౩. యమకసుత్తం

౮౫. ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన యమకస్స నామ భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి.

అస్సోసుం ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యమకస్స కిర నామ భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేనాయస్మా యమకో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా యమకేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం యమకం ఏతదవోచుం –

‘‘సచ్చం కిర తే, ఆవుసో యమక, ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి? ‘‘ఏవం ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి – ‘ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి.

‘‘మా, ఆవుసో యమక, ఏవం అవచ, మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి. న హి సాధు భగవతో అబ్భాచిక్ఖనం. న హి భగవా ఏవం వదేయ్య – ‘ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి. ఏవమ్పి ఖో ఆయస్మా యమకో తేహి భిక్ఖూహి వుచ్చమానో తథేవ తం పాపకం దిట్ఠిగతం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరతి – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి.

యతో ఖో తే భిక్ఖూ నాసక్ఖింసు ఆయస్మన్తం యమకం ఏతస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేతుం, అథ ఖో తే భిక్ఖూ ఉట్ఠాయాసనా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘యమకస్స నామ, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’తి. సాధాయస్మా సారిపుత్తో యేన యమకో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీభావేన. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా యమకో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా యమకేన సద్ధిం సమ్మోది…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం యమకం ఏతదవోచ –

‘‘సచ్చం కిర తే, ఆవుసో యమక, ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి? ‘‘ఏవం ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, ఆవుసో’’. ‘‘వేదనా నిచ్చా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, ఆవుసో’’. తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’ … ‘‘వేదనం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’… ‘‘సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపస్మిం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘వేదనాయ… అఞ్ఞత్ర వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి… విఞ్ఞాణస్మిం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, అయం సో అరూపీ… అవేదనో… అసఞ్ఞీ… అసఙ్ఖారో… అవిఞ్ఞాణో తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘ఏత్థ చ తే, ఆవుసో యమక, దిట్ఠేవ ధమ్మే సచ్చతో థేతతో [తథతో (స్యా. కం.)] తథాగతే అనుపలబ్భియమానే [తథాగతే అనుపలబ్భమానే (?)], కల్లం ను తే తం వేయ్యాకరణం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి?

‘‘అహు ఖో మే తం, ఆవుసో సారిపుత్త, పుబ్బే అవిద్దసునో పాపకం దిట్ఠిగతం; ఇదఞ్చ పనాయస్మతో సారిపుత్తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా తఞ్చేవ పాపకం దిట్ఠిగతం పహీనం, ధమ్మో చ మే అభిసమితో’’తి.

‘‘సచే తం, ఆవుసో యమక, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘యో సో, ఆవుసో యమక, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో సో కాయస్స భేదా పరం మరణా కిం హోతీ’తి? ఏవం పుట్ఠో త్వం, ఆవుసో యమక, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, ఆవుసో, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘యో సో, ఆవుసో యమక, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో సో కాయస్స భేదా పరం మరణా కిం హోతీ’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘రూపం ఖో, ఆవుసో, అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తం నిరుద్ధం తదత్థఙ్గతం. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తం నిరుద్ధం తదత్థఙ్గత’న్తి. ఏవం పుట్ఠోహం, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, ఆవుసో యమక! తేన హావుసో, యమక, ఉపమం తే కరిస్సామి ఏతస్సేవ అత్థస్స భియ్యోసోమత్తాయ ఞాణాయ. సేయ్యథాపి, ఆవుసో యమక, గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో; సో చ ఆరక్ఖసమ్పన్నో. తస్స కోచిదేవ పురిసో ఉప్పజ్జేయ్య అనత్థకామో అహితకామో అయోగక్ఖేమకామో జీవితా వోరోపేతుకామో. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం ఖో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో; సో చ ఆరక్ఖసమ్పన్నో; నాయం [న హాయం (స్యా. కం.)] సుకరో పసయ్హ జీవితా వోరోపేతుం. యంనూనాహం అనుపఖజ్జ జీవితా వోరోపేయ్య’న్తి. సో తం గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘ఉపట్ఠహేయ్యం తం, భన్తే’తి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపట్ఠాపేయ్య. సో ఉపట్ఠహేయ్య పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ. తస్స సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా మిత్తతోపి నం సద్దహేయ్య [దహేయ్య (స్యా. కం. పీ. క.)]; సుహజ్జతోపి నం సద్దహేయ్య; తస్మిఞ్చ విస్సాసం ఆపజ్జేయ్య. యదా ఖో, ఆవుసో, తస్స పురిసస్స ఏవమస్స – ‘సంవిస్సత్థో ఖో మ్యాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా’తి, అథ నం రహోగతం విదిత్వా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేయ్య.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, యదా హి సో పురిసో అముం గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం ఆహ – ‘ఉపట్ఠహేయ్యం తం, భన్తే’తి, తదాపి సో వధకోవ. వధకఞ్చ పన సన్తం న అఞ్ఞాసి – ‘వధకో మే’తి. యదాపి సో ఉపట్ఠహతి పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ, తదాపి సో వధకోవ. వధకఞ్చ పన సన్తం న అఞ్ఞాసి – ‘వధకో మే’తి. యదాపి నం రహోగతం విదిత్వా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేతి, తదాపి సో వధకోవ. వధకఞ్చ పన సన్తం న అఞ్ఞాసి – ‘వధకో మే’’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం’’.

‘‘సో అనిచ్చం రూపం ‘అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చం వేదనం ‘అనిచ్చా వేదనా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చం సఞ్ఞం ‘అనిచ్చా సఞ్ఞా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చే సఙ్ఖారే ‘అనిచ్చా సఙ్ఖారా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చం విఞ్ఞాణం ‘అనిచ్చం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘దుక్ఖం రూపం ‘దుక్ఖం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. దుక్ఖం వేదనం… దుక్ఖం సఞ్ఞం… దుక్ఖే సఙ్ఖారే… దుక్ఖం విఞ్ఞాణం ‘దుక్ఖం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘అనత్తం రూపం ‘అనత్తా రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనత్తం వేదనం… అనత్తం సఞ్ఞం… అనత్తే సఙ్ఖారే… అనత్తం విఞ్ఞాణం ‘అనత్తం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘సఙ్ఖతం రూపం ‘సఙ్ఖతం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. సఙ్ఖతం వేదనం… సఙ్ఖతం సఞ్ఞం… సఙ్ఖతే సఙ్ఖారే… సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణం ‘సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘వధకం రూపం ‘వధకం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. వధకం వేదనం ‘వధకా వేదనా’తి… వధకం సఞ్ఞం ‘వధకా సఞ్ఞా’తి… వధకే సఙ్ఖారే ‘వధకా సఙ్ఖారా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. వధకం విఞ్ఞాణం ‘వధకం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘సో రూపం ఉపేతి ఉపాదియతి అధిట్ఠాతి ‘అత్తా మే’తి. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం ఉపేతి ఉపాదియతి అధిట్ఠాతి ‘అత్తా మే’తి. తస్సిమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఉపేతా ఉపాదిన్నా దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి.

‘‘సుతవా చ ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో అరియానం దస్సావీ…పే… సప్పురిసధమ్మే సువినీతో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం అత్తానం; న అత్తని రూపం, న రూపస్మిం అత్తానం. న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం; న అత్తని విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం.

‘‘సో అనిచ్చం రూపం ‘అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. అనిచ్చం వేదనం … అనిచ్చం సఞ్ఞం… అనిచ్చే సఙ్ఖారే … అనిచ్చం విఞ్ఞాణం ‘అనిచ్చం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘దుక్ఖం రూపం ‘దుక్ఖం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. దుక్ఖం వేదనం… దుక్ఖం సఞ్ఞం… దుక్ఖే సఙ్ఖారే… దుక్ఖం విఞ్ఞాణం ‘దుక్ఖం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘అనత్తం రూపం ‘అనత్తా రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. అనత్తం వేదనం… అనత్తం సఞ్ఞం… అనత్తే సఙ్ఖారే… అనత్తం విఞ్ఞాణం ‘అనత్తా విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘సఙ్ఖతం రూపం ‘సఙ్ఖతం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. సఙ్ఖతం వేదనం… సఙ్ఖతం సఞ్ఞం… సఙ్ఖతే సఙ్ఖారే… సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణం ‘సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘వధకం రూపం ‘వధకం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. వధకం వేదనం… వధకం సఞ్ఞం… వధకే సఙ్ఖారే ‘‘వధకా సఙ్ఖారా’’తి యథాభూతం పజానాతి. వధకం విఞ్ఞాణం ‘వధకం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘సో రూపం న ఉపేతి, న ఉపాదియతి, నాధిట్ఠాతి – ‘అత్తా మే’తి. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం న ఉపేతి, న ఉపాదియతి, నాధిట్ఠాతి – ‘అత్తా మే’తి. తస్సిమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అనుపేతా అనుపాదిన్నా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేతం, ఆవుసో సారిపుత్త, హోతి యేసం ఆయస్మన్తానం తాదిసా సబ్రహ్మచారినో అనుకమ్పకా అత్థకామా ఓవాదకా అనుసాసకా. ఇదఞ్చ పన మే ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి. తతియం.