహరతో కదాచి కరహచి సతిసమ్మోసా ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా, దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో. అథ ఖో నం ఖిప్పమేవ పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చారో చ విహారో చ అనుబుద్ధో హోతి; యథా చరన్తం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా నానుస్సవన్తి. తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం ఏవం చరన్తం ఏవం విహరన్తం రాజానో వా రాజమహామత్తా వా మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా, భోగేహి అభిహట్ఠుం పవారేయ్యుం – ‘ఏహి [ఏవం (సీ.)], భో పురిస, కిం తే ఇమే కాసావా అనుదహన్తి, కిం ముణ్డో కపాలమనుచరసి, ఏహి హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జస్సు, పుఞ్ఞాని చ కరోహీ’తి. సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం చరన్తో ఏవం విహరన్తో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గఙ్గా నదీ పాచీననిన్నా పాచీనపోణా పాచీనపబ్భారా. అథ మహాజనకాయో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాల-పిటకం ఆదాయ – ‘మయం ఇమం గఙ్గం నదిం పచ్ఛానిన్నం కరిస్సామ పచ్ఛాపోణం పచ్ఛాపబ్భార’న్తి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను ఖో సో మహాజనకాయో గఙ్గం నదిం పచ్ఛానిన్నం కరేయ్య పచ్ఛాపోణం పచ్ఛాపబ్భార’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘గఙ్గా, భన్తే, నదీ పాచీననిన్నా పాచీనపోణా పాచీనపబ్భారా; సా న సుకరా పచ్ఛానిన్నా కాతుం పచ్ఛాపోణా పచ్ఛాపబ్భారా. యావదేవ చ పన సో మహాజనకాయో కిలమథస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, తఞ్చే భిక్ఖుం ఏవం చరన్తం ఏవం విహరన్తం రాజానో వా రాజమహామత్తా వా మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా భోగేహి అభిహట్ఠుం పవారేయ్యుం – ‘ఏహి, భో పురిస, కిం తే ఇమే కాసావా అనుదహన్తి, కిం ముణ్డో కపాలమనుచరసి, ఏహి హీనాయావత్తిత్వా భోగే చ భుఞ్జస్సు, పుఞ్ఞాని చ కరోహీ’తి. సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం చరన్తో ఏవం విహరన్తో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. తం కిస్స హేతు? యఞ్హి తం, భిక్ఖవే, చిత్తం దీఘరత్తం వివేకనిన్నం వివేకపోణం వివేకపబ్భారం, తథా [కఞ్చ (స్యా. కం. క.)] హీనాయావత్తిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. సత్తమం.

౮. కింసుకోపమసుత్తం

౨౪౫. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేనఞ్ఞతరో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి? ‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి, ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు అసన్తుట్ఠో తస్స భిక్ఖుస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన [పఞ్హావేయ్యాకరణేన (స్యా. కం. క.)], యేనఞ్ఞతరో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి? ‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి, ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు అసన్తుట్ఠో తస్స భిక్ఖుస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన, యేనఞ్ఞతరో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి? ‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి, ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు అసన్తుట్ఠో తస్స భిక్ఖుస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన, యేనఞ్ఞతరో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి? ‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం పజానాతి, ఏత్తావతా, ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి.

అథ ఖో సో భిక్ఖు అసన్తుట్ఠో తస్స భిక్ఖుస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, యేనఞ్ఞతరో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచం – కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’తి? ఏవం వుత్తే, భన్తే, సో భిక్ఖు మం ఏతదవోచ – ‘యతో ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి, ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’తి. అథ ఖ్వాహం, భన్తే, అసన్తుట్ఠో తస్స భిక్ఖుస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన, యేనఞ్ఞతరో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచం – ‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’తి? ఏవం వుత్తే, భన్తే, సో భిక్ఖు మం ఏతదవోచ – ‘యతో ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖు పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం…పే… చతున్నం మహాభూతానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి…పే… యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం పజానాతి, ఏత్తావతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’తి. అథ ఖ్వాహం, భన్తే, అసన్తుట్ఠో తస్స భిక్ఖుస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిం ( ) [(ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచం) (క.)]. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, భిక్ఖునో దస్సనం సువిసుద్ధం హోతీ’’తి?

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖు, పురిసస్స కింసుకో అదిట్ఠపుబ్బో అస్స. సో యేనఞ్ఞతరో పురిసో కింసుకస్స దస్సావీ తేనుపసఙ్కమేయ్య. ఉపసఙ్కమిత్వా తం పురిసం ఏవం వదేయ్య – ‘కీదిసో, భో పురిస, కింసుకో’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘కాళకో ఖో, అమ్భో పురిస, కింసుకో – సేయ్యథాపి ఝామఖాణూ’తి. తేన ఖో పన, భిక్ఖు, సమయేన తాదిసోవస్స కింసుకో యథాపి [యథా (సీ. స్యా. కం.) దుతియవారాదీసు పన ‘‘యథాపి’’త్వేవ దిస్సతి] తస్స పురిసస్స దస్సనం. అథ ఖో, సో భిక్ఖు, పురిసో అసన్తుట్ఠో తస్స పురిసస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన, యేనఞ్ఞతరో పురిసో కింసుకస్స దస్సావీ తేనుపసఙ్కమేయ్య; ఉపసఙ్కమిత్వా తం పురిసం ఏవం వదేయ్య – ‘కీదిసో, భో పురిస, కింసుకో’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘లోహితకో ఖో, అమ్భో పురిస, కింసుకో – సేయ్యథాపి మంసపేసీ’తి. తేన ఖో పన, భిక్ఖు, సమయేన తాదిసోవస్స కింసుకో యథాపి తస్స పురిసస్స దస్సనం. అథ ఖో సో భిక్ఖు పురిసో అసన్తుట్ఠో తస్స పురిసస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన, యేనఞ్ఞతరో పురిసో కింసుకస్స దస్సావీ తేనుపసఙ్కమేయ్య; ఉపసఙ్కమిత్వా తం పురిసం ఏవం వదేయ్య – ‘కీదిసో, భో పురిస, కింసుకో’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘ఓచీరకజాతో [ఓజీరకజాతో (సీ.), ఓదీరకజాతో (పీ.)] ఖో, అమ్భో పురిస, కింసుకో ఆదిన్నసిపాటికో – సేయ్యథాపి సిరీసో’తి. తేన ఖో పన, భిక్ఖు, సమయేన తాదిసోవస్స కింసుకో, యథాపి తస్స పురిసస్స దస్సనం. అథ ఖో సో భిక్ఖు పురిసో అసన్తుట్ఠో తస్స పురిసస్స పఞ్హవేయ్యాకరణేన, యేనఞ్ఞతరో పురిసో కింసుకస్స దస్సావీ తేనుపసఙ్కమేయ్య; ఉపసఙ్కమిత్వా తం పురిసం ఏవం వదేయ్య – ‘కీదిసో, భో పురిస, కింసుకో’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘బహలపత్తపలాసో సన్దచ్ఛాయో [సణ్డచ్ఛాయో (స్యా. కం.)] ఖో, అమ్భో పురిస, కింసుకో – సేయ్యథాపి నిగ్రోధో’తి. తేన ఖో పన, భిక్ఖు, సమయేన తాదిసోవస్స కింసుకో, యథాపి తస్స పురిసస్స దస్సనం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖు, యథా యథా అధిముత్తానం తేసం సప్పురిసానం దస్సనం సువిసుద్ధం హోతి, తథా తథా ఖో తేహి సప్పురిసేహి బ్యాకతం.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖు, రఞ్ఞో పచ్చన్తిమం నగరం దళ్హుద్ధాపం [దళ్హుద్దాపం (సీ. పీ.)] దళ్హపాకారతోరణం ఛద్వారం. తత్రస్స దోవారికో పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ, అఞ్ఞాతానం నివారేతా, ఞాతానం పవేసేతా. పురత్థిమాయ దిసాయ ఆగన్త్వా సీఘం దూతయుగం తం దోవారికం ఏవం వదేయ్య – ‘కహం, భో పురిస, ఇమస్స నగరస్స నగరస్సామీ’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘ఏసో, భన్తే, మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకే నిసిన్నో’తి. అథ ఖో తం సీఘం దూతయుగం నగరస్సామికస్స యథాభూతం వచనం నియ్యాతేత్వా యథాగతమగ్గం పటిపజ్జేయ్య. పచ్ఛిమాయ దిసాయ ఆగన్త్వా సీఘం దూతయుగం…పే… ఉత్తరాయ దిసాయ… దక్ఖిణాయ దిసాయ ఆగన్త్వా సీఘం దూతయుగం తం దోవారికం ఏవం వదేయ్య – ‘కహం, భో పురిస, ఇమస్స నగరస్సామీ’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘ఏసో, భన్తే, మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకే నిసిన్నో’తి. అథ ఖో తం సీఘం దూతయుగం నగరస్సామికస్స యథాభూతం వచనం నియ్యాతేత్వా యథాగతమగ్గం పటిపజ్జేయ్య.

‘‘ఉపమా ఖో మ్యాయం, భిక్ఖు, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయఞ్చేత్థ అత్థో – ‘నగర’న్తి ఖో, భిక్ఖు, ఇమస్సేతం చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స అధివచనం మాతాపేత్తికసమ్భవస్స ఓదనకుమ్మాసూపచయస్స అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మస్స. ‘ఛ ద్వారా’తి ఖో, భిక్ఖు, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం. ‘దోవారికో’తి ఖో, భిక్ఖు, సతియా ఏతం అధివచనం. ‘సీఘం దూతయుగ’న్తి ఖో, భిక్ఖు, సమథవిపస్సనానేతం అధివచనం. ‘నగరస్సామీ’తి ఖో, భిక్ఖు, విఞ్ఞాణస్సేతం అధివచనం. ‘మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకో’తి ఖో, భిక్ఖు, చతున్నేతం మహాభూతానం అధివచనం – పథవీధాతుయా, ఆపోధాతుయా, తేజోధాతుయా, వాయోధాతుయా. ‘యథాభూతం వచన’న్తి ఖో, భిక్ఖు, నిబ్బానస్సేతం అధివచనం. ‘యథాగతమగ్గో’తి ఖో, భిక్ఖు, అరియస్సేతం అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచనం, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠియా…పే… సమ్మాసమాధిస్సా’’తి. అట్ఠమం.

౯. వీణోపమసుత్తం

౨౪౬. ‘‘యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు ఉప్పజ్జేయ్య ఛన్దో వా రాగో వా దోసో వా మోహో వా పటిఘం వాపి [పటిఘం వా (సీ.)] చేతసో, తతో చిత్తం నివారేయ్య. సభయో చేసో మగ్గో సప్పటిభయో చ సకణ్టకో చ సగహనో చ ఉమ్మగ్గో చ కుమ్మగ్గో చ దుహితికో చ. అసప్పురిససేవితో చేసో మగ్గో, న చేసో మగ్గో సప్పురిసేహి సేవితో. న త్వం ఏతం అరహసీతి. తతో చిత్తం నివారయే చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి…పే… యస్స కస్సచి, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేసు రసేసు…పే… మనోవిఞ్ఞేయ్యేసు ధమ్మేసు ఉప్పజ్జేయ్య ఛన్దో వా రాగో వా దోసో వా మోహో వా పటిఘం వాపి చేతసో తతో చిత్తం నివారేయ్య. సభయో చేసో మగ్గో సప్పటిభయో చ సకణ్టకో చ సగహనో చ ఉమ్మగ్గో చ కుమ్మగ్గో చ దుహితికో చ. అసప్పురిససేవితో చేసో మగ్గో, న చేసో మగ్గో సప్పురిసేహి సేవితో. న త్వం ఏతం అరహసీతి. తతో చిత్తం నివారయే మనోవిఞ్ఞేయ్యేహి ధమ్మేహి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కిట్ఠం సమ్పన్నం. కిట్ఠారక్ఖో [కిట్ఠారక్ఖకో (సీ.)] చ పమత్తో, గోణో చ కిట్ఠాదో అదుం కిట్ఠం ఓతరిత్వా యావదత్థం మదం ఆపజ్జేయ్య పమాదం ఆపజ్జేయ్య; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో ఛసు ఫస్సాయతనేసు అసంవుతకారీ పఞ్చసు కామగుణేసు యావదత్థం మదం ఆపజ్జతి పమాదం ఆపజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కిట్ఠం సమ్పన్నం కిట్ఠారక్ఖో చ అప్పమత్తో గోణో చ కిట్ఠాదో అదుం కిట్ఠం ఓతరేయ్య. తమేనం కిట్ఠారక్ఖో నాసాయం సుగ్గహితం గణ్హేయ్య. నాసాయం సుగ్గహితం గహేత్వా ఉపరిఘటాయం సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హేయ్య. ఉపరిఘటాయం సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా దణ్డేన సుతాళితం తాళేయ్య. దణ్డేన సుతాళితం తాళేత్వా ఓసజ్జేయ్య. దుతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే …పే… తతియమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, గోణో కిట్ఠాదో అదుం కిట్ఠం ఓతరేయ్య. తమేనం కిట్ఠారక్ఖో నాసాయం సుగ్గహితం గణ్హేయ్య. నాసాయం సుగ్గహితం గహేత్వా ఉపరిఘటాయం సునిగ్గహితం నిగ్గణ్హేయ్య. ఉపరిఘటాయం సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా దణ్డేన సుతాళితం తాళేయ్య. దణ్డేన సుతాళితం తాళేత్వా ఓసజ్జేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, గోణో కిట్ఠాదో గామగతో వా అరఞ్ఞగతో వా, ఠానబహులో వా అస్స నిసజ్జబహులో వా న తం కిట్ఠం పున ఓతరేయ్య – తమేవ పురిమం దణ్డసమ్ఫస్సం సమనుస్సరన్తో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యతో ఖో భిక్ఖునో ఛసు ఫస్సాయతనేసు చిత్తం ఉదుజితం హోతి సుదుజితం, అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి, సన్నిసీదతి, ఏకోది హోతి, సమాధియతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో వా రాజమహామత్తస్స వా వీణాయ సద్దో అస్సుతపుబ్బో అస్స. సో వీణాసద్దం సుణేయ్య. సో ఏవం వదేయ్య – ‘అమ్భో, కస్స [కిస్స (సీ. పీ.)] ను ఖో ఏసో సద్దో ఏవంరజనీయో ఏవంకమనీయో ఏవంమదనీయో ఏవంముచ్ఛనీయో ఏవంబన్ధనీయో’తి? తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘ఏసా, ఖో, భన్తే, వీణా నామ, యస్సా ఏసో సద్దో ఏవంరజనీయో ఏవంకమనీయో ఏవంమదనీయో ఏవంముచ్ఛనీయో ఏవంబన్ధనీయో’తి. సో ఏవం వదేయ్య – ‘గచ్ఛథ మే, భో, తం వీణం ఆహరథా’తి. తస్స తం వీణం ఆహరేయ్యుం. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘అయం ఖో సా, భన్తే, వీణా యస్సా ఏసో సద్దో ఏవంరజనీయో ఏవంకమనీయో ఏవంమదనీయో ఏవంముచ్ఛనీయో ఏవంబన్ధనీయో’తి. సో ఏవం వదేయ్య – ‘అలం మే, భో, తాయ వీణాయ, తమేవ మే సద్దం ఆహరథా’తి. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘అయం ఖో, భన్తే, వీణా నామ అనేకసమ్భారా మహాసమ్భారా. అనేకేహి సమ్భారేహి సమారద్ధా వదతి, సేయ్యథిదం – దోణిఞ్చ పటిచ్చ చమ్మఞ్చ పటిచ్చ దణ్డఞ్చ పటిచ్చ ఉపధారణే చ పటిచ్చ తన్తియో చ పటిచ్చ కోణఞ్చ పటిచ్చ పురిసస్స చ తజ్జం వాయామం పటిచ్చ ఏవాయం, భన్తే, వీణా నామ అనేకసమ్భారా మహాసమ్భారా. అనేకేహి సమ్భారేహి సమారద్ధా వదతీ’తి. సో తం వీణం దసధా వా సతధా వా ఫాలేయ్య, దసధా వా సతధా వా తం ఫాలేత్వా సకలికం సకలికం కరేయ్య. సకలికం సకలికం కరిత్వా అగ్గినా డహేయ్య, అగ్గినా డహిత్వా మసిం కరేయ్య. మసిం కరిత్వా మహావాతే వా ఓఫునేయ్య [ఓపునేయ్య (సీ. పీ.), ఓఫుణేయ్య (?)], నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేయ్య. సో ఏవం వదేయ్య – ‘అసతీ కిరాయం, భో, వీణా నామ, యథేవం యం [యథేవాయం (సీ.), యథేవయం (పీ.)] కిఞ్చి వీణా నామ ఏత్థ చ పనాయం జనో [ఏత్థ పనాయం జనో (స్యా. కం.), ఏత్థ చ మహాజనో (పీ. క.)] అతివేలం పమత్తో పలళితో’తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపం సమన్వేసతి [సమన్నేసతి (సీ. స్యా. కం.), సమనేసతి (పీ.)] యావతా రూపస్స గతి, వేదనం సమన్వేసతి యావతా వేదనాయ గతి, సఞ్ఞం సమన్వేసతి యావతా సఞ్ఞాయ గతి, సఙ్ఖారే సమన్వేసతి యావతా సఙ్ఖారానం గతి, విఞ్ఞాణం సమన్వేసతి యావతా విఞ్ఞాణస్స గతి. తస్స రూపం సమన్వేసతో యావతా రూపస్స గతి, వేదనం సమన్వేసతో…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం సమన్వేసతో యావతా విఞ్ఞాణస్స గతి. యమ్పిస్స తం హోతి అహన్తి వా మమన్తి వా అస్మీతి వా తమ్పి తస్స న హోతీ’’తి. నవమం.

౧౦. ఛప్పాణకోపమసుత్తం

౨౪౭. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో అరుగత్తో పక్కగత్తో సరవనం పవిసేయ్య. తస్స కుసకణ్టకా చేవ పాదే విజ్ఝేయ్యుం, సరపత్తాని చ గత్తాని [సరపత్తాని పక్కగత్తాని (స్యా. కం.), అరుపక్కాని గత్తాని (పీ. క.)] విలేఖేయ్యుం. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, పురిసో భియ్యోసోమత్తాయ తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదియేథ. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు గామగతో వా అరఞ్ఞగతో వా లభతి వత్తారం – ‘అయఞ్చ సో [అయఞ్చ ఖో (పీ. క.), అయం సో (?)] ఆయస్మా ఏవంకారీ ఏవంసమాచారో అసుచిగామకణ్టకో’తి. తం కణ్టకోతి [తం ‘‘అసుచిగామకణ్డతో’’తి (క.)] ఇతి విదిత్వా సంవరో చ అసంవరో చ వేదితబ్బో.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అసంవరో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే అధిముచ్చతి, అప్పియరూపే రూపే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి పరిత్తచేతసో. తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి, యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ పియరూపే ధమ్మే అధిముచ్చతి, అప్పియరూపే ధమ్మే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి పరిత్తచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి, యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో ఛప్పాణకే గహేత్వా నానావిసయే నానాగోచరే దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. అహిం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. సుసుమారం [సుంసుమారం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. పక్ఖిం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. కుక్కురం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. సిఙ్గాలం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. మక్కటం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధిత్వా మజ్ఝే గణ్ఠిం కరిత్వా ఓస్సజ్జేయ్య. అథ ఖో, తే, భిక్ఖవే, ఛప్పాణకా నానావిసయా నానాగోచరా సకం సకం గోచరవిసయం ఆవిఞ్ఛేయ్యుం [ఆవిఞ్జేయ్యుం (సీ.)] – అహి ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘వమ్మికం పవేక్ఖామీ’తి, సుసుమారో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘ఉదకం పవేక్ఖామీ’తి, పక్ఖీ ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘ఆకాసం డేస్సామీ’తి, కుక్కురో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘గామం పవేక్ఖామీ’తి, సిఙ్గాలో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘సీవథికం [సివథికం (క.)] పవేక్ఖామీ’తి, మక్కటో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘వనం పవేక్ఖామీ’తి. యదా ఖో తే, భిక్ఖవే, ఛప్పాణకా ఝత్తా అస్సు కిలన్తా, అథ ఖో యో నేసం పాణకానం బలవతరో అస్స తస్స తే అనువత్తేయ్యుం, అనువిధాయేయ్యుం వసం గచ్ఛేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యస్స కస్సచి భిక్ఖునో కాయగతాసతి అభావితా అబహులీకతా, తం చక్ఖు ఆవిఞ్ఛతి మనాపియేసు రూపేసు, అమనాపియా రూపా పటికూలా హోన్తి…పే… మనో ఆవిఞ్ఛతి మనాపియేసు ధమ్మేసు, అమనాపియా ధమ్మా పటికూలా హోన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అసంవరో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సంవరో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే నాధిముచ్చతి, అప్పియరూపే రూపే న బ్యాపజ్జతి, ఉపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి అప్పమాణచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం పజానాతి, యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి…పే… జివ్హా రసం సాయిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ పియరూపే ధమ్మే నాధిముచ్చతి, అప్పియరూపే ధమ్మే న బ్యాపజ్జతి, ఉపట్ఠితకాయస్సతి చ విహరతి అప్పమాణచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం పజానాతి యత్థస్స తే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో ఛప్పాణకే గహేత్వా నానావిసయే నానాగోచరే దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. అహిం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. సుసుమారం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. పక్ఖిం గహేత్వా…పే… కుక్కురం గహేత్వా… సిఙ్గాలం గహేత్వా… మక్కటం గహేత్వా దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధేయ్య. దళ్హాయ రజ్జుయా బన్ధిత్వా దళ్హే ఖీలే వా థమ్భే వా ఉపనిబన్ధేయ్య. అథ ఖో తే, భిక్ఖవే, ఛప్పాణకా నానావిసయా నానాగోచరా సకం సకం గోచరవిసయం ఆవిఞ్ఛేయ్యుం – అహి ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘వమ్మికం పవేక్ఖామీ’తి, సుసుమారో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘ఉదకం పవేక్ఖామీ’తి, పక్ఖీ ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘ఆకాసం డేస్సామీ’తి, కుక్కురో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘గామం పవేక్ఖామీ’తి, సిఙ్గాలో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘సీవథికం పవేక్ఖామీ’తి, మక్కటో ఆవిఞ్ఛేయ్య ‘వనం పవేక్ఖామీ’తి. యదా ఖో తే, భిక్ఖవే, ఛప్పాణకా ఝత్తా అస్సు కిలన్తా, అథ తమేవ ఖీలం వా థమ్భం వా ఉపతిట్ఠేయ్యుం, ఉపనిసీదేయ్యుం, ఉపనిపజ్జేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యస్స కస్సచి భిక్ఖునో కాయగతాసతి భావితా బహులీకతా, తం చక్ఖు నావిఞ్ఛతి మనాపియేసు రూపేసు, అమనాపియా రూపా నప్పటికూలా హోన్తి…పే… జివ్హా నావిఞ్ఛతి మనాపియేసు రసేసు…పే… మనో నావిఞ్ఛతి మనాపియేసు ధమ్మేసు, అమనాపియా ధమ్మా నప్పటికూలా హోన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సంవరో హోతి.

‘‘‘దళ్హే ఖీలే వా థమ్భే వా’తి ఖో, భిక్ఖవే, కాయగతాయ సతియా ఏతం అధివచనం. తస్మాతిహ వో, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘కాయగతా నో సతి భావితా భవిస్సతి బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా’తి. ఏవఞ్హి ఖో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. దసమం.

౧౧. యవకలాపిసుత్తం

౨౪౮. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యవకలాపీ చాతుమహాపథే నిక్ఖిత్తా అస్స. అథ ఛ పురిసా ఆగచ్ఛేయ్యుం బ్యాభఙ్గిహత్థా. తే యవకలాపిం ఛహి బ్యాభఙ్గీహి హనేయ్యుం. ఏవఞ్హి సా, భిక్ఖవే, యవకలాపీ సుహతా అస్స ఛహి బ్యాభఙ్గీహి హఞ్ఞమానా. అథ సత్తమో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య బ్యాభఙ్గిహత్థో. సో తం యవకలాపిం సత్తమాయ బ్యాభఙ్గియా హనేయ్య. ఏవఞ్హి సా భిక్ఖవే, యవకలాపీ సుహతతరా అస్స, సత్తమాయ బ్యాభఙ్గియా హఞ్ఞమానా. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో చక్ఖుస్మిం హఞ్ఞతి మనాపామనాపేహి రూపేహి…పే… జివ్హాయ హఞ్ఞతి మనాపామనాపేహి రసేహి…పే… మనస్మిం హఞ్ఞతి మనాపామనాపేహి ధమ్మేహి. సచే సో, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో ఆయతిం పునబ్భవాయ చేతేతి, ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మోఘపురిసో సుహతతరో హోతి, సేయ్యథాపి సా యవకలాపీ సత్తమాయ బ్యాభఙ్గియా హఞ్ఞమానా.

‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, దేవాసురసఙ్గామో సముపబ్యూళ్హో [సముపబ్బూళ్హో (సీ. పీ.)] అహోసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, వేపచిత్తి అసురిన్దో అసురే ఆమన్తేసి – ‘సచే, మారిసా, దేవాసురసఙ్గామే సముపబ్యూళ్హే అసురా జినేయ్యుం దేవా పరాజినేయ్యుం, యేన నం సక్కం దేవానమిన్దం కణ్ఠపఞ్చమేహి బన్ధనేహి బన్ధిత్వా మమ సన్తికే ఆనేయ్యాథ అసురపుర’న్తి. సక్కోపి ఖో, భిక్ఖవే, దేవానమిన్దో దేవే తావతింసే ఆమన్తేసి – ‘సచే, మారిసా, దేవాసురసఙ్గామే సముపబ్యూళ్హే దేవా జినేయ్యుం అసురా పరాజినేయ్యుం, యేన నం వేపచిత్తిం అసురిన్దం కణ్ఠపఞ్చమేహి బన్ధనేహి బన్ధిత్వా మమ సన్తికే ఆనేయ్యాథ సుధమ్మం దేవసభ’న్తి. తస్మిం ఖో పన, భిక్ఖవే, సఙ్గామే దేవా జినింసు, అసురా పరాజినింసు. అథ ఖో, భిక్ఖవే, దేవా తావతింసా వేపచిత్తిం అసురిన్దం కణ్ఠపఞ్చమేహి బన్ధనేహి బన్ధిత్వా సక్కస్స దేవానమిన్దస్స సన్తికే ఆనేసుం సుధమ్మం దేవసభం. తత్ర సుదం, భిక్ఖవే, వేపచిత్తి అసురిన్దో కణ్ఠపఞ్చమేహి బన్ధనేహి బద్ధో [బన్ధో (సీ. స్యా. కం. క.)] హోతి. యదా ఖో, భిక్ఖవే, వేపచిత్తిస్స అసురిన్దస్స ఏవం హోతి – ‘ధమ్మికా ఖో దేవా, అధమ్మికా అసురా, ఇధేవ దానాహం దేవపురం గచ్ఛామీ’తి. అథ కణ్ఠపఞ్చమేహి బన్ధనేహి ముత్తం అత్తానం సమనుపస్సతి, దిబ్బేహి చ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి. యదా చ ఖో, భిక్ఖవే, వేపచిత్తిస్స అసురిన్దస్స ఏవం హోతి – ‘ధమ్మికా ఖో అసురా, అధమ్మికా దేవా, తత్థేవ దానాహం అసురపురం గమిస్సామీ’తి, అథ కణ్ఠపఞ్చమేహి బన్ధనేహి బద్ధం అత్తానం సమనుపస్సతి. దిబ్బేహి చ పఞ్చహి కామగుణేహి పరిహాయతి. ఏవం సుఖుమం ఖో, భిక్ఖవే, వేపచిత్తిబన్ధనం. తతో సుఖుమతరం మారబన్ధనం. మఞ్ఞమానో ఖో, భిక్ఖవే, బద్ధో మారస్స, అమఞ్ఞమానో ముత్తో పాపిమతో.

‘‘‘అస్మీ’తి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞితమేతం, ‘అయమహమస్మీ’తి మఞ్ఞితమేతం, ‘భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘న భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘రూపీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘అరూపీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘సఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘అసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం, ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మఞ్ఞితమేతం. మఞ్ఞితం, భిక్ఖవే, రోగో, మఞ్ఞితం గణ్డో, మఞ్ఞితం సల్లం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘అమఞ్ఞమానేన [అమఞ్ఞితమానేన (పీ. క.)] చేతసా విహరిస్సామా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘‘అస్మీ’తి, భిక్ఖవే, ఇఞ్జితమేతం, ‘అయమహమస్మీ’తి ఇఞ్జితమేతం, ‘భవిస్స’న్తి ఇఞ్జితమేతం, ‘న భవిస్స’న్తి ఇఞ్జితమేతం, ‘రూపీ భవిస్స’న్తి ఇఞ్జితమేతం, ‘అరూపీ భవిస్స’న్తి ఇఞ్జితమేతం, ‘సఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి ఇఞ్జితమేతం, ‘అసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి ఇఞ్జితమేతం, ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి ఇఞ్జితమేతం. ఇఞ్జితం, భిక్ఖవే, రోగో, ఇఞ్జితం గణ్డో, ఇఞ్జితం సల్లం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘అనిఞ్జమానేన [అనిఞ్జియమానేన (స్యా. కం. క.)] చేతసా విహరిస్సామా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘‘అస్మీ’తి, భిక్ఖవే, ఫన్దితమేతం, ‘అయమహమస్మీ’తి ఫన్దితమేతం, ‘భవిస్స’న్తి…పే… ‘న భవిస్స’న్తి… ‘రూపీ భవిస్స’న్తి… ‘అరూపీ భవిస్స’న్తి… ‘సఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి… ‘అసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి… ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి ఫన్దితమేతం. ఫన్దితం, భిక్ఖవే, రోగో, ఫన్దితం గణ్డో, ఫన్దితం సల్లం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘అఫన్దమానేన [అఫన్దియమానేన (స్యా. కం. క.)] చేతసా విహరిస్సామా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘‘అస్మీ’తి, భిక్ఖవే, పపఞ్చితమేతం, ‘అయమహమస్మీ’తి పపఞ్చితమేతం, ‘భవిస్స’న్తి…పే… ‘న భవిస్స’న్తి… ‘రూపీ భవిస్స’న్తి… ‘అరూపీ భవిస్స’న్తి… ‘సఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి… ‘అసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి… ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి పపఞ్చితమేతం. పపఞ్చితం, భిక్ఖవే, రోగో, పపఞ్చితం గణ్డో, పపఞ్చితం సల్లం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘నిప్పపఞ్చేన చేతసా విహరిస్సామా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం.

‘‘‘అస్మీ’తి, భిక్ఖవే, మానగతమేతం, ‘అయమహమస్మీ’తి మానగతమేతం, ‘భవిస్స’న్తి మానగతమేతం, ‘న భవిస్స’న్తి మానగతమేతం, ‘రూపీ భవిస్స’న్తి మానగతమేతం, ‘అరూపీ భవిస్స’న్తి మానగతమేతం, ‘సఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మానగతమేతం, ‘అసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మానగతమేతం, ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తి మానగతమేతం. మానగతం, భిక్ఖవే, రోగో, మానగతం గణ్డో, మానగతం సల్లం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘నిహతమానేన చేతసా విహరిస్సామా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. ఏకాదసమం.

ఆసీవిసవగ్గో ఏకూనవీసతిమో.

తస్సుద్దానం –

ఆసీవిసో రథో కుమ్మో, ద్వే దారుక్ఖన్ధా అవస్సుతో;

దుక్ఖధమ్మా కింసుకా వీణా, ఛప్పాణా యవకలాపీతి.

సళాయతనవగ్గే చతుత్థపణ్ణాసకో సమత్తో.

తస్స వగ్గుద్దానం –

నన్దిక్ఖయో సట్ఠినయో, సముద్దో ఉరగేన చ;

చతుపణ్ణాసకా ఏతే, నిపాతేసు పకాసితాతి.

సళాయతనసంయుత్తం సమత్తం.