౮. ఖజ్జనీయవగ్గో

౧. అస్సాదసుత్తం

౭౩. సావత్థినిదానం. ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో రూపస్స అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారానం… విఞ్ఞాణస్స అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో రూపస్స అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. వేదనా … సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారానం… విఞ్ఞాణస్స అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతీ’’తి. పఠమం.

౨. సముదయసుత్తం

౭౪. సావత్థినిదానం. ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో రూపస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారానం… విఞ్ఞాణస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. సుతవా చ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో రూపస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారానం… విఞ్ఞాణస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతీ’’తి. దుతియం.

౩. దుతియసముదయసుత్తం

౭౫. సావత్థినిదానం. ‘‘సుతవా, భిక్ఖవే, అరియసావకో రూపస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారానం… విఞ్ఞాణస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతీ’’తి. తతియం.

౪. అరహన్తసుత్తం

౭౬. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం’’.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి… సఞ్ఞాయపి… సఙ్ఖారేసుపి… విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. యావతా, భిక్ఖవే, సత్తావాసా, యావతా భవగ్గం, ఏతే అగ్గా, ఏతే సేట్ఠా లోకస్మిం యదిదం అరహన్తో’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘సుఖినో వత అరహన్తో, తణ్హా తేసం న విజ్జతి;

అస్మిమానో సముచ్ఛిన్నో, మోహజాలం పదాలితం.

‘‘అనేజం తే అనుప్పత్తా, చిత్తం తేసం అనావిలం;

లోకే అనుపలిత్తా తే, బ్రహ్మభూతా అనాసవా.

‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయ, సత్త సద్ధమ్మగోచరా;

పసంసియా సప్పురిసా, పుత్తా బుద్ధస్స ఓరసా.

‘‘సత్తరతనసమ్పన్నా, తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖితా;

అనువిచరన్తి మహావీరా, పహీనభయభేరవా.

‘‘దసహఙ్గేహి సమ్పన్నా, మహానాగా సమాహితా;

ఏతే ఖో సేట్ఠా లోకస్మిం, తణ్హా తేసం న విజ్జతి.

‘‘అసేఖఞాణముప్పన్నం, అన్తిమోయం [అన్తిమస్స (క.)] సముస్సయో;

యో సారో బ్రహ్మచరియస్స, తస్మిం అపరపచ్చయా.

‘‘విధాసు న వికమ్పన్తి, విప్పముత్తా పునబ్భవా;

దన్తభూమిమనుప్పత్తా, తే లోకే విజితావినో.

‘‘ఉద్ధం తిరియం అపాచీనం, నన్దీ తేసం న విజ్జతి;

నదన్తి తే సీహనాదం, బుద్ధా లోకే అనుత్తరా’’తి. చతుత్థం;

౫. దుతియఅరహన్తసుత్తం

౭౭. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి…పే… ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం’’.

౬. సీహసుత్తం

౭౮. సావత్థినిదానం. ‘‘సీహో, భిక్ఖవే, మిగరాజా సాయన్హసమయం ఆసయా నిక్ఖమతి; ఆసయా నిక్ఖమిత్వా విజమ్భతి; విజమ్భిత్వా సమన్తా చతుద్దిసా అనువిలోకేతి; సమన్తా చతుద్దిసా అనువిలోకేత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదతి; తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతా పాణా సీహస్స మిగరఞ్ఞో నదతో సద్దం సుణన్తి; యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి; బిలం బిలాసయా పవిసన్తి; దకం దకాసయా పవిసన్తి; వనం వనాసయా పవిసన్తి; ఆకాసం పక్ఖినో భజన్తి. యేపి తే, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో నాగా గామనిగమరాజధానీసు, దళ్హేహి వరత్తేహి బద్ధా, తేపి తాని బన్ధనాని సఞ్ఛిన్దిత్వా సమ్పదాలేత్వా భీతా ముత్తకరీసం చజమానా [మోచన్తా (పీ. క.)], యేన వా తేన వా పలాయన్తి. ఏవం మహిద్ధికో ఖో, భిక్ఖవే, సీహో మిగరాజా తిరచ్ఛానగతానం పాణానం, ఏవం మహేసక్ఖో, ఏవం మహానుభావో’’.

‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యదా తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ధమ్మం దేసేతి – ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. యేపి తే, భిక్ఖవే, దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా ఉచ్చేసు విమానేసు చిరట్ఠితికా తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి – ‘అనిచ్చావ కిర, భో, మయం సమానా నిచ్చమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ. అద్ధువావ కిర, భో, మయం సమానా ధువమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ. అసస్సతావ కిర, భో, మయం సమానా సస్సతమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ. మయమ్పి కిర, భో, అనిచ్చా అద్ధువా అసస్సతా సక్కాయపరియాపన్నా’తి. ఏవం మహిద్ధికో ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతో సదేవకస్స లోకస్స, ఏవం మహేసక్ఖో, ఏవం మహానుభావో’’తి. ఇదమవోచ భగవా…పే… ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘యదా బుద్ధో అభిఞ్ఞాయ, ధమ్మచక్కం పవత్తయి;

సదేవకస్స లోకస్స, సత్థా అప్పటిపుగ్గలో.

‘‘సక్కాయఞ్చ నిరోధఞ్చ, సక్కాయస్స చ సమ్భవం;

అరియఞ్చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘యేపి దీఘాయుకా దేవా, వణ్ణవన్తో యసస్సినో;

భీతా సన్తాసమాపాదుం, సీహస్సేవితరే మిగా.

అవీతివత్తా సక్కాయం, అనిచ్చా కిర భో మయం;

సుత్వా అరహతో వాక్యం, విప్పముత్తస్స తాదినో’’తి. ఛట్ఠం;

౭. ఖజ్జనీయసుత్తం

౭౯. సావత్థినిదానం. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరమానా అనుస్సరన్తి సబ్బేతే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అనుస్సరన్తి ఏతేసం వా అఞ్ఞతరం. కతమే పఞ్చ? ‘ఏవంరూపో అహోసిం అతీతమద్ధాన’న్తి – ఇతి వా హి, భిక్ఖవే, అనుస్సరమానో రూపంయేవ అనుస్సరతి. ‘ఏవంవేదనో అహోసిం అతీతమద్ధాన’న్తి – ఇతి వా హి, భిక్ఖవే, అనుస్సరమానో వేదనంయేవ అనుస్సరతి. ‘ఏవంసఞ్ఞో అహోసిం అతీతమద్ధాన’న్తి… ‘ఏవంసఙ్ఖారో అహోసిం అతీతమద్ధాన’న్తి… ‘ఏవంవిఞ్ఞాణో అహోసిం అతీతమద్ధాన’న్తి – ఇతి వా హి, భిక్ఖవే, అనుస్సరమానో విఞ్ఞాణమేవ అనుస్సరతి’’.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథ? రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతి, జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి, పిపాసాయపి రుప్పతి, డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేనపి [… సిరింసపసమ్ఫస్సేనపి (సీ. పీ.)] రుప్పతి. రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతి.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, వేదనం వదేథ? వేదయతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘వేదనా’తి వుచ్చతి. కిఞ్చ వేదయతి? సుఖమ్పి వేదయతి, దుక్ఖమ్పి వేదయతి, అదుక్ఖమసుఖమ్పి వేదయతి. వేదయతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘వేదనా’తి వుచ్చతి.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సఞ్ఞం వదేథ? సఞ్జానాతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘సఞ్ఞా’తి వుచ్చతి. కిఞ్చ సఞ్జానాతి? నీలమ్పి సఞ్జానాతి, పీతకమ్పి సఞ్జానాతి, లోహితకమ్పి సఞ్జానాతి, ఓదాతమ్పి సఞ్జానాతి. సఞ్జానాతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘సఞ్ఞా’తి వుచ్చతి.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారే వదేథ? సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘సఙ్ఖారా’తి వుచ్చతి. కిఞ్చ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తి? రూపం రూపత్తాయ [రూపత్థాయ (క.)] సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తి, వేదనం వేదనత్తాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తి, సఞ్ఞం సఞ్ఞత్తాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తి, సఙ్ఖారే సఙ్ఖారత్తాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తి, విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణత్తాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తి. సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘సఙ్ఖారా’తి వుచ్చతి.

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం వదేథ? విజానాతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘విఞ్ఞాణ’న్తి వుచ్చతి. కిఞ్చ విజానాతి? అమ్బిలమ్పి విజానాతి, తిత్తకమ్పి విజానాతి, కటుకమ్పి విజానాతి, మధురమ్పి విజానాతి, ఖారికమ్పి విజానాతి, అఖారికమ్పి విజానాతి, లోణికమ్పి విజానాతి, అలోణికమ్పి విజానాతి. విజానాతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘విఞ్ఞాణ’న్తి వుచ్చతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖో ఏతరహి రూపేన ఖజ్జామి. అతీతమ్పాహం అద్ధానం ఏవమేవ రూపేన ఖజ్జిం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నేన రూపేన ఖజ్జామి. అహఞ్చేవ ఖో పన అనాగతం రూపం అభినన్దేయ్యం, అనాగతమ్పాహం అద్ధానం ఏవమేవ రూపేన ఖజ్జేయ్యం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నేన రూపేన ఖజ్జామీ’తి. సో ఇతి పటిసఙ్ఖాయ అతీతస్మిం రూపస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం రూపం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి.

‘‘‘అహం ఖో ఏతరహి వేదనాయ ఖజ్జామి. అతీతమ్పాహం అద్ధానం ఏవమేవ వేదనాయ ఖజ్జిం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నాయ వేదనాయ ఖజ్జామి. అహఞ్చేవ ఖో పన అనాగతం వేదనం అభినన్దేయ్యం; అనాగతమ్పాహం అద్ధానం ఏవమేవ వేదనాయ ఖజ్జేయ్యం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నాయ వేదనాయ ఖజ్జామీ’తి. సో ఇతి పటిసఙ్ఖాయ అతీతాయ వేదనాయ అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం వేదనం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నాయ వేదనాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి.

‘‘‘అహం ఖో ఏతరహి సఞ్ఞాయ ఖజ్జామి…పే… అహం ఖో ఏతరహి సఙ్ఖారేహి ఖజ్జామి. అతీతమ్పాహం అద్ధానం ఏవమేవ సఙ్ఖారేహి ఖజ్జిం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నేహి సఙ్ఖారేహి ఖజ్జామీతి. అహఞ్చేవ ఖో పన అనాగతే సఙ్ఖారే అభినన్దేయ్యం; అనాగతమ్పాహం అద్ధానం ఏవమేవ సఙ్ఖారేహి ఖజ్జేయ్యం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నేహి సఙ్ఖారేహి ఖజ్జామీ’తి. సో ఇతి పటిసఙ్ఖాయ అతీతేసు సఙ్ఖారేసు అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతే సఙ్ఖారే నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నానం సఙ్ఖారానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి.

‘‘‘అహం ఖో ఏతరహి విఞ్ఞాణేన ఖజ్జామి. అతీతమ్పి అద్ధానం ఏవమేవ విఞ్ఞాణేన ఖజ్జిం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నేన విఞ్ఞాణేన ఖజ్జామి. అహఞ్చేవ ఖో పన అనాగతం విఞ్ఞాణం అభినన్దేయ్యం; అనాగతమ్పాహం అద్ధానం ఏవమేవ విఞ్ఞాణేన ఖజ్జేయ్యం, సేయ్యథాపి ఏతరహి పచ్చుప్పన్నేన విఞ్ఞాణేన ఖజ్జామీ’తి. సో ఇతి పటిసఙ్ఖాయ అతీతస్మిం విఞ్ఞాణస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం విఞ్ఞాణం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా … సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యా కాచి వేదనా… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం’’.

‘‘అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో అపచినాతి, నో ఆచినాతి; పజహతి [నో (సీ.)], న ఉపాదియతి; విసినేతి [నో (సీ.)], న ఉస్సినేతి; విధూపేతి [నో (సీ.)], న సన్ధూపేతి. కిఞ్చ అపచినాతి, నో ఆచినాతి? రూపం అపచినాతి, నో ఆచినాతి; వేదనం … సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అపచినాతి, నో ఆచినాతి. కిఞ్చ పజహతి, న ఉపాదియతి? రూపం పజహతి, న ఉపాదియతి; వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం పజహతి, న ఉపాదియతి. కిఞ్చ విసినేతి, న ఉస్సినేతి? రూపం విసినేతి, న ఉస్సినేతి; వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం విసినేతి, న ఉస్సినేతి. కిఞ్చ విధూపేతి, న సన్ధూపేతి? రూపం విధూపేతి, న సన్ధూపేతి; వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం విధూపేతి, న సన్ధూపేతి.

‘‘అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నేవాచినాతి న అపచినాతి, అపచినిత్వా ఠితో నేవ పజహతి న ఉపాదియతి, పజహిత్వా ఠితో నేవ విసినేతి న ఉస్సినేతి, విసినేత్వా ఠితో నేవ విధూపేతి న సన్ధూపేతి. విధూపేత్వా ఠితో కిఞ్చ నేవాచినాతి న అపచినాతి? అపచినిత్వా ఠితో రూపం నేవాచినాతి న అపచినాతి; అపచినిత్వా ఠితో వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం నేవాచినాతి న అపచినాతి. అపచినిత్వా ఠితో కిఞ్చ నేవ పజహతి న ఉపాదియతి? పజహిత్వా ఠితో రూపం నేవ పజహతి న ఉపాదియతి; పజహిత్వా ఠితో వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం నేవ పజహతి న ఉపాదియతి. పజహిత్వా ఠితో కిఞ్చ నేవ విసినేతి న ఉస్సినేతి? విసినేత్వా ఠితో రూపం నేవ విసినేతి న ఉస్సినేతి; విసినేత్వా ఠితో వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం నేవ విసినేతి న ఉస్సినేతి. విసినేత్వా ఠితో కిఞ్చ నేవ విధూపేతి న సన్ధూపేతి? విధూపేత్వా ఠితో రూపం నేవ విధూపేతి న సన్ధూపేతి; విధూపేత్వా ఠితో వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం నేవ విధూపేతి న సన్ధూపేతి. విధూపేత్వా ఠితో ఏవంవిముత్తచిత్తం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖుం సఇన్దా దేవా సబ్రహ్మకా సపజాపతికా ఆరకావ నమస్సన్తి –

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;

యస్స తే నాభిజానామ, యమ్పి నిస్సాయ ఝాయసీ’’తి. సత్తమం;

౮. పిణ్డోల్యసుత్తం

౮౦. ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో భగవా కిస్మిఞ్చిదేవ పకరణే భిక్ఖుసఙ్ఘం పణామేత్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ కపిలవత్థుం పిణ్డాయ పావిసి. కపిలవత్థుస్మిం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన మహావనం తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయ. మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా బేలువలట్ఠికాయ మూలే దివావిహారం నిసీది.

అథ ఖో భగవతో రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘మయా ఖో భిక్ఖుసఙ్ఘో పబాళ్హో. సన్తేత్థ భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం. తేసం మమం అపస్సన్తానం సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో. సేయ్యథాపి నామ వచ్ఛస్స తరుణస్స మాతరం అపస్సన్తస్స సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో, ఏవమేవ సన్తేత్థ భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం తేసం మమం అపస్సన్తానం సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో. సేయ్యథాపి నామ బీజానం తరుణానం ఉదకం అలభన్తానం సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో, ఏవమేవ సన్తేత్థ…పే… తేసం మమం అలభన్తానం దస్సనాయ సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో. యంనూనాహం యథేవ మయా పుబ్బే భిక్ఖుసఙ్ఘో అనుగ్గహితో, ఏవమేవ ఏతరహి అనుగ్గణ్హేయ్యం భిక్ఖుసఙ్ఘ’’న్తి.

అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతి భగవతో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ – సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం [సమ్మిఞ్జితం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా బాహం పసారేయ్య పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య ఏవమేవ – బ్రహ్మలోకే అన్తరహితో భగవతో పురతో పాతురహోసి. అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతి ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏవమేతం, భగవా; ఏవమేతం, సుగత! భగవతో, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘో పబాళ్హో. సన్తేత్థ భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం. తేసం భగవన్తం అపస్సన్తానం సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో. సేయ్యథాపి నామ వచ్ఛస్స తరుణస్స మాతరం అపస్సన్తస్స సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో, ఏవమేవ సన్తేత్థ భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం తేసం భగవన్తం అపస్సన్తానం సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో. సేయ్యథాపి నామ బీజానం తరుణానం ఉదకం అలభన్తానం సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో, ఏవమేవ సన్తేత్థ భిక్ఖూ నవా అచిరపబ్బజితా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం, తేసం భగవన్తం అలభన్తానం దస్సనాయ సియా అఞ్ఞథత్తం సియా విపరిణామో. అభినన్దతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘం; అభివదతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘం. యథేవ భగవతా పుబ్బే భిక్ఖుసఙ్ఘో అనుగ్గహితో, ఏవమేవ ఏతరహి అనుగ్గణ్హాతు భిక్ఖుసఙ్ఘ’’న్తి.

అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతి భగవతో అధివాసనం విదిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయి.

అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన నిగ్రోధారామో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖాసి [అభిసఙ్ఖారేసి (స్యా. కం.), అభిసఙ్ఖాయి (పీ.), అభిసఙ్ఖరోతి (క.)] యథా తే భిక్ఖూ (ఏకద్వీహికాయ సారజ్జమానరూపా యేనాహం [యేన భగవా (?)] తేనుపసఙ్కమేయ్యుం. తేపి భిక్ఖూ ) [( ) సీ. స్యా. కం. పోత్థకేసు నత్థి] ఏకద్వీహికాయ సారజ్జమానరూపా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ భగవా ఏతదవోచ –

‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికానం యదిదం పిణ్డోల్యం. అభిసాపోయం, భిక్ఖవే, లోకస్మిం పిణ్డోలో విచరసి పత్తపాణీతి. తఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, కులపుత్తా ఉపేన్తి అత్థవసికా, అత్థవసం పటిచ్చ; నేవ రాజాభినీతా, న చోరాభినీతా, న ఇణట్టా, న భయట్టా, న ఆజీవికాపకతా; అపి చ ఖో ఓతిణ్ణామ్హ జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి దుక్ఖోతిణ్ణా దుక్ఖపరేతా అప్పేవ నామ ఇమస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అన్తకిరియా పఞ్ఞాయేథాతి.

‘‘ఏవం పబ్బజితో చాయం, భిక్ఖవే, కులపుత్తో. సో చ హోతి అభిజ్ఝాలు కామేసు తిబ్బసారాగో బ్యాపన్నచిత్తో పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకతిన్ద్రియో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఛవాలాతం ఉభతోపదిత్తం మజ్ఝే గూథగతం, నేవ గామే కట్ఠత్థం ఫరతి, నారఞ్ఞే కట్ఠత్థం ఫరతి. తథూపమాహం, భిక్ఖవే, ఇమం పుగ్గలం వదామి గిహిభోగా చ పరిహీనో, సామఞ్ఞత్థఞ్చ న పరిపూరేతి.

‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అకుసలవితక్కా – కామవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కో, విహింసావితక్కో. ఇమే చ భిక్ఖవే, తయో అకుసలవితక్కా క్వ అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి? చతూసు వా సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తస్స విహరతో అనిమిత్తం వా సమాధిం భావయతో. యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, అలమేవ అనిమిత్తో సమాధి భావేతుం. అనిమిత్తో, భిక్ఖవే, సమాధి భావితో బహులీకతో మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో.

‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియో – భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చ. తత్ర ఖో, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అత్థి ను ఖో తం కిఞ్చి లోకస్మిం యమహం ఉపాదియమానో న వజ్జవా అస్స’న్తి? సో ఏవం పజానాతి – ‘నత్థి ను ఖో తం కిఞ్చి లోకస్మిం యమహం ఉపాదియమానో న వజ్జవా అస్సం. అహఞ్హి రూపఞ్ఞేవ ఉపాదియమానో ఉపాదియేయ్యం వేదనఞ్ఞేవ… సఞ్ఞఞ్ఞేవ… సఙ్ఖారేయేవ విఞ్ఞాణఞ్ఞేవ ఉపాదియమానో ఉపాదియేయ్యం. తస్స మే అస్స [అయం (క.)] ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవేయ్యుం. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో అస్సా’’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం…పే… తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం పస్సం… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. పాలిలేయ్యసుత్తం

౮౧. ఏకం సమయం భగవా కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ కోసమ్బిం పిణ్డాయ పావిసి. కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సామం సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనామన్తేత్వా ఉపట్ఠాకే అనపలోకేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఏకో అదుతియో చారికం పక్కామి.

అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు అచిరపక్కన్తస్స భగవతో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఏసావుసో, ఆనన్ద, భగవా సామం సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనామన్తేత్వా ఉపట్ఠాకే అనపలోకేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఏకో అదుతియో చారికం పక్కన్తో’’తి. ‘‘యస్మిం, ఆవుసో, సమయే భగవా సామం సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనామన్తేత్వా ఉపట్ఠాకే అనపలోకేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఏకో అదుతియో చారికం పక్కమతి, ఏకోవ భగవా తస్మిం సమయే విహరితుకామో హోతి; న భగవా తస్మిం సమయే కేనచి అనుబన్ధితబ్బో హోతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన పాలిలేయ్యకం [పారిలేయ్యకం (సీ. పీ.)] తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా పాలిలేయ్యకే విహరతి భద్దసాలమూలే. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచుం – ‘‘చిరస్సుతా ఖో నో, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మీ కథా; ఇచ్ఛామ మయం, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మిం కథం సోతు’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం యేన పాలిలేయ్యకం భద్దసాలమూలం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ భగవా ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసి. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘కథం ను ఖో జానతో కథం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి? అథ ఖో భగవా తస్స భిక్ఖునో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘విచయసో దేసితో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో; విచయసో దేసితా చత్తారో సతిపట్ఠానా; విచయసో దేసితా చత్తారో సమ్మప్పధానా; విచయసో దేసితా చత్తారో ఇద్ధిపాదా; విచయసో దేసితాని పఞ్చిన్ద్రియాని; విచయసో దేసితాని పఞ్చ బలాని; విచయసో దేసితా సత్తబోజ్ఝఙ్గా; విచయసో దేసితో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. ఏవం విచయసో దేసితో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో. ఏవం విచయసో దేసితే ఖో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే అథ చ పనిధేకచ్చస్స భిక్ఖునో ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘కథం ను ఖో జానతో కథం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీ’’’తి?

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో కథం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి? ఇధ భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, సమనుపస్సనా సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితేన ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పన్నా తణ్హా; తతోజో సో సఙ్ఖారో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి తణ్హా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. సాపి వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. సోపి ఫస్సో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి అవిజ్జా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఏవమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘న హేవ ఖో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి; అపి చ ఖో రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, సమనుపస్సనా సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితేన ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పన్నా తణ్హా; తతోజో సో సఙ్ఖారో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి తణ్హా… సాపి వేదనా… సోపి ఫస్సో… సాపి అవిజ్జా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఏవమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘న హేవ ఖో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి; అపి చ ఖో అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, సమనుపస్సనా సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితేన ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పన్నా తణ్హా; తతోజో సో సఙ్ఖారో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి తణ్హా… సాపి వేదనా… సోపి ఫస్సో… సాపి అవిజ్జా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఏవమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘న హేవ ఖో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి, న అత్తని రూపం సమనుపస్సతి; అపి చ ఖో రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, సమనుపస్సనా సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితే ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పన్నా తణ్హా; తతోజో సో సఙ్ఖారో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి తణ్హా … సాపి వేదనా… సోపి ఫస్సో… సాపి అవిజ్జా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఏవమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, జానతో…పే… ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘న హేవ ఖో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం అత్తానం, న అత్తని రూపం, న రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి; అపి చ ఖో వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, అపి చ ఖో వేదనావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి, అపి చ ఖో అత్తని వేదనం సమనుపస్సతి, అపి చ ఖో వేదనాయ అత్తానం సమనుపస్సతి; అపి చ ఖో సఞ్ఞం… అపి చ ఖో సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, అపి చ ఖో సఙ్ఖారవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి, అపి చ ఖో అత్తని సఙ్ఖారే సమనుపస్సతి, అపి చ ఖో సఙ్ఖారేసు అత్తానం సమనుపస్సతి; అపి చ ఖో విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, అపి చ ఖో విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం, అపి చ ఖో అత్తని విఞ్ఞాణం, అపి చ ఖో విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, సమనుపస్సనా సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో…పే… కింపభవో? అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితే ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పన్నా తణ్హా; తతోజో సో సఙ్ఖారో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి తణ్హా… సాపి వేదనా… సోపి ఫస్సో … సాపి అవిజ్జా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘న హేవ ఖో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి; అపి చ ఖో ఏవందిట్ఠి హోతి – ‘సో అత్తా సో లోకో, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో’తి. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, సస్సతదిట్ఠి సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో…పే… ఏవమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘న హేవ ఖో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న వేదనం … న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి; నాపి ఏవందిట్ఠి హోతి – ‘సో అత్తా సో లోకో, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో’తి. అపి చ ఖో ఏవందిట్ఠి హోతి – ‘నో చస్సం నో చ మే సియా నాభవిస్సం న మే భవిస్సతీ’తి. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, ఉచ్ఛేదదిట్ఠి సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితేన ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పన్నా తణ్హా; తతోజో సో సఙ్ఖారో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో…పే… ఏవమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘న హేవ ఖో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… న విఞ్ఞాణస్మిం అత్తతో సమనుపస్సతి, నాపి ఏవందిట్ఠి హోతి – ‘సో అత్తా సో లోకో, సో పేచ్చ భవిస్సామి నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో’తి; నాపి ఏవందిట్ఠి హోతి – ‘నో చస్సం నో చ మే సియా నాభవిస్సం న మే భవిస్సతీ’తి; అపి చ ఖో కఙ్ఖీ హోతి విచికిచ్ఛీ అనిట్ఠఙ్గతో సద్ధమ్మే. యా ఖో పన సా, భిక్ఖవే, కఙ్ఖితా విచికిచ్ఛితా అనిట్ఠఙ్గతతా సద్ధమ్మే సఙ్ఖారో సో. సో పన సఙ్ఖారో కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితేన ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ఉప్పన్నా తణ్హా; తతోజో సో సఙ్ఖారో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి తణ్హా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. సాపి వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. సోపి ఫస్సో అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో. సాపి అవిజ్జా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి. నవమం.

౧౦. పుణ్ణమసుత్తం

౮౨. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం. తేన ఖో పన సమయేన భగవా తదహుపోసథే పన్నరసే పుణ్ణాయ పుణ్ణమాయ రత్తియా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో అజ్ఝోకాసే నిసిన్నో హోతి.

అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుచ్ఛేయ్యాహం, భన్తే, భగవన్తం కిఞ్చిదేవ [కఞ్చిదేవ (?)] దేసం, సచే మే భగవా ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, భిక్ఖు, సకే ఆసనే నిసీదిత్వా పుచ్ఛ యదాకఙ్ఖసీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా సకే ఆసనే నిసీదిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమే ను ఖో, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో, వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో’’తి.

‘‘ఇమే ఖో పన, భిక్ఖు, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా; సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా భగవన్తం ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి –

‘‘ఇమే ఖో పన, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా కింమూలకా’’తి? ‘‘ఇమే ఖో, భిక్ఖు, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఛన్దమూలకా’’తి…పే… తఞ్ఞేవ ను ఖో, భన్తే, ఉపాదానం తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఉదాహు అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి ఉపాదానన్తి? ‘‘న ఖో, భిక్ఖు, తఞ్ఞేవ ఉపాదానం తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా నాపి అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి ఉపాదానం, అపి చ యో తత్థ ఛన్దరాగో తం తత్థ ఉపాదాన’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి –

‘‘సియా పన, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు ఛన్దరాగవేమత్తతా’’తి? ‘‘సియా, భిక్ఖూ’’తి భగవా అవోచ – ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, ఏకచ్చస్స ఏవం హోతి – ‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంవేదనో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంసఞ్ఞో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంసఙ్ఖారో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’న్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, సియా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు ఛన్దరాగవేమత్తతా’’తి? ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు…పే… ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ఖన్ధానం ఖన్ధాధివచన’’న్తి? ‘‘యం కిఞ్చి, భిక్ఖు, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, అయం వుచ్చతి రూపక్ఖన్ధో. యా కాచి వేదనా… యా కాచి సఞ్ఞా … యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, అయం వుచ్చతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖు, ఖన్ధానం ఖన్ధాధివచన’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు…పే… అపుచ్ఛి –

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ; కో హేతు కో పచ్చయో వేదనాక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ; కో హేతు కో పచ్చయో సఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ; కో హేతు కో పచ్చయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ; కో హేతు కో పచ్చయో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయా’’తి? ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖు, మహాభూతా హేతు, చత్తారో మహాభూతా పచ్చయో రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ. ఫస్సో హేతు ఫస్సో పచ్చయో వేదనాక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ. ఫస్సో హేతు ఫస్సో పచ్చయో సఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ. ఫస్సో హేతు, ఫస్సో పచ్చయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయ. నామరూపం హేతు, నామరూపం పచ్చయో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు…పే… అపుచ్ఛి –

‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, సక్కాయదిట్ఠి హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం; వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, సక్కాయదిట్ఠి హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు…పే… అపుచ్ఛి –

‘‘కథం పన, భన్తే, సక్కాయదిట్ఠి న హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, సుతవా అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో, సప్పురిసానం దస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స కోవిదో సప్పురిసధమ్మే సువినీతో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం; న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, సక్కాయదిట్ఠి న హోతీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు…పే… అపుచ్ఛి –

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, రూపస్స అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం; కో వేదనాయ… కో సఞ్ఞాయ… కో సఙ్ఖారానం… కో విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’’న్తి? ‘‘యం ఖో, భిక్ఖు, రూపం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం రూపస్స అస్సాదో. యం రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం – అయం రూపస్స ఆదీనవో. యో రూపస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం రూపస్స నిస్సరణం. యం వేదనం పటిచ్చ… యం సఞ్ఞం పటిచ్చ… యే సఙ్ఖారే పటిచ్చ… యం విఞ్ఞాణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో. యం విఞ్ఞాణం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం – అయం విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవో. యో విఞ్ఞాణస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణ’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా భగవన్తం ఉత్తరిం పఞ్హం అపుచ్ఛి –

‘‘కథం ను ఖో, భన్తే, జానతో, కథం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయా న హోన్తీ’’తి? ‘‘యం కిఞ్చి, భిక్ఖు, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. యా కాచి వేదనా… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, జానతో ఏవం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయా న హోన్తీ’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘ఇతి కిర భో రూపం అనత్తా, వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనత్తా; అనత్తకతాని కమ్మాని కథమత్తానం [కతమత్తానం (పీ.), కమ్మత్తానం (స్యా. కం. క.)] ఫుసిస్సన్తీ’’తి. అథ ఖో భగవా తస్స భిక్ఖునో చేతసా చేతో పరివితక్కమఞ్ఞాయ భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘ఠానం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, విజ్జతి యం ఇధేకచ్చో మోఘపురిసో అవిద్వా అవిజ్జాగతో తణ్హాధిపతేయ్యేన చేతసా సత్థుసాసనం అతిధావితబ్బం మఞ్ఞేయ్య. ఇతి కిర, భో, రూపం అనత్తా, వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనత్తా. అనత్తకతాని కమ్మాని కథమత్తానం ఫుసిస్సన్తీతి? పటిపుచ్ఛావినీతా ఖో మే తుమ్హే, భిక్ఖవే, తత్ర తత్ర తేసు తేసు ధమ్మేసు.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. తస్మాతిహ…పే… ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి.

‘‘ద్వే ఖన్ధా తఞ్ఞేవ సియం, అధివచనఞ్చ హేతునా;

సక్కాయేన దువే వుత్తా, అస్సాదవిఞ్ఞాణకేన చ;

ఏతే దసవిధా వుత్తా, హోతి భిక్ఖు పుచ్ఛాయా’’తి. దసమం;

ఖజ్జనీయవగ్గో అట్ఠమో.

తస్సుద్దానం –

అస్సాదో ద్వే సముదయా, అరహన్తేహి అపరే ద్వే;

సీహో ఖజ్జనీ పిణ్డోల్యం, పాలిలేయ్యేన పుణ్ణమాతి.