౩. భారవగ్గో

౧. భారసుత్తం

౨౨. సావత్థియం … తత్ర ఖో … ‘‘భారఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి భారహారఞ్చ భారాదానఞ్చ భారనిక్ఖేపనఞ్చ. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, భారో? పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా తిస్స వచనీయం. కతమే పఞ్చ? రూపుపాదానక్ఖన్ధో, వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భారో’’.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, భారహారో? పుగ్గలో తిస్స వచనీయం. య్వాయం ఆయస్మా ఏవంనామో ఏవంగోత్తో; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భారహారో.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, భారాదానం? యాయం తణ్హా పోనోభవికా [పోనోబ్భవికా (స్యా. కం. క.)] నన్దీరాగసహగతా [నన్దిరాగసహగతా (సబ్బత్థ)] తత్రతత్రాభినన్దినీ, సేయ్యథిదం – కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భారాదానం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, భారనిక్ఖేపనం? యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భారనిక్ఖేపన’’న్తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన [వత్వా (సీ.) ఏవమీదిసేసు ఠానేసు] సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా, భారహారో చ పుగ్గలో;

భారాదానం దుఖం లోకే, భారనిక్ఖేపనం సుఖం.

‘‘నిక్ఖిపిత్వా గరుం భారం, అఞ్ఞం భారం అనాదియ;

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ [తణ్హమబ్భుయ్హ (పీ. క.)], నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి. పఠమం;

౨. పరిఞ్ఞసుత్తం

౨౩. సావత్థినిదానం. ‘‘పరిఞ్ఞేయ్యే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మే దేసేస్సామి పరిఞ్ఞఞ్చ. తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా? రూపం, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో, వేదనా పరిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో, సఞ్ఞా పరిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో, సఙ్ఖారా పరిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో, విఞ్ఞాణం పరిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా. కతమా చ, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞా? యో, భిక్ఖవే, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞా’’తి. దుతియం.

౩. అభిజానసుత్తం

౨౪. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ; వేదనం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ; సఞ్ఞం అనభిజానం… సఙ్ఖారే అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ; విఞ్ఞాణం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రూపఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ; వేదనం అభిజానం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. తతియం.

౪. ఛన్దరాగసుత్తం

౨౫. సావత్థినిదానం. ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపస్మిం ఛన్దరాగో తం పజహథ. ఏవం తం రూపం పహీనం భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మం. యో వేదనాయ ఛన్దరాగో తం పజహథ. ఏవం సా వేదనా పహీనా భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. యో సఞ్ఞాయ ఛన్దరాగో తం పజహథ. ఏవం సా సఞ్ఞా పహీనా భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. యో సఙ్ఖారేసు ఛన్దరాగో తం పజహథ. ఏవం తే సఙ్ఖారా పహీనా భవిస్సన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. యో విఞ్ఞాణస్మిం ఛన్దరాగో తం పజహథ. ఏవం తం విఞ్ఞాణం పహీనం భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మ’’న్తి. చతుత్థం.

౫. అస్సాదసుత్తం

౨౬. సావత్థినిదానం. ‘‘పుబ్బేవ [పుబ్బే (పీ. క.)] మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ [బోధిసత్తస్స (పీ. క.)] సతో ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో రూపస్స అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో వేదనాయ అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో సఞ్ఞాయ అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో సఙ్ఖారానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘యం ఖో రూపం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం రూపస్స అస్సాదో. యం రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అయం రూపస్స ఆదీనవో. యో రూపస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం రూపస్స నిస్సరణం. యం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం వేదనాయ అస్సాదో [యా (క.)]. యం వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం వేదనాయ ఆదీనవో. యో వేదనాయ ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం వేదనాయ నిస్సరణం. యం సఞ్ఞం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి…పే… యం సఙ్ఖారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం సఙ్ఖారానం అస్సాదో. యం [యే (సీ. క.)] సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం సఙ్ఖారానం ఆదీనవో. యో సఙ్ఖారేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం సఙ్ఖారానం నిస్సరణం. యం విఞ్ఞాణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో. యం విఞ్ఞాణం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అయం విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవో. యో విఞ్ఞాణస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం’’’.

‘‘యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఏవం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి పచ్చఞ్ఞాసిం [అభిసమ్బుద్ధో (సీ.)]. యతో చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఏవం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం; అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి [చేతోవిముత్తి (సీ. పీ. క.)]; అయమన్తిమా జాతి; నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఅస్సాదసుత్తం

౨౭. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపస్సాహం, భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో రూపస్స అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతా రూపస్స అస్సాదో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. రూపస్సాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో రూపస్స ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతా రూపస్స ఆదీనవో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. రూపస్సాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం రూపస్స నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతా రూపస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం. వేదనాయాహం, భిక్ఖవే… సఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే… సఙ్ఖారానాహం, భిక్ఖవే… విఞ్ఞాణస్సాహం, భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతా విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. విఞ్ఞాణస్సాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతా విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. విఞ్ఞాణస్సాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతా విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం. యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం…పే… అబ్భఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి [చేతోవిముత్తి (సీ. పీ. క.)]; అయమన్తిమా జాతి; నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. ఛట్ఠం.

౭. తతియఅస్సాదసుత్తం

౨౮. సావత్థినిదానం. ‘‘నో చేదం, భిక్ఖవే, రూపస్స అస్సాదో అభవిస్స నయిదం సత్తా రూపస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి రూపస్స అస్సాదో, తస్మా సత్తా రూపస్మిం సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, రూపస్స ఆదీనవో అభవిస్స నయిదం సత్తా రూపస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి రూపస్స ఆదీనవో, తస్మా సత్తా రూపస్మిం నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, రూపస్స నిస్సరణం అభవిస్స నయిదం సత్తా రూపస్మా నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి రూపస్స నిస్సరణం, తస్మా సత్తా రూపస్మా నిస్సరన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, వేదనాయ…పే… నో చేదం, భిక్ఖవే, సఞ్ఞాయ… నో చేదం, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారానం నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా సఙ్ఖారేహి నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి సఙ్ఖారానం నిస్సరణం, తస్మా సత్తా సఙ్ఖారేహి నిస్సరన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో అభవిస్స, నయిదం సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి విఞ్ఞాణస్స అస్సాదో, తస్మా సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవో అభవిస్స, నయిదం సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి విఞ్ఞాణస్స ఆదీనవో, తస్మా సత్తా విఞ్ఞాణస్మిం నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా విఞ్ఞాణస్మా నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి విఞ్ఞాణస్స నిస్సరణం, తస్మా సత్తా విఞ్ఞాణస్మా నిస్సరన్తి.

‘‘యావకీవఞ్చ, భిక్ఖవే, సత్తా ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞంసు [నాబ్భఞ్ఞింసు (సీ.)]; నేవ తావ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసంయుత్తా విప్పముత్తా విమరియాదీకతేన చేతసా విహరింసు. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సత్తా ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞంసు; అథ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసంయుత్తా విప్పముత్తా విమరియాదీకతేన చేతసా విహరన్తి’’. సత్తమం.

౮. అభినన్దనసుత్తం

౨౯. సావత్థినిదానం. ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపం అభినన్దతి, దుక్ఖం సో అభినన్దతి. యో దుక్ఖం అభినన్దతి, అపరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో వేదనం అభినన్దతి… యో సఞ్ఞం అభినన్దతి… యో సఙ్ఖారే అభినన్దతి… యో విఞ్ఞాణం అభినన్దతి, దుక్ఖం సో అభినన్దతి. యో దుక్ఖం అభినన్దతి, అపరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం నాభినన్దతి, దుక్ఖం సో నాభినన్దతి. యో దుక్ఖం నాభినన్దతి, పరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో వేదనం నాభినన్దతి… యో సఞ్ఞం నాభినన్దతి… యో సఙ్ఖారే నాభినన్దతి… యో విఞ్ఞాణం నాభినన్దతి, దుక్ఖం సో నాభినన్దతి. యో దుక్ఖం నాభినన్దతి, పరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. ఉప్పాదసుత్తం

౩౦. సావత్థినిదానం. ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపస్స ఉప్పాదో ఠితి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో, దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో రోగానం ఠితి జరామరణస్స పాతుభావో. యో వేదనాయ…పే… యో సఞ్ఞాయ…పే… యో సఙ్ఖారానం…పే… యో విఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదో ఠితి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో, దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో రోగానం ఠితి జరామరణస్స పాతుభావో. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపస్స నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, దుక్ఖస్సేసో నిరోధో రోగానం వూపసమో జరామరణస్స అత్థఙ్గమో. యో వేదనాయ …పే… యో సఞ్ఞాయ… యో సఙ్ఖారానం… యో విఞ్ఞాణస్స నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, దుక్ఖస్సేసో నిరోధో రోగానం వూపసమో జరామరణస్స అత్థఙ్గమో’’తి. నవమం.

౧౦. అఘమూలసుత్తం

౩౧. సావత్థినిదానం. ‘‘అఘఞ్చ, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి అఘమూలఞ్చ. తం సుణాథ. కతమఞ్చ భిక్ఖవే అఘం? రూపం, భిక్ఖవే, అఘం, వేదనా అఘం, సఞ్ఞా అఘం, సఙ్ఖారా అఘం, విఞ్ఞాణం అఘం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అఘం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అఘమూలం? యాయం తణ్హా పోనోభవికా నన్దీరాగసహగతా [నన్దిరాగసహగతా (సబ్బత్థ)] తత్రతత్రాభినన్దినీ; సేయ్యథిదం – కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అఘమూల’’న్తి. దసమం.

౧౧. పభఙ్గుసుత్తం

౩౨. సావత్థినిదానం. ‘‘పభఙ్గుఞ్చ, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి అప్పభఙ్గుఞ్చ. తం సుణాథ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, పభఙ్గు, కిం అప్పభఙ్గు? రూపం, భిక్ఖవే, పభఙ్గు. యో తస్స నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, ఇదం అప్పభఙ్గు. వేదనా పభఙ్గు. యో తస్సా నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, ఇదం అప్పభఙ్గు. సఞ్ఞా పభఙ్గు… సఙ్ఖారా పభఙ్గు. యో తేసం నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, ఇదం అప్పభఙ్గు. విఞ్ఞాణం పభఙ్గు. యో తస్స నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, ఇదం అప్పభఙ్గూ’’తి. ఏకాదసమం.

భారవగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

భారం పరిఞ్ఞం అభిజానం, ఛన్దరాగం చతుత్థకం;

అస్సాదా చ తయో వుత్తా, అభినన్దనమట్ఠమం;

ఉప్పాదం అఘమూలఞ్చ, ఏకాదసమో పభఙ్గూతి.