౬. ఉపయవగ్గో

౧. ఉపయసుత్తం

౫౩. సావత్థినిదానం. ‘‘ఉపయో [ఉపాయో (బహూసు)], భిక్ఖవే, అవిముత్తో, అనుపయో విముత్తో. రూపుపయం [రూపూపాయం (సీ. స్యా. కం.), రూపుపాయం (పీ. క.)] వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, రూపారమ్మణం రూపప్పతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య. వేదనుపయం వా…పే… సఞ్ఞుపయం వా…పే… సఙ్ఖారుపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, సఙ్ఖారారమ్మణం సఙ్ఖారప్పతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య’’.

‘‘యో, భిక్ఖవే, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమఞ్ఞత్ర రూపా అఞ్ఞత్ర వేదనాయ అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి విఞ్ఞాణస్స ఆగతిం వా గతిం వా చుతిం వా ఉపపత్తిం వా వుద్ధిం వా విరూళ్హిం వా వేపుల్లం వా పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘రూపధాతుయా చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో రాగో పహీనో హోతి. రాగస్స పహానా వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణం పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. వేదనాధాతుయా చే, భిక్ఖవే… సఞ్ఞాధాతుయా చే భిక్ఖవే… సఙ్ఖారధాతుయా చే భిక్ఖవే… విఞ్ఞాణధాతుయా చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో రాగో పహీనో హోతి. రాగస్స పహానా వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణం పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. తదప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం అనభిసఙ్ఖచ్చవిముత్తం. విముత్తత్తా ఠితం. ఠితత్తా సన్తుసితం. సన్తుసితత్తా న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. పఠమం.

౨. బీజసుత్తం

౫౪. సావత్థినిదానం. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, బీజజాతాని. కతమాని పఞ్చ? మూలబీజం, ఖన్ధబీజం, అగ్గబీజం, ఫలుబీజం, బీజబీజఞ్ఞేవ పఞ్చమం. ఇమాని చస్సు, భిక్ఖవే, పఞ్చ బీజజాతాని అఖణ్డాని అపూతికాని అవాతాతపహతాని సారాదాని [సారాదాయీని (కత్థచి)] సుఖసయితాని, పథవీ [పఠవీ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] చ నాస్స, ఆపో చ నాస్స; అపి నుమాని [అపి ను ఇమాని (సీ. పీ.)], భిక్ఖవే, పఞ్చ బీజజాతాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్యు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ఇమాని చస్సు, భిక్ఖవే, పఞ్చ బీజజాతాని అఖణ్డాని…పే… సుఖసయితాని, పథవీ చ అస్స, ఆపో చ అస్స; అపి నుమాని, భిక్ఖవే, పఞ్చ బీజజాతాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పథవీధాతు, ఏవం చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో దట్ఠబ్బా. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆపోధాతు, ఏవం నన్దిరాగో దట్ఠబ్బో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పఞ్చ బీజజాతాని, ఏవం విఞ్ఞాణం సాహారం దట్ఠబ్బం’’.

‘‘రూపుపయం, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, రూపారమ్మణం రూపప్పతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య. వేదనుపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య…పే… సఞ్ఞుపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య…పే… సఙ్ఖారుపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, సఙ్ఖారారమ్మణం సఙ్ఖారప్పతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య.

‘‘రూపధాతుయా చేవ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో రాగో పహీనో హోతి. రాగస్స పహానా వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణం పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. వేదనాధాతుయా చే… సఞ్ఞాధాతుయా చే… సఙ్ఖారధాతుయా చే… విఞ్ఞాణధాతుయా చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో రాగో పహీనో హోతి. రాగస్స పహానా వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణం పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. తదప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం అనభిసఙ్ఖచ్చవిముత్తం. విముత్తత్తా ఠితం. ఠితత్తా సన్తుసితం. సన్తుసితత్తా న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. దుతియం.

౩. ఉదానసుత్తం

౫౫. సావత్థినిదానం. తత్ర ఖో భగవా ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీ’తి – ఏవం అధిముచ్చమానో భిక్ఖు ఛిన్దేయ్య ఓరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తి. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యథా కథం పన, భన్తే, ‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీ’తి – ఏవం అధిముచ్చమానో భిక్ఖు ఛిన్దేయ్య ఓరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తి?

‘‘ఇధ, భిక్ఖు, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ…పే… సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం.

‘‘సో అనిచ్చం రూపం ‘అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనిచ్చం వేదనం ‘అనిచ్చా వేదనా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనిచ్చం సఞ్ఞం ‘అనిచ్చా సఞ్ఞా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనిచ్చే సఙ్ఖారే ‘అనిచ్చా సఙ్ఖారా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనిచ్చం విఞ్ఞాణం ‘అనిచ్చం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘దుక్ఖం రూపం ‘దుక్ఖం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి, దుక్ఖం వేదనం… దుక్ఖం సఞ్ఞం… దుక్ఖే సఙ్ఖారే… దుక్ఖం విఞ్ఞాణం ‘దుక్ఖం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘అనత్తం రూపం ‘అనత్తా రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనత్తం వేదనం ‘అనత్తా వేదనా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనత్తం సఞ్ఞం ‘అనత్తా సఞ్ఞా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనత్తే సఙ్ఖారే ‘అనత్తా సఙ్ఖారా’తి యథాభూతం నప్పజానాతి, అనత్తం విఞ్ఞాణం ‘అనత్తా విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘సఙ్ఖతం రూపం ‘సఙ్ఖతం రూప’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి, సఙ్ఖతం వేదనం… సఙ్ఖతం సఞ్ఞం… సఙ్ఖతే సఙ్ఖారే… సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణం ‘సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం నప్పజానాతి. రూపం విభవిస్సతీతి యథాభూతం నప్పజానాతి. వేదనా విభవిస్సతి… సఞ్ఞా విభవిస్సతి… సఙ్ఖారా విభవిస్సన్తి… విఞ్ఞాణం విభవిస్సతీతి యథాభూతం నప్పజానాతి.

‘‘సుతవా చ ఖో, భిక్ఖు, అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో సప్పురిసానం దస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స కోవిదో సప్పురిసధమ్మే సువినీతో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… న వేదనం… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి.

‘‘సో అనిచ్చం రూపం ‘అనిచ్చం రూప’న్తి యథాభూతం పజానాతి. అనిచ్చం వేదనం… అనిచ్చం సఞ్ఞం… అనిచ్చే సఙ్ఖారే… అనిచ్చం విఞ్ఞాణం ‘అనిచ్చం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి. దుక్ఖం రూపం…పే… దుక్ఖం విఞ్ఞాణం… అనత్తం రూపం…పే… అనత్తం విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖతం రూపం…పే… సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణం ‘సఙ్ఖతం విఞ్ఞాణ’న్తి యథాభూతం పజానాతి. రూపం విభవిస్సతీతి యథాభూతం పజానాతి. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం విభవిస్సతీతి యథాభూతం పజానాతి.

‘‘సో రూపస్స విభవా, వేదనాయ విభవా, సఞ్ఞా విభవా, సఙ్ఖారానం విభవా, విఞ్ఞాణస్స విభవా, ఏవం ఖో, భిక్ఖు, ‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీ’తి – ఏవం అధిముచ్చమానో భిక్ఖు ఛిన్దేయ్య ఓరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తి. ‘‘ఏవం అధిముచ్చమానో, భన్తే, భిక్ఖు ఛిన్దేయ్య ఓరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తి.

‘‘కథం పన, భన్తే, జానతో కథం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి? ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అతసితాయే ఠానే తాసం ఆపజ్జతి. తాసో హేసో [హేసా (క.)] భిక్ఖు అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స – ‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘సుతవా చ ఖో, భిక్ఖు, అరియసావకో అతసితాయే ఠానే న తాసం ఆపజ్జతి. న హేసో [న హేసా (క.)], భిక్ఖు, తాసో సుతవతో అరియసావకస్స – ‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీ’తి. రూపుపయం వా, భిక్ఖు, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, రూపారమ్మణం రూపప్పతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య. వేదనుపయం వా, భిక్ఖు… సఞ్ఞుపయం వా, భిక్ఖు… సఙ్ఖారుపయం వా, భిక్ఖు, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, సఙ్ఖారారమ్మణం సఙ్ఖారప్పతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య.

‘‘యో [సో (సబ్బత్థ)] భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య – ‘అహమఞ్ఞత్ర రూపా, అఞ్ఞత్ర వేదనాయ, అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ, అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి విఞ్ఞాణస్స ఆగతిం వా గతిం వా చుతిం వా ఉపపత్తిం వా వుద్ధిం వా విరూళ్హిం వా వేపుల్లం వా పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘రూపధాతుయా చే, భిక్ఖు, భిక్ఖునో రాగో పహీనో హోతి. రాగస్స పహానా వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణం పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. వేదనాధాతుయా చే, భిక్ఖు, భిక్ఖునో… సఞ్ఞాధాతుయా చే, భిక్ఖు, భిక్ఖునో… సఙ్ఖారధాతుయా చే, భిక్ఖు, భిక్ఖునో… విఞ్ఞాణధాతుయా చే, భిక్ఖు, భిక్ఖునో రాగో పహీనో హోతి. రాగస్స పహానా వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణం పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. తదప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం అనభిసఙ్ఖారఞ్చ విముత్తం. విముత్తత్తా ఠితం. ఠితత్తా సన్తుసితం. సన్తుసితత్తా న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, జానతో ఏవం పస్సతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి. తతియం.

౪. ఉపాదానపరిపవత్తసుత్తం

౫౬. సావత్థినిదానం. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఉపాదానక్ఖన్ధా. కతమే పఞ్చ? రూపుపాదానక్ఖన్ధో, వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే చతుపరివట్టం యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే చతుపరివట్టం యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి పచ్చఞ్ఞాసిం’’.

‘‘కథఞ్చ చతుపరివట్టం? రూపం అబ్భఞ్ఞాసిం, రూపసముదయం అబ్భఞ్ఞాసిం, రూపనిరోధం అబ్భఞ్ఞాసిం, రూపనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞాసిం; వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అబ్భఞ్ఞాసిం, విఞ్ఞాణసముదయం అబ్భఞ్ఞాసిం, విఞ్ఞాణనిరోధం అబ్భఞ్ఞాసిం, విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞాసిం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం? చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, రూపం. ఆహారసముదయా రూపసముదయో; ఆహారనిరోధా రూపనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో రూపనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా, తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపం అభిఞ్ఞాయ…పే… ఏవం రూపనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ, రూపస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తా తే సువిముత్తా. యే సువిముత్తా తే కేవలినో. యే కేవలినో వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, వేదనా? ఛయిమే, భిక్ఖవే, వేదనాకాయా – చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా, సోతసమ్ఫస్సజా వేదనా, ఘానసమ్ఫస్సజా వేదనా, జివ్హాసమ్ఫస్సజా వేదనా, కాయసమ్ఫస్సజా వేదనా, మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వేదనా. ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో; ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనాసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనానిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనానిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ వేదనాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా, తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనం అభిఞ్ఞాయ…పే… ఏవం వేదనానిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ…పే… వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా? ఛయిమే, భిక్ఖవే, సఞ్ఞాకాయా – రూపసఞ్ఞా, సద్దసఞ్ఞా, గన్ధసఞ్ఞా, రససఞ్ఞా, ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా, ధమ్మసఞ్ఞా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా. ఫస్ససముదయా సఞ్ఞాసముదయో; ఫస్సనిరోధా సఞ్ఞానిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఞ్ఞానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి…పే… వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా? ఛయిమే, భిక్ఖవే, చేతనాకాయా – రూపసఞ్చేతనా, సద్దసఞ్చేతనా, గన్ధసఞ్చేతనా, రససఞ్చేతనా, ఫోట్ఠబ్బసఞ్చేతనా, ధమ్మసఞ్చేతనా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. ఫస్ససముదయా సఙ్ఖారసముదయో; ఫస్సనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్ఖారనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం సఙ్ఖారే అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ సఙ్ఖారానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా, తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం సఙ్ఖారే అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ సఙ్ఖారానం నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తా, తే సువిముత్తా. యే సువిముత్తా, తే కేవలినో. యే కేవలినో వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం? ఛయిమే, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణకాయా – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం, మనోవిఞ్ఞాణం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం. నామరూపసముదయా విఞ్ఞాణసముదయో; నామరూపనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో విఞ్ఞాణనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం విఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా, తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం విఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తా, తే సువిముత్తా. యే సువిముత్తా, తే కేవలినో. యే కేవలినో వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయా’’తి. చతుత్థం.

౫. సత్తట్ఠానసుత్తం

౫౭. సావత్థినిదానం. ‘‘సత్తట్ఠానకుసలో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తివిధూపపరిక్ఖీ ఇమస్మిం ధమ్మవినయే కేవలీ వుసితవా ఉత్తమపురిసోతి వుచ్చతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్తట్ఠానకుసలో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపం పజానాతి, రూపసముదయం పజానాతి, రూపనిరోధం పజానాతి, రూపనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి; రూపస్స అస్సాదం పజానాతి, రూపస్స ఆదీనవం పజానాతి, రూపస్స నిస్సరణం పజానాతి; వేదనం పజానాతి … సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం పజానాతి, విఞ్ఞాణసముదయం పజానాతి, విఞ్ఞాణనిరోధం పజానాతి, విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి; విఞ్ఞాణస్స అస్సాదం పజానాతి, విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవం పజానాతి, విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం పజానాతి.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం? చత్తారో చ మహాభూతా, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, రూపం. ఆహారసముదయా రూపసముదయో; ఆహారనిరోధా రూపనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో రూపనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యం రూపం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం రూపస్స అస్సాదో. యం రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం – అయం రూపస్స ఆదీనవో. యో రూపస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం రూపస్స నిస్సరణం.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ; ఏవం రూపస్స అస్సాదం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపస్స ఆదీనవం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపస్స నిస్సరణం అభిఞ్ఞాయ రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా, తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం రూపం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ; ఏవం రూపస్స అస్సాదం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపస్స ఆదీనవం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం రూపస్స నిస్సరణం అభిఞ్ఞాయ రూపస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తా, తే సువిముత్తా. యే సువిముత్తా, తే కేవలినో. యే కేవలినో వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, వేదనా? ఛయిమే, భిక్ఖవే, వేదనాకాయా – చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా…పే… మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వేదనా. ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో; ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం వేదనాయ అస్సాదో. యా వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా – అయం వేదనాయ ఆదీనవో. యో వేదనాయ ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం వేదనాయ నిస్సరణం.

‘‘యే హి, కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనాసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనానిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనానిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ; ఏవం వేదనాయ అస్సాదం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనాయ ఆదీనవం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం వేదనాయ నిస్సరణం అభిఞ్ఞాయ వేదనాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా, తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం వేదనం అభిఞ్ఞాయ…పే… వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా? ఛయిమే, భిక్ఖవే, చేతనాకాయా – రూపసఞ్చేతనా, సద్దసఞ్చేతనా, గన్ధసఞ్చేతనా, రససఞ్చేతనా, ఫోట్ఠబ్బసఞ్చేతనా, ధమ్మసఞ్చేతనా. ఇమే వుచ్చన్తి భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. ఫస్ససముదయా సఙ్ఖారసముదయో; ఫస్సనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్ఖారనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యం సఙ్ఖారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం సఙ్ఖారానం అస్సాదో. యే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా – అయం సఙ్ఖారానం ఆదీనవో. యో సఙ్ఖారేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం సఙ్ఖారానం నిస్సరణం.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం సఙ్ఖారే అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ…పే… సఙ్ఖారానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి…పే… వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ.

‘‘యం విఞ్ఞాణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం – అయం విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో. యం విఞ్ఞాణం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం – అయం విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవో. యో విఞ్ఞాణస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం – ఇదం విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం విఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ; ఏవం విఞ్ఞాణస్స అస్సాదం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం అభిఞ్ఞాయ విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నా, తే సుప్పటిపన్నా. యే సుప్పటిపన్నా, తే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే గాధన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఏవం విఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణసముదయం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం అభిఞ్ఞాయ; ఏవం విఞ్ఞాణస్స అస్సాదం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవం అభిఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం అభిఞ్ఞాయ విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తా, తే సువిముత్తా. యే సువిముత్తా, తే కేవలినో. యే కేవలినో వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్తట్ఠానకుసలో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తివిధూపపరిక్ఖీ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ధాతుసో ఉపపరిక్ఖతి, ఆయతనసో ఉపపరిక్ఖతి, పటిచ్చసముప్పాదసో ఉపపరిక్ఖతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తివిధూపపరిక్ఖీ హోతి. సత్తట్ఠానకుసలో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు తివిధూపపరిక్ఖీ, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే కేవలీ వుసితవా ‘ఉత్తమపురిసో’తి వుచ్చతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. సమ్మాసమ్బుద్ధసుత్తం

౫౮. సావత్థినిదానం. ‘‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో రూపస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి వుచ్చతి. భిక్ఖుపి, భిక్ఖవే, పఞ్ఞావిముత్తో రూపస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో పఞ్ఞావిముత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో వేదనాయ నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి వుచ్చతి. భిక్ఖుపి, భిక్ఖవే, పఞ్ఞావిముత్తో వేదనాయ నిబ్బిదా…పే… పఞ్ఞావిముత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారానం… విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి వుచ్చతి. భిక్ఖుపి, భిక్ఖవే, పఞ్ఞావిముత్తో విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో పఞ్ఞావిముత్తోతి వుచ్చతి.

‘‘తత్ర ఖో, భిక్ఖవే, కో విసేసో, కో అధిప్పయాసో [అధిప్పాయో (సీ.), అధిప్పాయసో (స్యా. కం. పీ. క.)], కిం నానాకరణం, తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పఞ్ఞావిముత్తేన భిక్ఖునా’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తఞ్ఞేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా [సఞ్జానేతా (స్యా. కం.)], అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా మగ్గఞ్ఞూ, మగ్గవిదూ, మగ్గకోవిదో; మగ్గానుగా చ, భిక్ఖవే, ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛాసమన్నాగతా. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో, అయం అధిప్పయాసో, ఇదం నానాకరణం తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పఞ్ఞావిముత్తేన భిక్ఖునా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. అనత్తలక్ఖణసుత్తం

౫౯. ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తత్ర ఖో భగవా పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా. రూపఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య, లబ్భేథ చ రూపే – ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం అనత్తా, తస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి రూపే – ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’’తి.

‘‘వేదనా అనత్తా. వేదనా చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం వేదనా ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య, లబ్భేథ చ వేదనాయ – ‘ఏవం మే వేదనా హోతు, ఏవం మే వేదనా మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, వేదనా అనత్తా, తస్మా వేదనా ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి వేదనాయ – ‘ఏవం మే వేదనా హోతు, ఏవం మే వేదనా మా అహోసీ’’’తి.

‘‘సఞ్ఞా అనత్తా…పే… సఙ్ఖారా అనత్తా. సఙ్ఖారా చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్సంసు, నయిదం సఙ్ఖారా ఆబాధాయ సంవత్తేయ్యుం, లబ్భేథ చ సఙ్ఖారేసు – ‘ఏవం మే సఙ్ఖారా హోన్తు, ఏవం మే సఙ్ఖారా మా అహేసు’న్తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా అనత్తా, తస్మా సఙ్ఖారా ఆబాధాయ సంవత్తన్తి, న చ లబ్భతి సఙ్ఖారేసు – ‘ఏవం మే సఙ్ఖారా హోన్తు, ఏవం మే సఙ్ఖారా మా అహేసు’’’న్తి.

‘‘విఞ్ఞాణం అనత్తా. విఞ్ఞాణఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం విఞ్ఞాణం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య, లబ్భేథ చ విఞ్ఞాణే – ‘ఏవం మే విఞ్ఞాణం హోతు, ఏవం మే విఞ్ఞాణం మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం అనత్తా, తస్మా విఞ్ఞాణం ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి విఞ్ఞాణే – ‘ఏవం మే విఞ్ఞాణం హోతు, ఏవం మే విఞ్ఞాణం మా అహోసీ’’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యా కాచి వేదనా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా అజ్ఝత్తా వా బహిద్ధా వా…పే… యా దూరే సన్తికే వా, సబ్బా వేదనా – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం.

‘‘యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా…పే… యే దూరే సన్తికే వా, సబ్బే సఙ్ఖారా – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం.

‘‘యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం – ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాయపి నిబ్బిన్దతి, సఙ్ఖారేసుపి నిబ్బిన్దతి, విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దుం [అభినన్దున్తి (క.)].

ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే పఞ్చవగ్గియానం భిక్ఖూనం అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసూతి. సత్తమం.

౮. మహాలిసుత్తం

౬౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో మహాలి లిచ్ఛవి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి …పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహాలి లిచ్ఛవి భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘పూరణో, భన్తే, కస్సపో ఏవమాహ – ‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ; అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి. నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా; అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’తి. ఇధ, భగవా కిమాహా’’తి?

‘‘అత్థి, మహాలి, హేతు అత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ; సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి. అత్థి, మహాలి, హేతు, అత్థి పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా; సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే, హేతు కతమో పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ; కథం సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తీ’’తి?

‘‘రూపఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖం అభవిస్స దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం సుఖేన, నయిదం సత్తా రూపస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం దుక్ఖేన, తస్మా సత్తా రూపస్మిం సారజ్జన్తి; సారాగా సంయుజ్జన్తి; సంయోగా సంకిలిస్సన్తి. అయం ఖో, మహాలి, హేతు, అయం పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ; ఏవం సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి.

‘‘వేదనా చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖా అభవిస్స దుక్ఖానుపతితా దుక్ఖావక్కన్తా అనవక్కన్తా సుఖేన, నయిదం సత్తా వేదనాయ సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, వేదనా సుఖా సుఖానుపతితా సుఖావక్కన్తా అనవక్కన్తా దుక్ఖేన, తస్మా సత్తా వేదనాయ సారజ్జన్తి; సారాగా సంయుజ్జన్తి; సంయోగా సంకిలిస్సన్తి. అయమ్పి ఖో, మహాలి, హేతు, అయం పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ. ఏవమ్పి సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి.

‘‘సఞ్ఞా చ హిదం, మహాలి…పే… సఙ్ఖారా చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖా అభవిస్సంసు దుక్ఖానుపతితా దుక్ఖావక్కన్తా అనవక్కన్తా సుఖేన, నయిదం సత్తా సఙ్ఖారేసు సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, సఙ్ఖారా సుఖా సుఖానుపతితా సుఖావక్కన్తా అనవక్కన్తా దుక్ఖేన, తస్మా సత్తా సఙ్ఖారేసు సారజ్జన్తి; సారాగా సంయుజ్జన్తి; సంయోగా సంకిలిస్సన్తి. అయమ్పి ఖో, మహాలి, హేతు, అయం పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ. ఏవమ్పి సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి.

‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తదుక్ఖం అభవిస్స దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం సుఖేన, నయిదం సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, విఞ్ఞాణం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం దుక్ఖేన, తస్మా సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం సారజ్జన్తి; సారాగా సంయుజ్జన్తి; సంయోగా సంకిలిస్సన్తి. అయమ్పి ఖో, మహాలి, హేతు అయం పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ. ఏవమ్పి సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తీ’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే, హేతు కతమో పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా; కథం సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’’తి? ‘‘రూపఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తసుఖం అభవిస్స సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం దుక్ఖేన, నయిదం సత్తా రూపస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం దుక్ఖం దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం సుఖేన, తస్మా సత్తా రూపస్మిం నిబ్బిన్దన్తి; నిబ్బిన్దం విరజ్జన్తి; విరాగా విసుజ్ఝన్తి. అయం ఖో, మహాలి, హేతు, అయం పచ్చయో, సత్తానం విసుద్ధియా. ఏవం సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తి’’.

‘‘వేదనా చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తసుఖా అభవిస్స…పే… సఞ్ఞా చ హిదం, మహాలి…పే… సఙ్ఖారా చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తసుఖా అభవిస్సంసు…పే… విఞ్ఞాణఞ్చ హిదం, మహాలి, ఏకన్తసుఖం అభవిస్స సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం దుక్ఖేన, నయిదం సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, మహాలి, విఞ్ఞాణం దుక్ఖం దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్తం అనవక్కన్తం సుఖేన, తస్మా సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం నిబ్బిన్దన్తి; నిబ్బిన్దం విరజ్జన్తి; విరాగా విసుజ్ఝన్తి. అయం ఖో, మహాలి, హేతు, అయం పచ్చయో, సత్తానం విసుద్ధియా. ఏవమ్పి సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. ఆదిత్తసుత్తం

౬౧. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం, వేదనా ఆదిత్తా, సఞ్ఞా ఆదిత్తా, సఙ్ఖారా ఆదిత్తా, విఞ్ఞాణం ఆదిత్తం. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి… సఞ్ఞాయపి… సఙ్ఖారేసుపి… విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. నవమం.

౧౦. నిరుత్తిపథసుత్తం

౬౨. సావత్థినిదానం. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, నిరుత్తిపథా అధివచనపథా పఞ్ఞత్తిపథా అసఙ్కిణ్ణా అసఙ్కిణ్ణపుబ్బా, న సఙ్కీయన్తి, న సఙ్కీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠా సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. కతమే తయో? యం, భిక్ఖవే, రూపం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం ‘అహోసీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘అహోసీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, ‘అహోసీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి; న తస్స సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తస్స సఙ్ఖా ‘భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘యా వేదనా అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా ‘అహోసీ’తి తస్సా సఙ్ఖా, ‘అహోసీ’తి తస్సా సమఞ్ఞా, ‘అహోసీ’తి తస్సా పఞ్ఞత్తి; న తస్సా సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తస్సా సఙ్ఖా ‘భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘యా సఞ్ఞా… యే సఙ్ఖారా అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా ‘అహేసు’న్తి తేసం సఙ్ఖా, ‘అహేసు’న్తి తేసం సమఞ్ఞా, ‘అహేసు’న్తి తేసం పఞ్ఞత్తి; న తేసం సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తేసం సఙ్ఖా ‘భవిస్సన్తీ’’’తి.

‘‘యం విఞ్ఞాణం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం, ‘అహోసీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘అహోసీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, ‘అహోసీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి; న తస్స సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తస్స సఙ్ఖా ‘భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘యం, భిక్ఖవే, రూపం అజాతం అపాతుభూతం, ‘భవిస్సతీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘భవిస్సతీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, ‘భవిస్సతీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి; న తస్స సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తస్స సఙ్ఖా ‘అహోసీ’’’తి.

‘‘యా వేదనా అజాతా అపాతుభూతా, ‘భవిస్సతీ’తి తస్సా సఙ్ఖా, ‘భవిస్సతీ’తి తస్సా సమఞ్ఞా, ‘భవిస్సతీ’తి తస్సా పఞ్ఞత్తి; న తస్సా సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తస్సా సఙ్ఖా ‘అహోసీ’’’తి.

‘‘యా సఞ్ఞా… యే సఙ్ఖారా అజాతా అపాతుభూతా, ‘భవిస్సన్తీ’తి తేసం సఙ్ఖా, ‘భవిస్సన్తీ’తి తేసం సమఞ్ఞా, ‘భవిస్సన్తీ’తి తేసం పఞ్ఞత్తి; న తేసం సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తేసం సఙ్ఖా ‘అహేసు’’’న్తి.

‘‘యం విఞ్ఞాణం అజాతం అపాతుభూతం, ‘భవిస్సతీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘భవిస్సతీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, ‘భవిస్సతీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి; న తస్స సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తస్స సఙ్ఖా ‘అహోసీ’’’తి.

‘‘యం, భిక్ఖవే, రూపం జాతం పాతుభూతం, ‘అత్థీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘అత్థీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, ‘అత్థీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి; న తస్స సఙ్ఖా ‘అహోసీ’తి, న తస్స సఙ్ఖా ‘భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘యా వేదనా జాతా పాతుభూతా, ‘అత్థీ’తి తస్సా సఙ్ఖా, ‘అత్థీ’తి తస్సా సమఞ్ఞా, ‘అత్థీ’తి తస్సా పఞ్ఞత్తి; న తస్సా సఙ్ఖా ‘అహోసీ’తి, న తస్సా సఙ్ఖా ‘భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘యా సఞ్ఞా… యే సఙ్ఖారా జాతా పాతుభూతా, ‘అత్థీ’తి తేసం సఙ్ఖా, ‘అత్థీ’తి తేసం సమఞ్ఞా, ‘అత్థీ’తి తేసం పఞ్ఞత్తి; న తేసం సఙ్ఖా ‘అహేసు’న్తి, న తేసం సఙ్ఖా, ‘భవిస్సన్తీ’’’తి.

‘‘యం విఞ్ఞాణం జాతం పాతుభూతం, ‘అత్థీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘అత్థీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, ‘అత్థీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి; న తస్స సఙ్ఖా ‘అహోసీ’తి, న తస్స సఙ్ఖా ‘భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో నిరుత్తిపథా అధివచనపథా పఞ్ఞత్తిపథా అసఙ్కిణ్ణా అసఙ్కిణ్ణపుబ్బా, న సఙ్కీయన్తి, న సఙ్కీయిస్సన్తి, అప్పటికుట్ఠా సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. యేపి తే, భిక్ఖవే, అహేసుం ఉక్కలా వస్సభఞ్ఞా [ఓక్కలా వయభిఞ్ఞా (మ. ని. ౩.౩౪౩)] అహేతుకవాదా అకిరియవాదా నత్థికవాదా, తేపిమే తయో నిరుత్తిపథే అధివచనపథే పఞ్ఞత్తిపథే న గరహితబ్బం నప్పటిక్కోసితబ్బం అమఞ్ఞింసు. తం కిస్స హేతు? నిన్దాఘట్టనబ్యారోసఉపారమ్భభయా’’తి [నిన్దాబ్యారోసఉపారమ్భభయాతి (సీ. స్యా. కం. పీ.) మ. ని. ౩.౩౪౩].

ఉపయవగ్గో ఛట్ఠో.

తస్సుద్దానం –

ఉపయో బీజం ఉదానం, ఉపాదానపరివత్తం;

సత్తట్ఠానఞ్చ సమ్బుద్ధో, పఞ్చమహాలి ఆదిత్తా.

వగ్గో నిరుత్తిపథేన చాతి.