౯. థేరవగ్గో

౧. ఆనన్దసుత్తం

౮౩. సావత్థినిదానం. తత్ర ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –

‘‘పుణ్ణో నామ, ఆవుసో, ఆయస్మా మన్తాణిపుత్తో [మన్తానిపుత్తో (క. సీ. స్యా. కం. పీ. క.)] అమ్హాకం నవకానం సతం బహూపకారో హోతి. సో అమ్హే ఇమినా ఓవాదేన ఓవదతి – ‘ఉపాదాయ, ఆవుసో ఆనన్ద, అస్మీతి హోతి, నో అనుపాదాయ. కిఞ్చ ఉపాదాయ అస్మీతి హోతి, నో అనుపాదాయ? రూపం ఉపాదాయ అస్మీతి హోతి, నో అనుపాదాయ. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం ఉపాదాయ అస్మీతి హోతి, నో అనుపాదాయ’’’.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో ఆనన్ద, ఇత్థీ వా పురిసో వా దహరో యువా మణ్డనకజాతికో ఆదాసే వా పరిసుద్ధే పరియోదాతే అచ్ఛే వా ఉదకపత్తే సకం ముఖనిమిత్తం పచ్చవేక్ఖమానో ఉపాదాయ పస్సేయ్య, నో అనుపాదాయ; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో ఆనన్ద, రూపం ఉపాదాయ అస్మీతి హోతి, నో అనుపాదాయ. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం ఉపాదాయ అస్మీతి హోతి, నో అనుపాదాయ.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో ఆనన్ద, ‘రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’’తి? ‘అనిచ్చం, ఆవుసో’. వేదనా… సఞ్ఞా … సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’తి? ‘అనిచ్చం, ఆవుసో’. తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీతి. పుణ్ణో నామ ఆవుసో ఆయస్మా మన్తాణిపుత్తో అమ్హాకం నవకానం సతం బహూపకారో హోతి. సో అమ్హే ఇమినా ఓవాదేన ఓవదతి. ఇదఞ్చ పన మే ఆయస్మతో పుణ్ణస్స మన్తాణిపుత్తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా ధమ్మో అభిసమితోతి. పఠమం.

౨. తిస్ససుత్తం

౮౪. సావత్థినిదానం. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా తిస్సో భగవతో పితుచ్ఛాపుత్తో సమ్బహులానం భిక్ఖూనం ఏవమారోచేతి – ‘‘అపి మే, ఆవుసో, మధురకజాతో వియ కాయో; దిసాపి మే న పక్ఖాయన్తి; ధమ్మాపి మం న పటిభన్తి; థినమిద్ధఞ్చ [థీనమిద్ధఞ్చ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మే చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి; అనభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరామి; హోతి చ మే ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా’’తి.

అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, తిస్సో భగవతో పితుచ్ఛాపుత్తో సమ్బహులానం భిక్ఖూనం ఏవమారోచేతి – ‘అపి మే, ఆవుసో, మధురకజాతో వియ కాయో; దిసాపి మే న పక్ఖాయన్తి; ధమ్మాపి మం న పటిభన్తి; థినమిద్ధఞ్చ మే చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి; అనభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరామి; హోతి చ మే ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా’’’తి.

అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన తిస్సం భిక్ఖుం ఆమన్తేహీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా తిస్సో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం తిస్సం ఏతదవోచ – ‘‘సత్థా తం, ఆవుసో తిస్స, ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా తిస్సో తస్స భిక్ఖునో పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం తిస్సం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, తిస్స, సమ్బహులానం భిక్ఖూనం ఏవమారోచేసి – ‘అపి మే, ఆవుసో, మధురకజాతో వియ కాయో…పే… హోతి చ మే ధమ్మేసు విచికిచ్ఛా’’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, తిస్స, రూపే అవిగతరాగస్స అవిగతచ్ఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స అవిగతతణ్హస్స, తస్స రూపస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, తిస్స! ఏవఞ్హేతం, తిస్స, హోతి. యథా తం రూపే అవిగతరాగస్స… వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు అవిగతరాగస్స…పే… తేసం సఙ్ఖారానం విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, తిస్స! ఏవఞ్హేతం, తిస్స, హోతి. యథా తం విఞ్ఞాణే అవిగతరాగస్స అవిగతచ్ఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స అవిగతతణ్హస్స, తస్స విఞ్ఞాణస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, తిస్స! ఏవఞ్హేతం, తిస్స, హోతి. యథా తం విఞ్ఞాణే అవిగతరాగస్స. తం కిం మఞ్ఞసి, తిస్స, రూపే విగతరాగస్స విగతచ్ఛన్దస్స విగతపేమస్స విగతపిపాసస్స విగతపరిళాహస్స విగతతణ్హస్స, తస్స రూపస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, తిస్స! ఏవఞ్హేతం, తిస్స, హోతి. యథా తం రూపే విగతరాగస్స… వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు విగతరాగస్స… విఞ్ఞాణే విగతరాగస్స విగతచ్ఛన్దస్స విగతపేమస్స విగతపిపాసస్స విగతపరిళాహస్స విగతతణ్హస్స తస్స విఞ్ఞాణస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, తిస్స! ఏవఞ్హేతం, తిస్స, హోతి. యథా తం విఞ్ఞాణే విగతరాగస్స. తం కిం మఞ్ఞసి, తిస్స, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా … సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, తిస్స, ద్వే పురిసా – ఏకో పురిసో అమగ్గకుసలో, ఏకో పురిసో మగ్గకుసలో. తమేనం సో అమగ్గకుసలో పురిసో అముం మగ్గకుసలం పురిసం మగ్గం పుచ్ఛేయ్య. సో ఏవం వదేయ్య – ‘ఏహి, భో పురిస, అయం మగ్గో. తేన ముహుత్తం గచ్ఛ. తేన ముహుత్తం గన్త్వా దక్ఖిస్ససి ద్వేధాపథం, తత్థ వామం ముఞ్చిత్వా దక్ఖిణం గణ్హాహి. తేన ముహుత్తం గచ్ఛ. తేన ముహుత్తం గన్త్వా దక్ఖిస్ససి తిబ్బం వనసణ్డం. తేన ముహుత్తం గచ్ఛ. తేన ముహుత్తం గన్త్వా దక్ఖిస్ససి మహన్తం నిన్నం పల్లలం. తేన ముహుత్తం గచ్ఛ. తేన ముహుత్తం గన్త్వా దక్ఖిస్ససి సోబ్భం పపాతం. తేన ముహుత్తం గచ్ఛ. తేన ముహుత్తం గన్త్వా దక్ఖిస్ససి సమం భూమిభాగం రమణీయ’’’న్తి.

‘‘ఉపమా ఖో మ్యాయం, తిస్స, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయం చేవేత్థ అత్థో – ‘పురిసో అమగ్గకుసలో’తి ఖో, తిస్స, పుథుజ్జనస్సేతం అధివచనం. ‘పురిసో మగ్గకుసలో’తి ఖో, తిస్స, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. ‘ద్వేధాపథో’తి ఖో, తిస్స, విచికిచ్ఛాయేతం అధివచనం. ‘వామో మగ్గో’తి ఖో, తిస్స, అట్ఠఙ్గికస్సేతం మిచ్ఛామగ్గస్స అధివచనం, సేయ్యథిదం – మిచ్ఛాదిట్ఠియా…పే… మిచ్ఛాసమాధిస్స. ‘దక్ఖిణో మగ్గో’తి ఖో, తిస్స, అరియస్సేతం అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచనం, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠియా…పే… సమ్మాసమాధిస్స. ‘తిబ్బో వనసణ్డో’తి ఖో, తిస్స, అవిజ్జాయేతం అధివచనం. ‘మహన్తం నిన్నం పల్లల’న్తి ఖో, తిస్స, కామానమేతం అధివచనం. ‘సోబ్భో పపాతో’తి ఖో, తిస్స, కోధూపాయాసస్సేతం అధివచనం. ‘సమో భూమిభాగో రమణీయో’తి ఖో, తిస్స, నిబ్బానస్సేతం అధివచనం. అభిరమ, తిస్స, అభిరమ, తిస్స! అహమోవాదేన అహమనుగ్గహేన అహమనుసాసనియా’’తి [అహమామిసధమ్మానుగ్గహేన మమోవాదేన మమానుసాసనియాతి (క.)].

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా తిస్సో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి. దుతియం.

౩. యమకసుత్తం

౮౫. ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన యమకస్స నామ భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి.

అస్సోసుం ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యమకస్స కిర నామ భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేనాయస్మా యమకో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా యమకేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం యమకం ఏతదవోచుం –

‘‘సచ్చం కిర తే, ఆవుసో యమక, ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి? ‘‘ఏవం ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి – ‘ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి.

‘‘మా, ఆవుసో యమక, ఏవం అవచ, మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖి. న హి సాధు భగవతో అబ్భాచిక్ఖనం. న హి భగవా ఏవం వదేయ్య – ‘ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి. ఏవమ్పి ఖో ఆయస్మా యమకో తేహి భిక్ఖూహి వుచ్చమానో తథేవ తం పాపకం దిట్ఠిగతం థామసా పరామాసా అభినివిస్స వోహరతి – ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి.

యతో ఖో తే భిక్ఖూ నాసక్ఖింసు ఆయస్మన్తం యమకం ఏతస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేతుం, అథ ఖో తే భిక్ఖూ ఉట్ఠాయాసనా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘యమకస్స నామ, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’తి. సాధాయస్మా సారిపుత్తో యేన యమకో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీభావేన. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా యమకో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా యమకేన సద్ధిం సమ్మోది…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం యమకం ఏతదవోచ –

‘‘సచ్చం కిర తే, ఆవుసో యమక, ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి? ‘‘ఏవం ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, ఆవుసో’’. ‘‘వేదనా నిచ్చా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, ఆవుసో’’. తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’ … ‘‘వేదనం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’… ‘‘సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపస్మిం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘వేదనాయ… అఞ్ఞత్ర వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి… విఞ్ఞాణస్మిం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, అయం సో అరూపీ… అవేదనో… అసఞ్ఞీ… అసఙ్ఖారో… అవిఞ్ఞాణో తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘ఏత్థ చ తే, ఆవుసో యమక, దిట్ఠేవ ధమ్మే సచ్చతో థేతతో [తథతో (స్యా. కం.)] తథాగతే అనుపలబ్భియమానే [తథాగతే అనుపలబ్భమానే (?)], కల్లం ను తే తం వేయ్యాకరణం – ‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా ఖీణాసవో భిక్ఖు కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరం మరణా’’’తి?

‘‘అహు ఖో మే తం, ఆవుసో సారిపుత్త, పుబ్బే అవిద్దసునో పాపకం దిట్ఠిగతం; ఇదఞ్చ పనాయస్మతో సారిపుత్తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా తఞ్చేవ పాపకం దిట్ఠిగతం పహీనం, ధమ్మో చ మే అభిసమితో’’తి.

‘‘సచే తం, ఆవుసో యమక, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘యో సో, ఆవుసో యమక, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో సో కాయస్స భేదా పరం మరణా కిం హోతీ’తి? ఏవం పుట్ఠో త్వం, ఆవుసో యమక, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, ఆవుసో, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘యో సో, ఆవుసో యమక, భిక్ఖు అరహం ఖీణాసవో సో కాయస్స భేదా పరం మరణా కిం హోతీ’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘రూపం ఖో, ఆవుసో, అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తం నిరుద్ధం తదత్థఙ్గతం. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తం నిరుద్ధం తదత్థఙ్గత’న్తి. ఏవం పుట్ఠోహం, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, ఆవుసో యమక! తేన హావుసో, యమక, ఉపమం తే కరిస్సామి ఏతస్సేవ అత్థస్స భియ్యోసోమత్తాయ ఞాణాయ. సేయ్యథాపి, ఆవుసో యమక, గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో; సో చ ఆరక్ఖసమ్పన్నో. తస్స కోచిదేవ పురిసో ఉప్పజ్జేయ్య అనత్థకామో అహితకామో అయోగక్ఖేమకామో జీవితా వోరోపేతుకామో. తస్స ఏవమస్స – ‘అయం ఖో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో; సో చ ఆరక్ఖసమ్పన్నో; నాయం [న హాయం (స్యా. కం.)] సుకరో పసయ్హ జీవితా వోరోపేతుం. యంనూనాహం అనుపఖజ్జ జీవితా వోరోపేయ్య’న్తి. సో తం గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘ఉపట్ఠహేయ్యం తం, భన్తే’తి. తమేనం సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపట్ఠాపేయ్య. సో ఉపట్ఠహేయ్య పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ. తస్స సో గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా మిత్తతోపి నం సద్దహేయ్య [దహేయ్య (స్యా. కం. పీ. క.)]; సుహజ్జతోపి నం సద్దహేయ్య; తస్మిఞ్చ విస్సాసం ఆపజ్జేయ్య. యదా ఖో, ఆవుసో, తస్స పురిసస్స ఏవమస్స – ‘సంవిస్సత్థో ఖో మ్యాయం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా’తి, అథ నం రహోగతం విదిత్వా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేయ్య.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, యదా హి సో పురిసో అముం గహపతిం వా గహపతిపుత్తం వా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం ఆహ – ‘ఉపట్ఠహేయ్యం తం, భన్తే’తి, తదాపి సో వధకోవ. వధకఞ్చ పన సన్తం న అఞ్ఞాసి – ‘వధకో మే’తి. యదాపి సో ఉపట్ఠహతి పుబ్బుట్ఠాయీ పచ్ఛానిపాతీ కింకారపటిస్సావీ మనాపచారీ పియవాదీ, తదాపి సో వధకోవ. వధకఞ్చ పన సన్తం న అఞ్ఞాసి – ‘వధకో మే’తి. యదాపి నం రహోగతం విదిత్వా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేతి, తదాపి సో వధకోవ. వధకఞ్చ పన సన్తం న అఞ్ఞాసి – ‘వధకో మే’’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం’’.

‘‘సో అనిచ్చం రూపం ‘అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చం వేదనం ‘అనిచ్చా వేదనా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చం సఞ్ఞం ‘అనిచ్చా సఞ్ఞా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చే సఙ్ఖారే ‘అనిచ్చా సఙ్ఖారా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనిచ్చం విఞ్ఞాణం ‘అనిచ్చం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘దుక్ఖం రూపం ‘దుక్ఖం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. దుక్ఖం వేదనం… దుక్ఖం సఞ్ఞం… దుక్ఖే సఙ్ఖారే… దుక్ఖం విఞ్ఞాణం ‘దుక్ఖం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘అనత్తం రూపం ‘అనత్తా రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. అనత్తం వేదనం… అనత్తం సఞ్ఞం… అనత్తే సఙ్ఖారే… అనత్తం విఞ్ఞాణం ‘అనత్తం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘సఙ్ఖతం రూపం ‘సఙ్ఖతం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. సఙ్ఖతం వేదనం… సఙ్ఖతం సఞ్ఞం… సఙ్ఖతే సఙ్ఖారే… సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణం ‘సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘వధకం రూపం ‘వధకం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. వధకం వేదనం ‘వధకా వేదనా’తి… వధకం సఞ్ఞం ‘వధకా సఞ్ఞా’తి… వధకే సఙ్ఖారే ‘వధకా సఙ్ఖారా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి. వధకం విఞ్ఞాణం ‘వధకం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘సో రూపం ఉపేతి ఉపాదియతి అధిట్ఠాతి ‘అత్తా మే’తి. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం ఉపేతి ఉపాదియతి అధిట్ఠాతి ‘అత్తా మే’తి. తస్సిమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఉపేతా ఉపాదిన్నా దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి.

‘‘సుతవా చ ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో అరియానం దస్సావీ…పే… సప్పురిసధమ్మే సువినీతో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం అత్తానం; న అత్తని రూపం, న రూపస్మిం అత్తానం. న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం; న అత్తని విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం.

‘‘సో అనిచ్చం రూపం ‘అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. అనిచ్చం వేదనం … అనిచ్చం సఞ్ఞం… అనిచ్చే సఙ్ఖారే … అనిచ్చం విఞ్ఞాణం ‘అనిచ్చం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘దుక్ఖం రూపం ‘దుక్ఖం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. దుక్ఖం వేదనం… దుక్ఖం సఞ్ఞం… దుక్ఖే సఙ్ఖారే… దుక్ఖం విఞ్ఞాణం ‘దుక్ఖం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘అనత్తం రూపం ‘అనత్తా రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. అనత్తం వేదనం… అనత్తం సఞ్ఞం… అనత్తే సఙ్ఖారే… అనత్తం విఞ్ఞాణం ‘అనత్తా విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘సఙ్ఖతం రూపం ‘సఙ్ఖతం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. సఙ్ఖతం వేదనం… సఙ్ఖతం సఞ్ఞం… సఙ్ఖతే సఙ్ఖారే… సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణం ‘సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘వధకం రూపం ‘వధకం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. వధకం వేదనం… వధకం సఞ్ఞం… వధకే సఙ్ఖారే ‘‘వధకా సఙ్ఖారా’’తి యథాభూతం పజానాతి. వధకం విఞ్ఞాణం ‘వధకం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘సో రూపం న ఉపేతి, న ఉపాదియతి, నాధిట్ఠాతి – ‘అత్తా మే’తి. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం న ఉపేతి, న ఉపాదియతి, నాధిట్ఠాతి – ‘అత్తా మే’తి. తస్సిమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అనుపేతా అనుపాదిన్నా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ‘‘ఏవమేతం, ఆవుసో సారిపుత్త, హోతి యేసం ఆయస్మన్తానం తాదిసా సబ్రహ్మచారినో అనుకమ్పకా అత్థకామా ఓవాదకా అనుసాసకా. ఇదఞ్చ పన మే ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి. తతియం.

౪. అనురాధసుత్తం

౮౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా అనురాధో భగవతో అవిదూరే అరఞ్ఞకుటికాయం విహరతి. అథ ఖో సమ్బహులా అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా యేన ఆయస్మా అనురాధో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా అనురాధేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఆయస్మన్తం అనురాధం ఏతదవోచుం – ‘‘యో సో, ఆవుసో అనురాధ, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో, తం తథాగతో ఇమేసు చతూసు ఠానేసు పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా’’తి?

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా అనురాధో తే అఞ్ఞతిత్థియే పరిబ్బాజకే ఏతదవోచ – ‘‘యో సో ఆవుసో తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో తం తథాగతో అఞ్ఞత్ర ఇమేహి చతూహి ఠానేహి పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా’’తి. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఆయస్మన్తం అనురాధం ఏతదవోచుం – ‘‘సో చాయం భిక్ఖు నవో భవిస్సతి అచిరపబ్బజితో, థేరో వా పన బాలో అబ్యత్తో’’తి. అథ ఖో అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఆయస్మన్తం అనురాధం నవవాదేన చ బాలవాదేన చ అపసాదేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు.

అథ ఖో ఆయస్మతో అనురాధస్స అచిరపక్కన్తేసు తేసు అఞ్ఞతిత్థియేసు పరిబ్బాజకేసు ఏతదహోసి – ‘‘సచే ఖో మం తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యుం. కథం బ్యాకరమానో ను ఖ్వాహం తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం వుత్తవాదీ చేవ భగవతో అస్సం, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యం, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యం, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి?

అథ ఖో ఆయస్మా అనురాధో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా అనురాధో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, భగవతో అవిదూరే అరఞ్ఞకుటికాయం విహరామి. అథ ఖో, భన్తే, సమ్బహులా అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా యేనాహం తేనుపసఙ్కమింసు …పే… మం ఏతదవోచుం – ‘యో సో, ఆవుసో అనురాధ, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో తం తథాగతో ఇమేసు చతూసు ఠానేసు పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి… హోతి చ న చ హోతి, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా’’’తి?

ఏవం వుత్తాహం, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియే పరిబ్బాజకే ఏతదవోచం – ‘‘యో సో, ఆవుసో, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో, తం తథాగతో అఞ్ఞత్ర ఇమేహి చతూహి ఠానేహి పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా…పే… ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వాతి. ఏవం వుత్తే, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా మం ఏతదవోచుం – ‘సో చాయం భిక్ఖు న వో భవిస్సతి అచిరపబ్బజితో థేరో వా పన బాలో అబ్యత్తో’తి. అథ ఖో మం, భన్తే, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా నవవాదేన బాలవాదేన చ అపసాదేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు’’.

‘‘తస్స మయ్హం, భన్తే, అచిరపక్కన్తేసు తేసు అఞ్ఞతిత్థియేసు పరిబ్బాజకేసు ఏతదహోసి – ‘సచే ఖో మం తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యుం. కథం బ్యాకరమానో ను ఖ్వాహం తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం వుత్తవాదీ చేవ భగవతో అస్సం, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యం, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యం, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’’తి?

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం భన్తే’’…పే… తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతి’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపస్మిం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనాయ…పే… అఞ్ఞత్ర వేదనాయ…పే… సఞ్ఞాయ… అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి… విఞ్ఞాణస్మిం… అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, రూపం… వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ, అయం సో అరూపీ అవేదనో అసఞ్ఞీ అసఙ్ఖారో అవిఞ్ఞాణో తథాగతోతి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏత్థ చ తే, అనురాధ, దిట్ఠేవ ధమ్మే సచ్చతో థేతతో తథాగతే అనుపలబ్భియమానే కల్లం ను తే తం వేయ్యాకరణం – ‘యో సో, ఆవుసో, తథాగతో ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిపత్తో తం తథాగతో అఞ్ఞత్ర ఇమేహి చతూహి ఠానేహి పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేతి – హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, అనురాధ! పుబ్బే చాహం, అనురాధ, ఏతరహి చ దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞపేమి, దుక్ఖస్స చ నిరోధ’’న్తి. చతుత్థం.

౫. వక్కలిసుత్తం

౮౭. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా వక్కలి కుమ్భకారనివేసనే విహరతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా వక్కలి ఉపట్ఠాకే ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ తుమ్హే, ఆవుసో, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమథ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దథ – ‘వక్కలి, భన్తే, భిక్ఖు ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో, సో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేథ – ‘సాధు కిర, భన్తే, భగవా యేన వక్కలి భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమతు; అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో వక్కలిస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘వక్కలి, భన్తే, భిక్ఖు ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో, సో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతి; ఏవఞ్చ పన వదేతి – ‘సాధు కిర, భన్తే, భగవా యేన వక్కలి భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమతు; అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేనాయస్మా వక్కలి తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా వక్కలి భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన మఞ్చకే సమధోసి [సమఞ్చోసి (సీ.), సమఞ్చోపి (స్యా. కం.) సం + ధూ + ఈ = సమధోసి]. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం వక్కలిం ఏతదవోచ – ‘‘అలం, వక్కలి, మా త్వం మఞ్చకే సమధోసి. సన్తిమాని ఆసనాని పఞ్ఞత్తాని; తత్థాహం నిసీదిస్సామీ’’తి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం వక్కలిం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, వక్కలి, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి? ‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం, న యాపనీయం; బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి. ‘‘కచ్చి తే, వక్కలి, న కిఞ్చి కుక్కుచ్చం, న కోచి విప్పటిసారో’’తి? ‘‘తగ్ఘ మే, భన్తే, అనప్పకం కుక్కుచ్చం, అనప్పకో విప్పటిసారో’’తి. ‘‘కచ్చి పన తం, వక్కలి, అత్తా సీలతో న ఉపవదతీ’’తి? ‘‘న ఖో మం, భన్తే, అత్తా సీలతో ఉపవదతీ’’తి. ‘‘నో చే కిర తం, వక్కలి, అత్తా సీలతో ఉపవదతి; అథ కిఞ్చ తే కుక్కుచ్చం కో చ విప్పటిసారో’’తి? ‘‘చిరపటికాహం, భన్తే, భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుకామో, నత్థి చ మే కాయస్మిం తావతికా బలమత్తా, యావతాహం [యాహం (సీ.), యాయాహం (పీ.)] భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమేయ్య’’న్తి.

‘‘అలం, వక్కలి, కిం తే ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి సో మం పస్సతి; యో మం పస్సతి సో ధమ్మం పస్సతి. ధమ్మఞ్హి, వక్కలి, పస్సన్తో మం పస్సతి; మం పస్సన్తో ధమ్మం పస్సతి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, వక్కలి, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’…పే… ఏసో మే అత్తాతి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం వక్కలిం ఇమినా ఓవాదేన ఓవదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా యేన గిజ్ఝకూటో పబ్బతో తేన పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా వక్కలి అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఉపట్ఠాకే ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ మం, ఆవుసో, మఞ్చకం ఆరోపేత్వా యేన ఇసిగిలిపస్సం కాళసిలా తేనుపసఙ్కమథ. కథఞ్హి నామ మాదిసో అన్తరఘరే కాలం కత్తబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’’తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో వక్కలిస్స పటిస్సుత్వా ఆయస్మన్తం వక్కలిం మఞ్చకం ఆరోపేత్వా యేన ఇసిగిలిపస్సం కాళసిలా తేనుపసఙ్కమింసు. అథ ఖో భగవా తఞ్చ రత్తిం తఞ్చ దివావసేసం గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహాసి. అథ ఖో ద్వే దేవతాయో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం గిజ్ఝకూటం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు…పే… ఏకమన్తం అట్ఠంసు. ఏకమన్తం ఠితా ఖో ఏకా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘వక్కలి, భన్తే, భిక్ఖు విమోక్ఖాయ చేతేతీ’’తి. అపరా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సో హి నూన, భన్తే, సువిముత్తో విముచ్చిస్సతీ’’తి. ఇదమవోచుం తా దేవతాయో. ఇదం వత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయింసు.

అథ ఖో భగవా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, యేన వక్కలి భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమథ; ఉపసఙ్కమిత్వా వక్కలిం భిక్ఖుం ఏవం వదేథ –

‘‘‘సుణావుసో త్వం, వక్కలి, భగవతో వచనం ద్విన్నఞ్చ దేవతానం. ఇమం, ఆవుసో, రత్తిం ద్వే దేవతాయో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం గిజ్ఝకూటం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. ఏకమన్తం ఠితా ఖో, ఆవుసో, ఏకా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ – వక్కలి, భన్తే, భిక్ఖు విమోక్ఖాయ చేతేతీతి. అపరా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ – సో హి నూన, భన్తే, సువిముత్తో విముచ్చిస్సతీతి. భగవా చ తం, ఆవుసో వక్కలి, ఏవమాహ – మా భాయి, వక్కలి; మా భాయి, వక్కలి! అపాపకం తే మరణం భవిస్సతి, అపాపికా కాలకిరియా’’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా వక్కలి తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం వక్కలిం ఏతదవోచుం – ‘‘సుణావుసో వక్కలి, భగవతో వచనం ద్విన్నఞ్చ దేవతాన’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా వక్కలి ఉపట్ఠాకే ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ మం, ఆవుసో, మఞ్చకా ఓరోపేథ. కథఞ్హి నామ మాదిసో ఉచ్చే ఆసనే నిసీదిత్వా తస్స భగవతో సాసనం సోతబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’’తి! ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో వక్కలిస్స పటిస్సుత్వా ఆయస్మన్తం వక్కలిం మఞ్చకా ఓరోపేసుం. ‘‘ఇమం, ఆవుసో, రత్తిం ద్వే దేవతాయో అభిక్కన్తాయ రత్తియా…పే… ఏకమన్తం అట్ఠంసు. ఏకమన్తం ఠితా ఖో, ఆవుసో, ఏకా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘వక్కలి, భన్తే, భిక్ఖు విమోక్ఖాయ చేతేతీ’తి. అపరా దేవతా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘సో హి నూన, భన్తే, సువిముత్తో విముచ్చిస్సతీ’తి. భగవా చ తం, ఆవుసో వక్కలి, ఏవమాహ – ‘మా భాయి, వక్కలి; మా భాయి, వక్కలి! అపాపకం తే మరణం భవిస్సతి, అపాపికా కాలకిరియా’’’తి. ‘‘తేన హావుసో, మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దథ – ‘వక్కలి, భన్తే, భిక్ఖు ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేథ – ‘రూపం అనిచ్చం. తాహం, భన్తే, న కఙ్ఖామి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి న విచికిచ్ఛామి. యదనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, నత్థి మే తత్థ ఛన్దో వా రాగో వా పేమం వాతి న విచికిచ్ఛామి. వేదనా అనిచ్చా. తాహం, భన్తే, న కఙ్ఖామి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి న విచికిచ్ఛామి. యదనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, నత్థి మే తత్థ ఛన్దో వా రాగో వా పేమం వాతి న విచికిచ్ఛామి. సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా అనిచ్చా. తాహం, భన్తే, న కఙ్ఖామి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి న విచికిచ్ఛామి. యదనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, నత్థి మే తత్థ ఛన్దో వా రాగో వా పేమం వాతి న విచికిచ్ఛామి. విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. తాహం, భన్తే, న కఙ్ఖామి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి న విచికిచ్ఛామి. యదనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, నత్థి మే తత్థ ఛన్దో వా రాగో వా పేమం వాతి న విచికిచ్ఛామీ’’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో వక్కలిస్స పటిస్సుత్వా పక్కమింసు. అథ ఖో ఆయస్మా వక్కలి అచిరపక్కన్తేసు తేసు భిక్ఖూసు సత్థం ఆహరేసి.

అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘వక్కలి, భన్తే, భిక్ఖు ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో; సో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతి; ఏవఞ్చ వదేతి – ‘రూపం అనిచ్చం. తాహం, భన్తే, న కఙ్ఖామి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి న విచికిచ్ఛామి. యదనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, నత్థి మే తత్థ ఛన్దో వా రాగో వా పేమం వాతి న విచికిచ్ఛామి. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా … విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. తాహం, భన్తే, న కఙ్ఖామి. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి న విచికిచ్ఛామి. యదనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, నత్థి మే తత్థ ఛన్దో వా రాగో వా పేమం వాతి న విచికిచ్ఛామీ’’’తి.

అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆయామ, భిక్ఖవే, యేన ఇసిగిలిపస్సం కాళసిలా తేనుపసఙ్కమిస్సామ; యత్థ వక్కలినా కులపుత్తేన సత్థమాహరిత’’న్తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో భగవా సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం యేన ఇసిగిలిపస్సం కాళసిలా తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో భగవా ఆయస్మన్తం వక్కలిం దూరతోవ మఞ్చకే వివత్తక్ఖన్ధం సేమానం.

తేన ఖో పన సమయేన ధూమాయితత్తం తిమిరాయితత్తం గచ్ఛతేవ పురిమం దిసం, గచ్ఛతి పచ్ఛిమం దిసం, గచ్ఛతి ఉత్తరం దిసం, గచ్ఛతి దక్ఖిణం దిసం, గచ్ఛతి ఉద్ధం దిసం, గచ్ఛతి అధో దిసం, గచ్ఛతి అనుదిసం. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతం ధూమాయితత్తం తిమిరాయితత్తం గచ్ఛతేవ పురిమం దిసం…పే… గచ్ఛతి అనుదిస’’న్తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏసో ఖో, భిక్ఖవే, మారో పాపిమా వక్కలిస్స కులపుత్తస్స విఞ్ఞాణం సమన్వేసతి [సమన్నేసతి (క. సీ. పీ.)] – ‘కత్థ వక్కలిస్స కులపుత్తస్స విఞ్ఞాణం పతిట్ఠిత’న్తి? అప్పతిట్ఠితేన చ, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణేన వక్కలి కులపుత్తో పరినిబ్బుతో’’తి. పఞ్చమం.

౬. అస్సజిసుత్తం

౮౮. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా అస్సజి కస్సపకారామే విహరతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా అస్సజి ఉపట్ఠాకే ఆమన్తేసి – ‘‘ఏథ తుమ్హే, ఆవుసో, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమథ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దథ – ‘అస్సజి, భన్తే, భిక్ఖు ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేథ – ‘సాధు కిర, భన్తే, భగవా యేన అస్సజి భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో అస్సజిస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అస్సజి, భన్తే, భిక్ఖు ఆబాధికో…పే… సాధు కిర, భన్తే, భగవా యేన అస్సజి భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా అస్సజి తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా అస్సజి భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన మఞ్చకే సమధోసి. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం అస్సజిం [ఆయస్మతో అస్సజిస్స (పీ. క.)] ఏతదవోచ – ‘‘అలం, అస్సజి, మా త్వం మఞ్చకే సమధోసి. సన్తిమాని ఆసనాని పఞ్ఞత్తాని, తత్థాహం నిసీదిస్సామీ’’తి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం అస్సజిం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, అస్సజి, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం…పే… పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో అభిక్కమో’’తి?

‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం…పే… అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో పటిక్కమో’’తి. ‘‘కచ్చి తే, అస్సజి, న కిఞ్చి కుక్కుచ్చం న కోచి విప్పటిసారో’’తి? ‘‘తగ్ఘ మే, భన్తే, అనప్పకం కుక్కుచ్చం అనప్పకో విప్పటిసారో’’తి. ‘‘కచ్చి పన తం, అస్సజి, అత్తా సీలతో న ఉపవదతీ’’తి? ‘‘న ఖో మం, భన్తే, అత్తా సీలతో ఉపవదతీ’’తి. ‘‘నో చే కిర తం, అస్సజి, అత్తా సీలతో ఉపవదతి, అథ కిఞ్చ తే కుక్కుచ్చం కో చ విప్పటిసారో’’తి? ‘‘పుబ్బే ఖ్వాహం, భన్తే, గేలఞ్ఞే పస్సమ్భేత్వా పస్సమ్భేత్వా కాయసఙ్ఖారే విహరామి, సోహం సమాధిం నప్పటిలభామి. తస్స మయ్హం, భన్తే, తం సమాధిం అప్పటిలభతో ఏవం హోతి – ‘నో చస్సాహం పరిహాయామీ’’’తి. ‘‘యే తే, అస్సజి, సమణబ్రాహ్మణా సమాధిసారకా సమాధిసామఞ్ఞా తేసం తం సమాధిం అప్పటిలభతం ఏవం హోతి – ‘నో చస్సు మయం పరిహాయామా’’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అస్సజి, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’…పే… విఞ్ఞాణం …పే… తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీతి. సో సుఖం చే వేదనం వేదయతి [వేదియతి (సీ. పీ.)], సా ‘అనిచ్చా’తి పజానాతి. ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి. ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి. దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, సా ‘అనిచ్చా’తి పజానాతి. ‘అనజ్ఝోసితా’తి పజానాతి. ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి. అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, సా ‘అనిచ్చా’తి పజానాతి…పే… ‘అనభినన్దితా’తి పజానాతి. సో సుఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి; దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి; అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి. సో కాయపరియన్తికం చే వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. జీవితపరియన్తికం చే వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతి.

‘‘సేయ్యథాపి, అస్సజి, తేలఞ్చ పటిచ్చ, వట్టిఞ్చ పటిచ్చ, తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య; తస్సేవ తేలస్స చ వట్టియా చ పరియాదానా అనాహారో నిబ్బాయేయ్య. ఏవమేవ ఖో, అస్సజి, భిక్ఖు కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీ’తి పజానాతి. ‘కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తీ’తి పజానాతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. ఖేమకసుత్తం

౮౯. ఏకం సమయం సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ కోసమ్బియం విహరన్తి ఘోసితారామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఖేమకో బదరికారామే విహరతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితా ఆయస్మన్తం దాసకం ఆమన్తేసుం – ‘‘ఏహి త్వం, ఆవుసో దాసక, యేన ఖేమకో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఖేమకం భిక్ఖుం ఏవం వదేహి – ‘థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – కచ్చి తే, ఆవుసో, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి నో అభిక్కమన్తి, పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో అభిక్కమో’’’తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా దాసకో థేరానం భిక్ఖూనం పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా ఖేమకో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఖేమకం ఏతదవోచ – ‘‘థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – ‘కచ్చి తే, ఆవుసో, ఖమనీయం…పే… నో అభిక్కమో’’’తి? ‘‘న మే, ఆవుసో, ఖమనీయం న యాపనీయం…పే… అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో పటిక్కమో’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా దాసకో యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘ఖేమకో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఏవమాహ – ‘న మే, ఆవుసో, ఖమనీయం…పే… అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో పటిక్కమో’’’తి. ‘‘ఏహి త్వం, ఆవుసో దాసక, యేన ఖేమకో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఖేమకం భిక్ఖుం ఏవం వదేహి – ‘థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో, వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమేసు ఆయస్మా ఖేమకో పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సతీ’’’తి?

‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా దాసకో థేరానం భిక్ఖూనం పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా ఖేమకో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా…పే… థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – ‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమేసు ఆయస్మా ఖేమకో పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సతీ’’తి? ‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమేసు ఖ్వాహం, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు న కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సామీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా దాసకో యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘ఖేమకో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఏవమాహ – ‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమేసు ఖ్వాహం, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు న కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సామీ’’’తి. ‘‘ఏహి త్వం, ఆవుసో దాసక, యేన ఖేమకో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఖేమకం భిక్ఖుం ఏవం వదేహి – ‘థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. నో చే కిరాయస్మా ఖేమకో ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సతి. తేనహాయస్మా ఖేమకో అరహం ఖీణాసవో’’’తి.

‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా దాసకో థేరానం భిక్ఖూనం పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా ఖేమకో…పే… థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – ‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో; నో చే కిరాయస్మా ఖేమకో ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సతి, తేనహాయస్మా ఖేమకో అరహం ఖీణాసవో’’తి. ‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమేసు ఖ్వాహం, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు న కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సామి, న చమ్హి అరహం ఖీణాసవో; అపి చ మే, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ‘అస్మీ’తి అధిగతం, ‘అయమహమస్మీ’తి న చ సమనుపస్సామీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా దాసకో యేన థేరా భిక్ఖూ…పే… థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘ఖేమకో, ఆవుసో, భిక్ఖు ఏవమాహ – పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా భగవతా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమేసు ఖ్వాహం, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు న కిఞ్చి అత్తం వా అత్తనియం వా సమనుపస్సామి, న చమ్హి అరహం ఖీణాసవో; అపి చ మే, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ‘అస్మీ’తి అధిగతం, ‘అయమహమస్మీ’తి న చ సమనుపస్సామీ’’తి.

‘‘ఏహి త్వం, ఆవుసో దాసక, యేన ఖేమకో భిక్ఖు తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఖేమకం భిక్ఖుం ఏవం వదేహి – ‘థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – యమేతం, ఆవుసో ఖేమక, అస్మీతి వదేసి, కిమేతం అస్మీతి వదేసి? రూపం అస్మీతి వదేసి, అఞ్ఞత్ర రూపా అస్మీతి వదేసి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అస్మీతి వదేసి, అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా అస్మీతి వదేసి. యమేతం, ఆవుసో ఖేమక, అస్మీతి వదేసి. కిమేతం అస్మీతి వదేసీ’’’తి?

‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా దాసకో థేరానం భిక్ఖూనం పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా ఖేమకో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఖేమకం ఏతదవోచ – థేరా తం, ఆవుసో ఖేమక, ఏవమాహంసు – ‘‘యమేతం, ఆవుసో ఖేమక, ‘అస్మీ’తి వదేసి, కిమేతం ‘అస్మీ’తి వదేసి? రూపం ‘అస్మీ’తి వదేసి అఞ్ఞత్ర రూపా ‘అస్మీ’తి వదేసి? వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం ‘అస్మీ’తి వదేసి అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా ‘అస్మీ’తి వదేసి? యమేతం, ఆవుసో ఖేమక, ‘అస్మీ’తి వదేసి, కిమేతం ‘అస్మీ’తి వదేసి’’తి? ‘‘అలం, ఆవుసో దాసక, కిం ఇమాయ సన్ధావనికాయ! ఆహరావుసో, దణ్డం; అహమేవ యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమిస్సామీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఖేమకో దణ్డమోలుబ్భ యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం ఖేమకం థేరా భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘‘యమేతం, ఆవుసో ఖేమక, ‘అస్మీ’తి వదేసి, కిమేతం ‘అస్మీ’తి వదేసి? రూపం ‘అస్మీ’తి వదేసి, అఞ్ఞత్ర రూపా ‘అస్మీ’తి వదేసి? వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం ‘అస్మీ’తి వదేసి, అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా ‘అస్మీ’తి వదేసి? యమేతం, ఆవుసో ఖేమక, ‘అస్మీ’తి వదేసి, కిమేతం ‘అస్మీ’తి వదేసీ’’తి? ‘‘న ఖ్వాహం, ఆవుసో, రూపం ‘అస్మీ’తి వదామి; నపి అఞ్ఞత్ర రూపా ‘అస్మీ’తి వదామి. న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం ‘అస్మీ’తి వదామి; నపి అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా ‘అస్మీ’తి వదామి. అపి చ మే, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ‘అస్మీ’తి అధిగతం ‘అయమహమస్మీ’తి న చ సమనుపస్సామి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, ఉప్పలస్స వా పదుమస్స వా పుణ్డరీకస్స వా గన్ధో. యో ను ఖో ఏవం వదేయ్య – ‘పత్తస్స గన్ధో’తి వా ‘వణ్ణస్స [వణ్డస్స (కత్థచి)] గన్ధో’తి వా ‘కిఞ్జక్ఖస్స గన్ధో’తి వా సమ్మా ను ఖో సో వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’. ‘‘యథా కథం, పనావుసో, సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్యా’’తి? ‘‘‘పుప్ఫస్స గన్ధో’తి ఖో, ఆవుసో, సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్యా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖ్వాహం, ఆవుసో, న రూపం ‘అస్మీ’తి వదామి, నపి అఞ్ఞత్ర రూపా ‘అస్మీ’తి వదామి. న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం ‘అస్మీ’తి వదామి, నపి అఞ్ఞత్ర విఞ్ఞాణా ‘అస్మీ’తి వదామి. అపి చ మే, ఆవుసో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ‘అస్మీ’తి అధిగతం ‘అయమహమస్మీ’తి న చ సమనుపస్సామి’’.

‘‘కిఞ్చాపి, ఆవుసో, అరియసావకస్స పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని భవన్తి, అథ ఖ్వస్స హోతి – ‘యో చ పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుసహగతో అస్మీతి మానో, అస్మీతి ఛన్దో, అస్మీతి అనుసయో అసమూహతో. సో అపరేన సమయేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహరతి – ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. తస్సిమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సినో విహరతో యోపిస్స హోతి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుసహగతో ‘అస్మీ’తి, మానో ‘అస్మీ’తి, ఛన్దో ‘అస్మీ’తి అనుసయో అసమూహతో, సోపి సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, వత్థం సంకిలిట్ఠం మలగ్గహితం. తమేనం సామికా రజకస్స అనుపదజ్జుం. తమేనం రజకో ఊసే వా ఖారే వా గోమయే వా సమ్మద్దిత్వా అచ్ఛే ఉదకే విక్ఖాలేతి. కిఞ్చాపి తం హోతి వత్థం పరిసుద్ధం పరియోదాతం, అథ ఖ్వస్స హోతి యేవ అనుసహగతో ఊసగన్ధో వా ఖారగన్ధో వా గోమయగన్ధో వా అసమూహతో. తమేనం రజకో సామికానం దేతి. తమేనం సామికా గన్ధపరిభావితే కరణ్డకే నిక్ఖిపన్తి. యోపిస్స హోతి అనుసహగతో ఊసగన్ధో వా ఖారగన్ధో వా గోమయగన్ధో వా అసమూహతో, సోపి సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, కిఞ్చాపి అరియసావకస్స పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని భవన్తి, అథ ఖ్వస్స హోతి యేవ పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుసహగతో ‘అస్మీ’తి, మానో ‘అస్మీ’తి, ఛన్దో ‘అస్మీ’తి అనుసయో అసమూహతో. సో అపరేన సమయేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహరతి. ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. తస్స ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సినో విహరతో యోపిస్స హోతి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుసహగతో ‘అస్మీ’తి, మానో ‘అస్మీ’తి, ఛన్దో ‘అస్మీ’తి అనుసయో అసమూహతో, సోపి సముగ్ఘాతం గచ్ఛతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే, థేరా భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఖేమకం ఏతదవోచుం – ‘‘న ఖో [న ఖో పన (క.)] మయం ఆయస్మన్తం ఖేమకం విహేసాపేఖా పుచ్ఛిమ్హ, అపి చాయస్మా ఖేమకో పహోసి తస్స భగవతో సాసనం విత్థారేన ఆచిక్ఖితుం దేసేతుం పఞ్ఞాపేతుం పట్ఠపేతుం వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుం. తయిదం ఆయస్మతా ఖేమకేన తస్స భగవతో సాసనం విత్థారేన ఆచిక్ఖితం దేసితం పఞ్ఞాపితం పట్ఠపితం వివరితం విభజితం ఉత్తానీకత’’న్తి.

ఇదమవోచ ఆయస్మా ఖేమకో. అత్తమనా థేరా భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఖేమకస్స భాసితం అభినన్దుం. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే సట్ఠిమత్తానం థేరానం భిక్ఖూనం అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసు, ఆయస్మతో ఖేమకస్స చాతి. సత్తమం.

౮. ఛన్నసుత్తం

౯౦. ఏకం సమయం సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ బారాణసియం విహరన్తి ఇసిపతనే మిగదాయే. అథ ఖో ఆయస్మా ఛన్నో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో అవాపురణం [అపాపురణం (సీ. స్యా. కం.)] ఆదాయ విహారేన విహారం ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘ఓవదన్తు మం ఆయస్మన్తో థేరా, అనుసాసన్తు మం ఆయస్మన్తో థేరా, కరోన్తు మే ఆయస్మన్తో థేరా ధమ్మిం కథం, యథాహం ధమ్మం పస్సేయ్య’’న్తి.

ఏవం వుత్తే, థేరా భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఏతదవోచుం – ‘‘రూపం ఖో, ఆవుసో ఛన్న, అనిచ్చం; వేదనా అనిచ్చా; సఞ్ఞా అనిచ్చా; సఙ్ఖారా అనిచ్చా; విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. రూపం అనత్తా; వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా; సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మతో ఛన్నస్స ఏతదహోసి – ‘‘మయ్హమ్పి ఖో ఏతం ఏవం [మయ్హమ్పి ఖో ఏవం (స్యా. కం.)] హోతి – ‘రూపం అనిచ్చం, వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం; రూపం అనత్తా, వేదనా … సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’తి. అథ చ పన మే సబ్బసఙ్ఖారసమథే సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గే తణ్హాక్ఖయే విరాగే నిరోధే నిబ్బానే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి నాధిముచ్చతి. పరితస్సనా ఉపాదానం ఉప్పజ్జతి; పచ్చుదావత్తతి మానసం – ‘అథ కో చరహి మే అత్తా’తి? న ఖో పనేవం ధమ్మం పస్సతో హోతి. కో ను ఖో మే తథా ధమ్మం దేసేయ్య యథాహం ధమ్మం పస్సేయ్య’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మతో ఛన్నస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే సత్థు చేవ సంవణ్ణితో సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం, పహోతి చ మే ఆయస్మా ఆనన్దో తథా ధమ్మం దేసేతుం యథాహం ధమ్మం పస్సేయ్యం; అత్థి చ మే ఆయస్మన్తే ఆనన్దే తావతికా విస్సట్ఠి [విస్సత్థి (?)]. యంనూనాహం యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా ఛన్నో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన కోసమ్బీ ఘోసితారామో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఛన్నో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ –

‘‘ఏకమిదాహం, ఆవుసో ఆనన్ద, సమయం బారాణసియం విహరామి ఇసిపతనే మిగదాయే. అథ ఖ్వాహం, ఆవుసో, సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో అవాపురణం ఆదాయ విహారేన విహారం ఉపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచం – ‘ఓవదన్తు మం ఆయస్మన్తో థేరా, అనుసాసన్తు మం ఆయస్మన్తో థేరా, కరోన్తు మే ఆయస్మన్తో థేరా ధమ్మిం కథం యథాహం ధమ్మం పస్సేయ్య’న్తి. ఏవం వుత్తే మం, ఆవుసో, థేరా భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘రూపం ఖో, ఆవుసో ఛన్న, అనిచ్చం; వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం; రూపం అనత్తా…పే… విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’’తి.

‘‘తస్స మయ్హం, ఆవుసో, ఏతదహోసి – ‘మయ్హమ్పి ఖో ఏతం ఏవం హోతి – రూపం అనిచ్చం…పే… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం, రూపం అనత్తా, వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’తి. అథ చ పన మే సబ్బసఙ్ఖారసమథే సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గే తణ్హాక్ఖయే విరాగే నిరోధే నిబ్బానే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి నాధిముచ్చతి. పరితస్సనా ఉపాదానం ఉప్పజ్జతి; పచ్చుదావత్తతి మానసం – ‘అథ కో చరహి మే అత్తా’తి? న ఖో పనేవం ధమ్మం పస్సతో హోతి. కో ను ఖో మే తథా ధమ్మం దేసేయ్య యథాహం ధమ్మం పస్సేయ్యన్తి!

‘‘తస్స మయ్హం, ఆవుసో, ఏతదహోసి – ‘అయం ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితరామే సత్థు చేవ సంవణ్ణితో సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం, పహోతి చ మే ఆయస్మా ఆనన్దో తథా ధమ్మం దేసేతుం యథాహం ధమ్మం పస్సేయ్యం. అత్థి చ మే ఆయస్మన్తే ఆనన్దే తావతికా విస్సట్ఠి. యంనూనాహం యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమేయ్య’న్తి. ఓవదతు మం, ఆయస్మా ఆనన్దో; అనుసాసతు మం, ఆయస్మా ఆనన్దో; కరోతు మే, ఆయస్మా ఆనన్దో ధమ్మిం కథం యథాహం ధమ్మం పస్సేయ్య’’న్తి.

‘‘ఏత్తకేనపి మయం ఆయస్మతో ఛన్నస్స అత్తమనా అపి నామ తం [అత్తమనా అభిరద్ధా, తం (సీ. స్యా. కం.)] ఆయస్మా ఛన్నో ఆవి అకాసి ఖీలం ఛిన్ది [పభిన్ది (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. ఓదహావుసో, ఛన్న, సోతం; భబ్బోసి [భబ్బో త్వం (క.)] ధమ్మం విఞ్ఞాతు’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మతో ఛన్నస్స తావతకేనేవ [తావదేవ (సీ.)] ఉళారం పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జి – ‘‘భబ్బో కిరస్మి ధమ్మం విఞ్ఞాతు’’న్తి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, ఆవుసో ఛన్న, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా చ పటిగ్గహితం కచ్చానగోత్తం భిక్ఖుం ఓవదన్తస్స – ద్వయనిస్సితో ఖ్వాయం, కచ్చాన, లోకో యేభుయ్యేన అత్థితఞ్చేవ నత్థితఞ్చ. లోకసముదయం ఖో, కచ్చాన, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యా లోకే నత్థితా, సా న హోతి. లోకనిరోధం ఖో, కచ్చాన, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యా లోకే అత్థితా, సా న హోతి. ఉపయుపాదానాభినివేసవినిబన్ధో ఖ్వాయం, కచ్చాన, లోకో యేభుయ్యేన తం చాయం ఉపయుపాదానం చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయం న ఉపేతి న ఉపాదియతి నాధిట్ఠాతి ‘అత్తా మే’తి. దుక్ఖమేవ ఉప్పజ్జమానం ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖం నిరుజ్ఝమానం నిరుజ్ఝతీతి న కఙ్ఖతి న విచికిచ్ఛతి. అపరప్పచ్చయా ఞాణమేవస్స ఏత్థ హోతి. ఏత్తావతా ఖో, కచ్చాన, సమ్మాదిట్ఠి హోతి. సబ్బమత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో. సబ్బం నత్థీతి అయం దుతియో అన్తో. ఏతే తే, కచ్చాన, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి.

‘‘ఏవమేతం, ఆవుసో ఆనన్ద, హోతి యేసం ఆయస్మన్తానం తాదిసా సబ్రహ్మచారయో అనుకమ్పకా అత్థకామా ఓవాదకా అనుసాసకా. ఇదఞ్చ పన మే ఆయస్మతో ఆనన్దస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా ధమ్మో అభిసమితో’’తి. అట్ఠమం.

౯. రాహులసుత్తం

౯౧. సావత్థినిదానం. అథ ఖో ఆయస్మా రాహులో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా రాహులో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, జానతో కథం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయా న హోన్తీ’’తి?

‘‘యం కిఞ్చి, రాహుల, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. యా కాచి వేదనా … యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా…పే… సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. ఏవం ఖో, రాహుల, జానతో ఏవం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయా న హోన్తీ’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియరాహులసుత్తం

౯౨. సావత్థినిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా రాహులో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, జానతో కథం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహఙ్కారమమఙ్కారమానాపగతం మానసం హోతి విధాసమతిక్కన్తం సన్తం సువిముత్త’’న్తి? ‘‘యం కిఞ్చి, రాహుల, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా…పే… యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుపాదా విముత్తో హోతి. యా కాచి వేదనా… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుపాదా విముత్తో హోతి. ఏవం ఖో, రాహుల, జానతో ఏవం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహఙ్కారమమఙ్కారమానాపగతం మానసం హోతి విధా సమతిక్కన్తం సన్తం సువిముత్త’’న్తి. దసమం.

థేరవగ్గో నవమో.

తస్సుద్దానం –

ఆనన్దో తిస్సో యమకో, అనురాధో చ వక్కలి;

అస్సజి ఖేమకో ఛన్నో, రాహులా అపరే దువే.