౧. నకులపితువగ్గో

౧. నకులపితుసుత్తం

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా భగ్గేసు విహరతి సుసుమారగిరే [సుంసుమారగిరే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భేసకళావనే మిగదాయే. అథ ఖో నకులపితా గహపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో నకులపితా గహపతి భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘అహమస్మి, భన్తే, జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో ఆతురకాయో అభిక్ఖణాతఙ్కో. అనిచ్చదస్సావీ ఖో పనాహం, భన్తే, భగవతో మనోభావనీయానఞ్చ భిక్ఖూనం. ఓవదతు మం, భన్తే, భగవా; అనుసాసతు మం, భన్తే, భగవా; యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

‘‘ఏవమేతం, గహపతి, ఏవమేతం, గహపతి! ఆతురో హాయం, గహపతి, కాయో అణ్డభూతో పరియోనద్ధో. యో హి, గహపతి, ఇమం కాయం పరిహరన్తో ముహుత్తమ్పి ఆరోగ్యం పటిజానేయ్య, కిమఞ్ఞత్ర బాల్యా? తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘ఆతురకాయస్స మే సతో చిత్తం అనాతురం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.

అథ ఖో నకులపితా గహపతి భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో నకులపితరం గహపతిం ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ – ‘‘విప్పసన్నాని ఖో తే, గహపతి, ఇన్ద్రియాని; పరిసుద్ధో ముఖవణ్ణో పరియోదాతో. అలత్థ నో అజ్జ భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మిం కథం సవనాయా’’తి?

‘‘కథఞ్హి నో సియా, భన్తే! ఇదానాహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మియా కథాయ అమతేన అభిసిత్తో’’తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, గహపతి, భగవతా ధమ్మియా కథాయ అమతేన అభిసిత్తో’’తి? ‘‘ఇధాహం, భన్తే, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖ్వాహం, భన్తే, భగవన్తం ఏతదవోచం – ‘అహమస్మి, భన్తే, జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో ఆతురకాయో అభిక్ఖణాతఙ్కో. అనిచ్చదస్సావీ ఖో పనాహం, భన్తే, భగవతో మనోభావనీయానఞ్చ భిక్ఖూనం. ఓవదతు మం, భన్తే, భగవా; అనుసాసతు మం, భన్తే, భగవా; యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’’తి.

‘‘ఏవం వుత్తే, మం, భన్తే, భగవా ఏతదవోచ – ‘ఏవమేతం, గహపతి, ఏవమేతం, గహపతి! ఆతురో హాయం, గహపతి, కాయో అణ్డభూతో పరియోనద్ధో. యో హి, గహపతి, ఇమం కాయం పరిహరన్తో ముహుత్తమ్పి ఆరోగ్యం పటిజానేయ్య, కిమఞ్ఞత్ర బాల్యా? తస్మాతిహ తే గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ఆతురకాయస్స మే సతో చిత్తం అనాతురం భవిస్సతీతి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బ’న్తి. ఏవం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మియా కథాయ అమతేన అభిసిత్తో’’తి.

‘‘న హి పన తం, గహపతి, పటిభాసి భగవన్తం [తం భగవన్తం (సీ.)] ఉత్తరిం పటిపుచ్ఛితుం – ‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ఆతురకాయో చేవ హోతి ఆతురచిత్తో చ, కిత్తావతా చ పన ఆతురకాయో హి ఖో హోతి నో చ ఆతురచిత్తో’’’తి? ‘‘దూరతోపి ఖో మయం, భన్తే, ఆగచ్ఛేయ్యామ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థమఞ్ఞాతుం. సాధు వతాయస్మన్తంయేవ సారిపుత్తం పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో’’తి.

‘‘తేన హి, గహపతి, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో నకులపితా గహపతి ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసి. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, ఆతురకాయో చేవ హోతి, ఆతురచిత్తో చ? ఇధ, గహపతి, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. ‘అహం రూపం, మమ రూప’న్తి పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం రూపం, మమ రూప’న్తి పరియుట్ఠట్ఠాయినో తం రూపం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనావన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానం. ‘అహం వేదనా, మమ వేదనా’తి పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం వేదనా, మమ వేదనా’తి పరియుట్ఠట్ఠాయినో, సా వేదనా విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స వేదనావిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి, సఞ్ఞావన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా సఞ్ఞం, సఞ్ఞాయ వా అత్తానం. ‘అహం సఞ్ఞా, మమ సఞ్ఞా’తి పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం సఞ్ఞా, మమ సఞ్ఞా’తి పరియుట్ఠట్ఠాయినో, సా సఞ్ఞా విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స సఞ్ఞావిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా సఙ్ఖారే, సఙ్ఖారేసు వా అత్తానం. ‘అహం సఙ్ఖారా, మమ సఙ్ఖారా’తి పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం సఙ్ఖారా, మమ సఙ్ఖారా’తి పరియుట్ఠట్ఠాయినో, తే సఙ్ఖారా విపరిణమన్తి అఞ్ఞథా హోన్తి. తస్స సఙ్ఖారవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ‘అహం విఞ్ఞాణం, మమ విఞ్ఞాణ’న్తి పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం విఞ్ఞాణం, మమ విఞ్ఞాణ’న్తి పరియుట్ఠట్ఠాయినో, తం విఞ్ఞాణం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. ఏవం ఖో, గహపతి, ఆతురకాయో చేవ హోతి ఆతురచిత్తో చ.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, ఆతురకాయో హి ఖో హోతి నో చ ఆతురచిత్తో? ఇధ, గహపతి, సుతవా అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో సప్పురిసానం దస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స కోవిదో సప్పురిసధమ్మే సువినీతో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం. ‘అహం రూపం, మమ రూప’న్తి న పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం రూపం, మమ రూప’న్తి అపరియుట్ఠట్ఠాయినో, తం రూపం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘న వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, న వేదనావన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా వేదనం, న వేదనాయ వా అత్తానం. ‘అహం వేదనా, మమ వేదనా’తి న పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం వేదనా, మమ వేదనా’తి అపరియుట్ఠట్ఠాయినో, సా వేదనా విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స వేదనావిపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘న సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి, న సఞ్ఞావన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా సఞ్ఞం, న సఞ్ఞాయ వా అత్తానం. ‘అహం సఞ్ఞా, మమ సఞ్ఞా’తి న పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం సఞ్ఞా, మమ సఞ్ఞా’తి అపరియుట్ఠట్ఠాయినో, సా సఞ్ఞా విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స సఞ్ఞావిపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

``న సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, న సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా సఙ్ఖారే, న సఙ్ఖారేసు వా అత్తానం. ‘అహం సఙ్ఖారా, మమ సఙ్ఖారా’తి న పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం సఙ్ఖారా, మమ సఙ్ఖారా’తి అపరియుట్ఠట్ఠాయినో, తే సఙ్ఖారా విపరిణమన్తి అఞ్ఞథా హోన్తి. తస్స సఙ్ఖారవిపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా.

‘‘న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా విఞ్ఞాణం, న విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ‘అహం విఞ్ఞాణం, మమ విఞ్ఞాణ’న్తి న పరియుట్ఠట్ఠాయీ హోతి. తస్స ‘అహం విఞ్ఞాణం, మమ విఞ్ఞాణ’న్తి అపరియుట్ఠట్ఠాయినో, తం విఞ్ఞాణం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. ఏవం ఖో, గహపతి, ఆతురకాయో హోతి నో చ ఆతురచిత్తో’’తి.

ఇదమవోచ ఆయస్మా సారిపుత్తో. అత్తమనో నకులపితా గహపతి ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దీతి. పఠమం.

౨. దేవదహసుత్తం

౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు [సక్యేసు (క.)] విహరతి దేవదహం నామ సక్యానం నిగమో. అథ ఖో సమ్బహులా పచ్ఛాభూమగమికా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇచ్ఛామ మయం, భన్తే, పచ్ఛాభూమం జనపదం గన్తుం, పచ్ఛాభూమే జనపదే నివాసం కప్పేతు’’న్తి.

‘‘అపలోకితో పన వో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో’’తి? ‘‘న ఖో నో, భన్తే, అపలోకితో ఆయస్మా సారిపుత్తో’’తి. ‘‘అపలోకేథ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తం. సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, పణ్డితో, భిక్ఖూనం అనుగ్గాహకో సబ్రహ్మచారీన’’న్తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం ఏళగలాగుమ్బే నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం [సారాణీయం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇచ్ఛామ మయం, ఆవుసో సారిపుత్త, పచ్ఛాభూమం జనపదం గన్తుం, పచ్ఛాభూమే జనపదే నివాసం కప్పేతుం. అపలోకితో నో సత్థా’’తి.

‘‘సన్తి హావుసో, నానావేరజ్జగతం భిక్ఖుం పఞ్హం పుచ్ఛితారో – ఖత్తియపణ్డితాపి బ్రాహ్మణపణ్డితాపి గహపతిపణ్డితాపి సమణపణ్డితాపి. పణ్డితా హావుసో, మనుస్సా వీమంసకా – ‘కింవాదీ పనాయస్మన్తానం [కింవాదాయస్మన్తానం (పీ. క.)] సత్థా కిమక్ఖాయీతి, కచ్చి వో ఆయస్మన్తానం ధమ్మా సుస్సుతా సుగ్గహితా సుమనసికతా సూపధారితా సుప్పటివిద్ధా పఞ్ఞాయ, యథా బ్యాకరమానా ఆయస్మన్తో వుత్తవాదినో చేవ భగవతో అస్సథ, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యాథ, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యాథ, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో [వాదానుపాతో (అట్ఠకథాయం పాఠన్తరం)] గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’’తి?

‘‘దూరతోపి ఖో మయం, ఆవుసో, ఆగచ్ఛేయ్యామ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థమఞ్ఞాతుం. సాధు వతాయస్మన్తంయేవ సారిపుత్తం పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో’’తి. ‘‘తేన హావుసో, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘సన్తి హావుసో, నానావేరజ్జగతం భిక్ఖుం పఞ్హం పుచ్ఛితారో – ఖత్తియపణ్డితాపి …పే… సమణపణ్డితాపి. పణ్డితా హావుసో, మనుస్సా వీమంసకా – ‘కింవాదీ పనాయస్మన్తానం సత్థా కిమక్ఖాయీ’తి? ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ‘ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ ఖో నో, ఆవుసో, సత్థా’’’తి.

‘‘ఏవం బ్యాకతేపి ఖో, ఆవుసో, అస్సుయేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛితారో – ఖత్తియపణ్డితాపి…పే… సమణపణ్డితాపి. పణ్డితా హావుసో, మనుస్సా వీమంసకా – ‘కిస్మిం పనాయస్మన్తానం ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా’తి? ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ‘రూపే ఖో, ఆవుసో, ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా, వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా’’’తి.

‘‘ఏవం బ్యాకతేపి ఖో, ఆవుసో, అస్సుయేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛితారో – ఖత్తియపణ్డితాపి…పే… సమణపణ్డితాపి. పణ్డితా హావుసో, మనుస్సా వీమంసకా – ‘కిం పనాయస్మన్తానం ఆదీనవం దిస్వా రూపే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా, వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా’తి? ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ‘రూపే ఖో, ఆవుసో, అవిగతరాగస్స [అవీతరాగస్స (స్యా. కం.)] అవిగతఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స అవిగతతణ్హస్స తస్స రూపస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు అవిగతరాగస్స…పే… అవిగతతణ్హస్స తేసం సఙ్ఖారానం విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. విఞ్ఞాణే అవిగతరాగస్స అవిగతఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స అవిగతతణ్హస్స తస్స విఞ్ఞాణస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, ఆదీనవం దిస్వా రూపే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా, వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా’’’తి.

‘‘ఏవం బ్యాకతేపి ఖో, ఆవుసో, అస్సుయేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛితారో – ఖత్తియపణ్డితాపి బ్రాహ్మణపణ్డితాపి గహపతిపణ్డితాపి సమణపణ్డితాపి. పణ్డితా హావుసో, మనుస్సా వీమంసకా – ‘కిం పనాయస్మన్తానం ఆనిసంసం దిస్వా రూపే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా, వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా’తి? ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, ఆవుసో, ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ‘రూపే ఖో, ఆవుసో, విగతరాగస్స విగతఛన్దస్స విగతపేమస్స విగతపిపాసస్స విగతపరిళాహస్స విగతతణ్హస్స తస్స రూపస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు విగతరాగస్స విగతఛన్దస్స విగతపేమస్స విగతపిపాసస్స విగతపరిళాహస్స విగతతణ్హస్స తేసం సఙ్ఖారానం విపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. విఞ్ఞాణే విగతరాగస్స విగతఛన్దస్స విగతపేమస్స విగతపిపాసస్స విగతపరిళాహస్స విగతతణ్హస్స తస్స విఞ్ఞాణస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, ఆనిసంసం దిస్వా రూపే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా, వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే ఛన్దరాగవినయక్ఖాయీ సత్థా’’’తి.

‘‘అకుసలే చావుసో, ధమ్మే ఉపసమ్పజ్జ విహరతో దిట్ఠే చేవ ధమ్మే సుఖో విహారో అభవిస్స అవిఘాతో అనుపాయాసో అపరిళాహో, కాయస్స చ భేదా పరం మరణా సుగతి పాటికఙ్ఖా, నయిదం భగవా అకుసలానం ధమ్మానం పహానం వణ్ణేయ్య. యస్మా చ ఖో, ఆవుసో, అకుసలే ధమ్మే ఉపసమ్పజ్జ విహరతో దిట్ఠే చేవ ధమ్మే దుక్ఖో విహారో సవిఘాతో సఉపాయాసో సపరిళాహో, కాయస్స చ భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా, తస్మా భగవా అకుసలానం ధమ్మానం పహానం వణ్ణేతి.

‘‘కుసలే చావుసో, ధమ్మే ఉపసమ్పజ్జ విహరతో దిట్ఠే చేవ ధమ్మే దుక్ఖో విహారో అభవిస్స సవిఘాతో సఉపాయాసో సపరిళాహో, కాయస్స చ భేదా పరం మరణా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా, నయిదం భగవా కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదం వణ్ణేయ్య. యస్మా చ ఖో, ఆవుసో, కుసలే ధమ్మే ఉపసమ్పజ్జ విహరతో దిట్ఠే చేవ ధమ్మే సుఖో విహారో అవిఘాతో అనుపాయాసో అపరిళాహో, కాయస్స చ భేదా పరం మరణా సుగతి పాటికఙ్ఖా, తస్మా భగవా కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదం వణ్ణేతీ’’తి.

ఇదమవోచాయస్మా సారిపుత్తో. అత్తమనా తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దున్తి. దుతియం.

౩. హాలిద్దికానిసుత్తం

౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా మహాకచ్చానో అవన్తీసు విహరతి కురరఘరే [కులఘరే (క.)] పపాతే పబ్బతే. అథ ఖో హాలిద్దికాని [హాలిద్దకాని (సీ.), హలిద్దికాని (స్యా.)] గహపతి యేనాయస్మా మహాకచ్చానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో హాలిద్దికాని గహపతి ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం ఏతదవోచ – ‘‘వుత్తమిదం, భన్తే, భగవతా అట్ఠకవగ్గియే మాగణ్డియపఞ్హే –

‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ,

గామే అకుబ్బం [అక్రుబ్బం (క.)] ముని సన్థవాని [సన్ధవాని (క.)];

కామేహి రిత్తో అపురక్ఖరానో [అపురేక్ఖరానో (సీ. సుత్తనిపాతేపి) మోగ్గల్లానే ౫-౧౩౫ సుత్తమ్పి ఓలోకేతబ్బం],

కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరా’’తి.

‘‘ఇమస్స ను ఖో, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?

‘‘రూపధాతు ఖో, గహపతి, విఞ్ఞాణస్స ఓకో. రూపధాతురాగవినిబన్ధఞ్చ [… వినిబద్ధఞ్జ (పీ. సీ. అట్ఠ.)] పన విఞ్ఞాణం ‘ఓకసారీ’తి వుచ్చతి. వేదనాధాతు ఖో, గహపతి, విఞ్ఞాణస్స ఓకో. వేదనాధాతురాగవినిబన్ధఞ్చ పన విఞ్ఞాణం ‘ఓకసారీ’తి వుచ్చతి. సఞ్ఞాధాతు ఖో, గహపతి, విఞ్ఞాణస్స ఓకో. సఞ్ఞాధాతురాగవినిబన్ధఞ్చ పన విఞ్ఞాణం ‘ఓకసారీ’తి వుచ్చతి. సఙ్ఖారధాతు ఖో, గహపతి, విఞ్ఞాణస్స ఓకో. సఙ్ఖారధాతురాగవినిబన్ధఞ్చ పన విఞ్ఞాణం ‘ఓకసారీ’తి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, ఓకసారీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, అనోకసారీ హోతి? రూపధాతుయా ఖో, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ [నన్ది (సీ. స్యా. కం. పీ.)] యా తణ్హా యే ఉపయుపాదానా [ఉపాయుపాదానా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా [అనభావకతా (సీ. పీ.), అనభావంగతా (స్యా. కం.)] ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా తథాగతో ‘అనోకసారీ’తి వుచ్చతి. వేదనాధాతుయా ఖో, గహపతి… సఞ్ఞాధాతుయా ఖో, గహపతి… సఙ్ఖారధాతుయా ఖో, గహపతి… విఞ్ఞాణధాతుయా ఖో, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపయుపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా తథాగతో ‘అనోకసారీ’తి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, అనోకసారీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, నికేతసారీ హోతి? రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, ‘నికేతసారీ’తి వుచ్చతి. సద్దనిమిత్త…పే… గన్ధనిమిత్త… రసనిమిత్త… ఫోట్ఠబ్బనిమిత్త… ధమ్మనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, ‘నికేతసారీ’తి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, నికేతసారీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, అనికేతసారీ హోతి? రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా తథాగతో ‘అనికేతసారీ’తి వుచ్చతి. సద్దనిమిత్త… గన్ధనిమిత్త… రసనిమిత్త… ఫోట్ఠబ్బనిమిత్త… ధమ్మనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా తథాగతో ‘అనికేతసారీ’తి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, అనికేతసారీ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, గామే సన్థవజాతో [సన్ధవజాతో (క.)] హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో గిహీహి [గిహి (క.)] సంసట్ఠో విహరతి సహనన్దీ సహసోకీ, సుఖితేసు సుఖితో, దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అత్తనా తేసు యోగం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, గహపతి, గామే సన్థవజాతో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, గామే న సన్థవజాతో హోతి? ఇధ, గహపతి, భిక్ఖు గిహీహి [గిహి (క.)] అసంసట్ఠో విహరతి న సహనన్దీ న సహసోకీ న సుఖితేసు సుఖితో న దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు న అత్తనా తేసు యోగం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, గహపతి, గామే న సన్థవజాతో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కామేహి అరిత్తో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో కామేసు అవిగతరాగో హోతి అవిగతఛన్దో అవిగతపేమో అవిగతపిపాసో అవిగతపరిళాహో అవిగతతణ్హో. ఏవం ఖో, గహపతి, కామేహి అరిత్తో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కామేహి రిత్తో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో కామేసు విగతరాగో హోతి విగతఛన్దో విగతపేమో విగతపిపాసో విగతపరిళాహో విగతతణ్హో. ఏవం ఖో, గహపతి, కామేహి రిత్తో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, పురక్ఖరానో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చస్స ఏవం హోతి – ‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంవేదనో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంసఞ్ఞో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంసఙ్ఖారో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’న్తి. ఏవం ఖో, గహపతి, పురక్ఖరానో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, అపురక్ఖరానో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చస్స న ఏవం హోతి – ‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంవేదనో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంసఞ్ఞో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంసఙ్ఖారో సియం అనాగతమద్ధానం, ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’న్తి. ఏవం ఖో, గహపతి, అపురక్ఖరానో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కథం విగ్గయ్హ జనేన కత్తా హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో ఏవరూపిం కథం కత్తా హోతి – ‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి; అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి. కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి? మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి; అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో. పురే వచనీయం పచ్ఛా అవచ; పచ్ఛా వచనీయం పురే అవచ. సహితం మే, అసహితం తే. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం. ఆరోపితో తే వాదో; చర వాదప్పమోక్ఖాయ. నిగ్గహితోసి; నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’తి. ఏవం ఖో, గహపతి, కథం విగ్గయ్హ జనేన కత్తా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కథం న విగ్గయ్హ జనేన కత్తా హోతి? ఇధ, గహపతి, భిక్ఖు న ఏవరూపిం కథం కత్తా హోతి – ‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి…పే… నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’తి. ఏవం ఖో, గహపతి, కథం న విగ్గయ్హ జనేన కత్తా హోతి.

‘‘ఇతి ఖో, గహపతి, యం తం వుత్తం భగవతా అట్ఠకవగ్గియే మాగణ్డియపఞ్హే –

‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ,

గామే అకుబ్బం మునిసన్థవాని;

కామేహి రిత్తో అపురక్ఖరానో,

కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరా’’తి.

‘‘ఇమస్స ఖో, గహపతి, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. తతియం.

౪. దుతియహాలిద్దికానిసుత్తం

౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా మహాకచ్చానో అవన్తీసు విహరతి కురరఘరే పపాతే పబ్బతే. అథ ఖో హాలిద్దికాని గహపతి యేనాయస్మా మహాకచ్చానో…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో హాలిద్దికాని గహపతి ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం ఏతదవోచ – ‘‘వుత్తమిదం, భన్తే, భగవతా సక్కపఞ్హే – ‘యే తే సమణబ్రాహ్మణా తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తా, తే అచ్చన్తనిట్ఠా అచ్చన్తయోగక్ఖేమినో అచ్చన్తబ్రహ్మచారినో అచ్చన్తపరియోసానా సేట్ఠా దేవమనుస్సాన’’’న్తి.

‘‘ఇమస్స ను ఖో, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?

‘‘రూపధాతుయా ఖో, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపయుపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా, తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా చిత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి.

‘‘వేదనాధాతుయా ఖో, గహపతి… సఞ్ఞాధాతుయా ఖో, గహపతి… సఙ్ఖారధాతుయా ఖో, గహపతి… విఞ్ఞాణధాతుయా ఖో, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపయుపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా, తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా చిత్తం సువిముత్తన్తి వుచ్చతి.

‘‘ఇతి ఖో, గహపతి, యం తం వుత్తం భగవతా సక్కపఞ్హే – ‘యే తే సమణబ్రాహ్మణా తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తా తే అచ్చన్తనిట్ఠా అచ్చన్తయోగక్ఖేమినో అచ్చన్తబ్రహ్మచారినో అచ్చన్తపరియోసానా సేట్ఠా దేవమనుస్సాన’’’న్తి.

‘‘ఇమస్స ఖో, గహపతి, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. చతుత్థం.

౫. సమాధిసుత్తం

౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ; సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి. కిఞ్చ యథాభూతం పజానాతి? రూపస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, వేదనాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, సఞ్ఞాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, సఙ్ఖారానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, విఞ్ఞాణస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ’’.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, రూపస్స సముదయో, కో వేదనాయ సముదయో, కో సఞ్ఞాయ సముదయో, కో సఙ్ఖారానం సముదయో, కో విఞ్ఞాణస్స సముదయో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి.

‘‘కిఞ్చ అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి? రూపం అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స రూపం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ. యా రూపే నన్దీ తదుపాదానం. తస్సుపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘వేదనం అభినన్దతి…పే… సఞ్ఞం అభినన్దతి… సఙ్ఖారే అభినన్దతి… విఞ్ఞాణం అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స విఞ్ఞాణం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ. యా విఞ్ఞాణే నన్దీ తదుపాదానం. తస్సుపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘అయం, భిక్ఖవే, రూపస్స సముదయో; అయం వేదనాయ సముదయో; అయం సఞ్ఞాయ సముదయో; అయం సఙ్ఖారానం సముదయో; అయం విఞ్ఞాణస్స సముదయో.

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, రూపస్స అత్థఙ్గమో, కో వేదనాయ… కో సఞ్ఞాయ… కో సఙ్ఖారానం… కో విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో?

ఇధ, భిక్ఖవే, నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి.

‘‘కిఞ్చ నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి? రూపం నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స రూపం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో యా రూపే నన్దీ సా నిరుజ్ఝతి. తస్స నన్దీనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘వేదనం నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స వేదనం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసా తిట్ఠతో యా వేదనాయ నన్దీ సా నిరుజ్ఝతి. తస్స నన్దీనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సఞ్ఞం నాభినన్దతి…పే… సఙ్ఖారే నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స సఙ్ఖారే అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో యా సఙ్ఖారేసు నన్దీ సా నిరుజ్ఝతి. తస్స నన్దీనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘విఞ్ఞాణం నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స విఞ్ఞాణం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో యా విఞ్ఞాణే నన్దీ సా నిరుజ్ఝతి. తస్స నన్దీనిరోధా ఉపాదాననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘అయం, భిక్ఖవే, రూపస్స అత్థఙ్గమో, అయం వేదనాయ అత్థఙ్గమో, అయం సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో, అయం సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో, అయం విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’’తి. పఞ్చమం.

౬. పటిసల్లాణసుత్తం

౬. సావత్థినిదానం. ‘‘పటిసల్లాణే, భిక్ఖవే, యోగమాపజ్జథ. పటిసల్లీణో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి. కిఞ్చ యథాభూతం పజానాతి? రూపస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, వేదనాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, సఞ్ఞాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, సఙ్ఖారానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ, విఞ్ఞాణస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ’’…పే… (యథా పఠమసుత్తే తథా విత్థారేతబ్బో.) ఛట్ఠం.

౭. ఉపాదాపరితస్సనాసుత్తం

౭. సావత్థినిదానం. ‘‘ఉపాదాపరితస్సనఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి అనుపాదాఅపరితస్సనఞ్చ. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి, ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపాదాపరితస్సనా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. తస్స తం రూపం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా రూపవిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స రూపవిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో పరియాదానా ఉత్తాసవా చ హోతి విఘాతవా చ అపేక్ఖవా చ ఉపాదాయ చ పరితస్సతి.

‘‘వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనావన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానం. తస్స సా వేదనా విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స వేదనావిపరిణామఞ్ఞథాభావా వేదనావిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స వేదనావిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో పరియాదానా ఉత్తాసవా చ హోతి విఘాతవా చ అపేక్ఖవా చ ఉపాదాయ చ పరితస్సతి.

‘‘సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా సఙ్ఖారే, సఙ్ఖారేసు వా అత్తానం. తస్స తే సఙ్ఖారా విపరిణమన్తి అఞ్ఞథా హోన్తి. తస్స సఙ్ఖారవిపరిణామఞ్ఞథాభావా సఙ్ఖారవిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స సఙ్ఖారవిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో పరియాదానా ఉత్తాసవా చ హోతి విఘాతవా చ అపేక్ఖవా చ ఉపాదాయ చ పరితస్సతి.

‘‘విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం; అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. తస్స తం విఞ్ఞాణం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామఞ్ఞథాభావా విఞ్ఞాణవిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో పరియాదానా ఉత్తాసవా చ హోతి విఘాతవా చ అపేక్ఖవా చ ఉపాదాయ చ పరితస్సతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదాపరితస్సనా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అనుపాదాఅపరితస్సనా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అరియానం దస్సావీ అరియధమ్మస్స కోవిదో అరియధమ్మే సువినీతో, సప్పురిసానం దస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స కోవిదో సప్పురిసధమ్మే సువినీతో న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, న రూపవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా రూపం, న రూపస్మిం వా అత్తానం. తస్స తం రూపం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా న రూపవిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స న రూపవిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో అపరియాదానా న చేవుత్తాసవా [న చేవ ఉత్తాసవా (పీ. క.)] హోతి న చ విఘాతవా న చ అపేక్ఖవా, అనుపాదాయ చ న పరితస్సతి.

‘‘న వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, న వేదనావన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా వేదనం, న వేదనాయ వా అత్తానం. తస్స సా వేదనా విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స వేదనావిపరిణామఞ్ఞథాభావా న వేదనావిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స న వేదనావిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో అపరియాదానా న చేవుత్తాసవా హోతి న చ విఘాతవా న చ అపేక్ఖవా, అనుపాదాయ చ న పరితస్సతి.

‘‘న సఞ్ఞం…పే… న సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, న సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం; న అత్తని వా సఙ్ఖారే, న సఙ్ఖారేసు వా అత్తానం. తస్స తే సఙ్ఖారా విపరిణమన్తి అఞ్ఞథా హోన్తి. తస్స సఙ్ఖారవిపరిణామఞ్ఞథాభావా న సఙ్ఖారవిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స న సఙ్ఖారవిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో అపరియాదానా న చేవుత్తాసవా హోతి న చ విఘాతవా న చ అపేక్ఖవా, అనుపాదాయ చ న పరితస్సతి.

‘‘న విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, న విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం…పే… తస్స తం విఞ్ఞాణం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామఞ్ఞథాభావా న విఞ్ఞాణవిపరిణామానుపరివత్తి విఞ్ఞాణం హోతి. తస్స న విఞ్ఞాణవిపరిణామానుపరివత్తిజా పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి. చేతసో అపరియాదానా న చేవుత్తాసవా హోతి న చ విఘాతవా న చ అపేక్ఖవా, అనుపాదాయ చ న పరితస్సతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అనుపాదా అపరితస్సనం హోతీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియఉపాదాపరితస్సనాసుత్తం

౮. సావత్థినిదానం. ‘‘ఉపాదాపరితస్సనఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి అనుపాదాఅపరితస్సనఞ్చ. తం సుణాథ…పే… కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపాదాపరితస్సనా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో రూపం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తస్స తం రూపం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. వేదనం ఏతం మమ…పే… సఞ్ఞం ఏతం మమ… సఙ్ఖారే ఏతం మమ… విఞ్ఞాణం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తస్స తం విఞ్ఞాణం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదాపరితస్సనా హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అనుపాదాఅపరితస్సనా హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తస్స తం రూపం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స రూపవిపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. వేదనం నేతం మమ… సఞ్ఞం నేతం మమ… సఙ్ఖారే నేతం మమ… విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తస్స తం విఞ్ఞాణం విపరిణమతి అఞ్ఞథా హోతి. తస్స విఞ్ఞాణవిపరిణామఞ్ఞథాభావా నుప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అనుపాదాఅపరితస్సనా హోతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. కాలత్తయఅనిచ్చసుత్తం

౯. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం రూపస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం రూపం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. వేదనా అనిచ్చా…పే… సఞ్ఞా అనిచ్చా… సఙ్ఖారా అనిచ్చా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నానం! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతేసు సఙ్ఖారేసు అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతే సఙ్ఖారే నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నానం సఙ్ఖారానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. విఞ్ఞాణం అనిచ్చం అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం విఞ్ఞాణస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం విఞ్ఞాణం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. నవమం.

౧౦. కాలత్తయదుక్ఖసుత్తం

౧౦. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం రూపస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం రూపం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. వేదనా దుక్ఖా… సఞ్ఞా దుక్ఖా… సఙ్ఖారా దుక్ఖా… విఞ్ఞాణం దుక్ఖం అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం విఞ్ఞాణస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం విఞ్ఞాణం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. దసమం.

౧౧. కాలత్తయఅనత్తసుత్తం

౧౧. సావత్థినిదానం. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం రూపస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం రూపం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. వేదనా అనత్తా… సఞ్ఞా అనత్తా… సఙ్ఖారా అనత్తా… విఞ్ఞాణం అనత్తా అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం విఞ్ఞాణస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం విఞ్ఞాణం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స విఞ్ఞాణస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. ఏకాదసమం.

నకులపితువగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

నకులపితా దేవదహా, ద్వేపి హాలిద్దికాని చ;

సమాధిపటిసల్లాణా, ఉపాదాపరితస్సనా దువే;

అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా, వగ్గో తేన పవుచ్చతి.