౫. అత్తదీపవగ్గో

౧. అత్తదీపసుత్తం

౪౩. సావత్థినిదానం. ‘‘అత్తదీపా, భిక్ఖవే, విహరథ అత్తసరణా అనఞ్ఞసరణా, ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా. అత్తదీపానం, భిక్ఖవే, విహరతం అత్తసరణానం అనఞ్ఞసరణానం, ధమ్మదీపానం ధమ్మసరణానం అనఞ్ఞసరణానం యోని ఉపపరిక్ఖితబ్బా. కింజాతికా సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా, కింపహోతికా’’తి?

‘‘కింజాతికా చ, భిక్ఖవే, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా, కింపహోతికా? ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో, రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. తస్స తం రూపం విపరిణమతి, అఞ్ఞథా చ హోతి. తస్స రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనావన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానం. తస్స సా వేదనా విపరిణమతి, అఞ్ఞథా చ హోతి. తస్స వేదనావిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. తస్స తం విఞ్ఞాణం విపరిణమతి, అఞ్ఞథా చ హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘రూపస్స త్వేవ, భిక్ఖవే, అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామం విరాగం నిరోధం [విపరిణామ విరాగ నిరోధం (సీ.)], పుబ్బే చేవ రూపం ఏతరహి చ సబ్బం రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మన్తి, ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యే సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా తే పహీయన్తి. తేసం పహానా న పరితస్సతి, అపరితస్సం సుఖం విహరతి, సుఖవిహారీ భిక్ఖు ‘తదఙ్గనిబ్బుతో’తి వుచ్చతి. వేదనాయ త్వేవ, భిక్ఖవే, అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామం విరాగం నిరోధం, పుబ్బే చేవ వేదనా ఏతరహి చ సబ్బా వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మాతి, ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యే సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా తే పహీయన్తి. తేసం పహానా న పరితస్సతి, అపరితస్సం సుఖం విహరతి, సుఖవిహారీ భిక్ఖు ‘తదఙ్గనిబ్బుతో’తి వుచ్చతి. సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారానం త్వేవ, భిక్ఖవే, అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామం విరాగం నిరోధం, పుబ్బే చేవ సఙ్ఖారా ఏతరహి చ సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మాతి, ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యే సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా తే పహీయన్తి. తేసం పహానా న పరితస్సతి, అపరితస్సం సుఖం విహరతి, సుఖవిహారీ భిక్ఖు ‘తదఙ్గనిబ్బుతో’తి వుచ్చతి. విఞ్ఞాణస్స త్వేవ, భిక్ఖవే, అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామం విరాగం నిరోధం, పుబ్బే చేవ విఞ్ఞాణం ఏతరహి చ సబ్బం విఞ్ఞాణం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మన్తి, ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యే సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా తే పహీయన్తి. తేసం పహానా న పరితస్సతి, అపరితస్సం సుఖం విహరతి, సుఖవిహారీ భిక్ఖు ‘తదఙ్గనిబ్బుతో’తి వుచ్చతీ’’తి. పఠమం.

౨. పటిపదాసుత్తం

౪౪. సావత్థినిదానం. ‘‘సక్కాయసముదయగామినిఞ్చ వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి, సక్కాయనిరోధగామినిఞ్చ పటిపదం. తం సుణాథ. కతమా చ, భిక్ఖవే, సక్కాయసముదయగామినీ పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో, రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం అత్తతో… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘సక్కాయసముదయగామినీ పటిపదా, సక్కాయసముదయగామినీ పటిపదా’తి. ఇతి హిదం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి ‘దుక్ఖసముదయగామినీ సమనుపస్సనా’తి. అయమేవేత్థ అత్థో’’.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సక్కాయనిరోధగామినీ పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో, సప్పురిసానం దస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స కోవిదో సప్పురిసధమ్మే సువినీతో, న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం. న వేదనం అత్తతో… న సఞ్ఞం… న సఙ్ఖారే… న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘సక్కాయనిరోధగామినీ పటిపదా, సక్కాయనిరోధగామినీ పటిపదా’తి. ఇతి హిదం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి ‘దుక్ఖనిరోధగామినీ సమనుపస్సనా’తి. అయమేవేత్థ అత్థో’’తి. దుతియం.

౩. అనిచ్చసుత్తం

౪౫. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో చిత్తం విరజ్జతి విముచ్చతి అనుపాదాయ ఆసవేహి. వేదనా అనిచ్చా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో చిత్తం విరజ్జతి విముచ్చతి అనుపాదాయ ఆసవేహి. రూపధాతుయా చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చిత్తం విరత్తం విముత్తం హోతి అనుపాదాయ ఆసవేహి, వేదనాధాతుయా…పే… సఞ్ఞాధాతుయా… సఙ్ఖారధాతుయా… విఞ్ఞాణధాతుయా చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చిత్తం విరత్తం విముత్తం హోతి అనుపాదాయ ఆసవేహి. విముత్తత్తా ఠితం. ఠితత్తా సన్తుసితం [సన్తుస్సితం (క. సీ. పీ. క.)]. సన్తుసితత్తా న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. తతియం.

౪. దుతియఅనిచ్చసుత్తం

౪౬. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. వేదనా అనిచ్చా… సఞ్ఞా అనిచ్చా… సఙ్ఖారా అనిచ్చా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం’’.

‘‘ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో పుబ్బన్తానుదిట్ఠియో న హోన్తి. పుబ్బన్తానుదిట్ఠీనం అసతి, అపరన్తానుదిట్ఠియో న హోన్తి. అపరన్తానుదిట్ఠీనం అసతి, థామసో [థామసా (సీ. స్యా. కం.)] పరామాసో న హోతి. థామసే [థామసా (సీ. స్యా. కం.), థామసో (క.)] పరామాసే అసతి రూపస్మిం… వేదనాయ … సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణస్మిం చిత్తం విరజ్జతి విముచ్చతి అనుపాదాయ ఆసవేహి. విముత్తత్తా ఠితం. ఠితత్తా సన్తుసితం. సన్తుసితత్తా న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. చతుత్థం.

౫. సమనుపస్సనాసుత్తం

౪౭. సావత్థినిదానం. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనేకవిహితం అత్తానం సమనుపస్సమానా సమనుపస్సన్తి, సబ్బేతే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే సమనుపస్సన్తి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతరం. కతమే పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం’’.

‘‘ఇతి అయఞ్చేవ సమనుపస్సనా ‘అస్మీ’తి చస్స అవిగతం [అధిగతం (బహూసు)] హోతి. ‘అస్మీ’తి ఖో పన, భిక్ఖవే, అవిగతే పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అవక్కన్తి హోతి – చక్ఖున్ద్రియస్స సోతిన్ద్రియస్స ఘానిన్ద్రియస్స జివ్హిన్ద్రియస్స కాయిన్ద్రియస్స. అత్థి, భిక్ఖవే, మనో, అత్థి ధమ్మా, అత్థి అవిజ్జాధాతు. అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేన, భిక్ఖవే, వేదయితేన ఫుట్ఠస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స ‘అస్మీ’తిపిస్స హోతి; ‘అయమహమస్మీ’తిపిస్స హోతి; ‘భవిస్స’న్తిపిస్స హోతి; ‘న భవిస్స’న్తిపిస్స హోతి; ‘రూపీ భవిస్స’న్తిపిస్స హోతి; ‘అరూపీ భవిస్స’న్తిపిస్స హోతి; ‘సఞ్ఞీ భవిస్స’న్తిపిస్స హోతి; ‘అసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తిపిస్స హోతి; ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తిపిస్స హోతి’’.

‘‘తిట్ఠన్తేవ ఖో [తిట్ఠన్తి ఖో పన (సీ. స్యా. కం. పీ.)], భిక్ఖవే, తత్థేవ [తథేవ (కత్థచి)] పఞ్చిన్ద్రియాని. అథేత్థ సుతవతో అరియసావకస్స అవిజ్జా పహీయతి, విజ్జా ఉప్పజ్జతి. తస్స అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా ‘అస్మీ’తిపిస్స న హోతి; ‘అయమహమస్మీ’తిపిస్స న హోతి; ‘భవిస్స’న్తి… ‘న భవిస్స’న్తి… రూపీ… అరూపీ … సఞ్ఞీ… అసఞ్ఞీ… ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్స’న్తిపిస్స న హోతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. ఖన్ధసుత్తం

౪౮. సావత్థినిదానం. ‘‘పఞ్చ, భిక్ఖవే, ఖన్ధే దేసేస్సామి, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే చ. తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, పఞ్చక్ఖన్ధా? యం కిఞ్చి, భిక్ఖవే, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, అయం వుచ్చతి రూపక్ఖన్ధో. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికా వా సుఖుమా వా…పే… అయం వుచ్చతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, అయం వుచ్చతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పఞ్చక్ఖన్ధా’’.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా? యం కిఞ్చి, భిక్ఖవే, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… యం దూరే సన్తికే వా సాసవం ఉపాదానియం, అయం వుచ్చతి రూపుపాదానక్ఖన్ధో. యా కాచి వేదనా…పే… యా దూరే సన్తికే వా సాసవా ఉపాదానియా, అయం వుచ్చతి వేదనుపాదానక్ఖన్ధో. యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యా దూరే సన్తికే వా సాసవా ఉపాదానియా, అయం వుచ్చతి సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో. యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… సాసవా ఉపాదానియా, అయం వుచ్చతి సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో. యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… యం దూరే సన్తికే వా సాసవం ఉపాదానియం, అయం వుచ్చతి విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి. ఛట్ఠం.

౭. సోణసుత్తం

౪౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో సోణో గహపతిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి …పే… ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో సోణం గహపతిపుత్తం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యే హి కేచి, సోణ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనిచ్చేన రూపేన దుక్ఖేన విపరిణామధమ్మేన ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘సదిసోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘హీనోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స అదస్సనా? అనిచ్చాయ వేదనాయ దుక్ఖాయ విపరిణామధమ్మాయ ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘సదిసోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘హీనోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స అదస్సనా? అనిచ్చాయ సఞ్ఞాయ… అనిచ్చేహి సఙ్ఖారేహి దుక్ఖేహి విపరిణామధమ్మేహి ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘సదిసోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘హీనోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స అదస్సనా? అనిచ్చేన విఞ్ఞాణేన దుక్ఖేన విపరిణామధమ్మేన ‘సేయ్యోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘సదిసోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; ‘హీనోహమస్మీ’తి వా సమనుపస్సన్తి; కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స అదస్సనా?

‘‘యే చ ఖో కేచి, సోణ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అనిచ్చేన రూపేన దుక్ఖేన విపరిణామధమ్మేన ‘సేయ్యోహమస్మీ’తిపి న సమనుపస్సన్తి; ‘సదిసోహమస్మీ’తిపి న సమనుపస్సన్తి; ‘హీనోహమస్మీ’తిపి న సమనుపస్సన్తి; కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స దస్సనా? అనిచ్చాయ వేదనాయ… అనిచ్చాయ సఞ్ఞాయ… అనిచ్చేహి సఙ్ఖారేహి… అనిచ్చేన విఞ్ఞాణేన దుక్ఖేన విపరిణామధమ్మేన ‘సేయ్యోహమస్మీ’తిపి న సమనుపస్సన్తి; ‘సదిసోహమస్మీ’తిపి న సమనుపస్సన్తి; ‘హీనోహమస్మీ’తిపి న సమనుపస్సన్తి; కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స దస్సనా?

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సోణ, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’… ‘‘సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తస్మాతిహ, సోణ, యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం.

‘‘యా కాచి వేదనా… యా కాచి సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం.

‘‘ఏవం పస్సం, సోణ, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాయపి నిబ్బిన్దతి, సఙ్ఖారేసుపి నిబ్బిన్దతి, విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియసోణసుత్తం

౫౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో సోణో గహపతిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో సోణం గహపతిపుత్తం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యే హి కేచి, సోణ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా రూపం నప్పజానన్తి, రూపసముదయం నప్పజానన్తి, రూపనిరోధం నప్పజానన్తి, రూపనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; వేదనం నప్పజానన్తి, వేదనాసముదయం నప్పజానన్తి, వేదనానిరోధం నప్పజానన్తి, వేదనానిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; సఞ్ఞం నప్పజానన్తి…పే… సఙ్ఖారే నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; విఞ్ఞాణం నప్పజానన్తి, విఞ్ఞాణసముదయం నప్పజానన్తి, విఞ్ఞాణనిరోధం నప్పజానన్తి, విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి. న మే తే, సోణ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పన తే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, సోణ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా రూపం పజానన్తి, రూపసముదయం పజానన్తి, రూపనిరోధం పజానన్తి, రూపనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి; వేదనం పజానన్తి…పే… సఞ్ఞం పజానన్తి… సఙ్ఖారే పజానన్తి… విఞ్ఞాణం పజానన్తి, విఞ్ఞాణసముదయం పజానన్తి, విఞ్ఞాణనిరోధం పజానన్తి, విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి. తే చ ఖో మే, సోణ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. నన్దిక్ఖయసుత్తం

౫౧. సావత్థినిదానం. ‘‘అనిచ్చఞ్ఞేవ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపం అనిచ్చన్తి పస్సతి. సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మా పస్సం నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి. అనిచ్చఞ్ఞేవ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వేదనం అనిచ్చన్తి పస్సతి. సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మా పస్సం నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి. అనిచ్చేయేవ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సఞ్ఞం అనిచ్చన్తి పస్సతి…పే… అనిచ్చేయేవ భిక్ఖవే, భిక్ఖు సఙ్ఖారే అనిచ్చాతి పస్సతి. సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మా పస్సం నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి. అనిచ్చఞ్ఞేవ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి పస్సతి. సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మా పస్సం నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతీ’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియనన్దిక్ఖయసుత్తం

౫౨. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసి కరోథ, రూపానిచ్చతఞ్చ యథాభూతం సమనుపస్సథ. రూపం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యోనిసో మనసి కరోన్తో, రూపానిచ్చతఞ్చ యథాభూతం సమనుపస్సన్తో రూపస్మిం నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి. వేదనం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసి కరోథ, వేదనానిచ్చతఞ్చ యథాభూతం సమనుపస్సథ. వేదనం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యోనిసో మనసి కరోన్తో, వేదనానిచ్చతఞ్చ యథాభూతం సమనుపస్సన్తో వేదనాయ నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి. సఞ్ఞం భిక్ఖవే… సఙ్ఖారే, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసి కరోథ, సఙ్ఖారానిచ్చతఞ్చ యథాభూతం సమనుపస్సథ. సఙ్ఖారే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యోనిసో మనసి కరోన్తో, సఙ్ఖారానిచ్చతం యథాభూతం సమనుపస్సన్తో సఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి. విఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసి కరోథ, విఞ్ఞాణానిచ్చతఞ్చ యథాభూతం సమనుపస్సథ. విఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యోనిసో మనసి కరోన్తో, విఞ్ఞాణానిచ్చతఞ్చ యథాభూతం సమనుపస్సన్తో విఞ్ఞాణస్మిం నిబ్బిన్దతి. నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో. నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతీ’’తి. దసమం.

అత్తదీపవగ్గో పఞ్చమో.

తస్సుద్దానం –

అత్తదీపా పటిపదా, ద్వే చ హోన్తి అనిచ్చతా;

సమనుపస్సనా ఖన్ధా, ద్వే సోణా ద్వే నన్దిక్ఖయేన చాతి.

మూలపణ్ణాసకో సమత్తో.

తస్స మూలపణ్ణాసకస్స వగ్గుద్దానం –

నకులపితా అనిచ్చో చ, భారో నతుమ్హాకేన చ;

అత్తదీపేన పఞ్ఞాసో, పఠమో తేన పవుచ్చతీతి.