౧౦. ఇన్ద్రియభావనాసుత్తం

౪౫౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా గజఙ్గలాయం [కజఙ్గలాయం (సీ. పీ.), కజ్జఙ్గలాయం (స్యా. కం.)] విహరతి సువేళువనే [వేళువనే (స్యా. కం.), ముఖేలువనే (సీ. పీ.)]. అథ ఖో ఉత్తరో మాణవో పారాసివియన్తేవాసీ [పారాసరియన్తేవాసీ (సీ. పీ.), పారాసిరియన్తేవాసీ (స్యా. కం.)] యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఉత్తరం మాణవం పారాసివియన్తేవాసిం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘దేసేతి, ఉత్తర, పారాసివియో బ్రాహ్మణో సావకానం ఇన్ద్రియభావన’’న్తి? ‘‘దేసేతి, భో గోతమ, పారాసివియో బ్రాహ్మణో సావకానం ఇన్ద్రియభావన’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన, ఉత్తర, దేసేతి పారాసివియో బ్రాహ్మణో సావకానం ఇన్ద్రియభావన’’న్తి? ‘‘ఇధ, భో గోతమ, చక్ఖునా రూపం న పస్సతి, సోతేన సద్దం న సుణాతి – ఏవం ఖో, భో గోతమ, దేసేతి పారాసివియో బ్రాహ్మణో సావకానం ఇన్ద్రియభావన’’న్తి. ‘‘ఏవం సన్తే ఖో, ఉత్తర, అన్ధో భావితిన్ద్రియో భవిస్సతి, బధిరో భావితిన్ద్రియో భవిస్సతి; యథా పారాసివియస్స బ్రాహ్మణస్స వచనం. అన్ధో హి, ఉత్తర, చక్ఖునా రూపం న పస్సతి, బధిరో సోతేన సద్దం న సుణాతీ’’తి. ఏవం వుత్తే, ఉత్తరో మాణవో పారాసివియన్తేవాసీ తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీది.

అథ ఖో భగవా ఉత్తరం మాణవం పారాసివియన్తేవాసిం తుణ్హీభూతం మఙ్కుభూతం పత్తక్ఖన్ధం అధోముఖం పజ్ఝాయన్తం అప్పటిభానం విదిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘అఞ్ఞథా ఖో, ఆనన్ద, దేసేతి పారాసివియో బ్రాహ్మణో సావకానం ఇన్ద్రియభావనం, అఞ్ఞథా చ పనానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా హోతీ’’తి. ‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో; ఏతస్స, సుగత, కాలో యం భగవా అరియస్స వినయే అనుత్తరం ఇన్ద్రియభావనం దేసేయ్య. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేనహానన్ద, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –

౪౫౪. ‘‘కథఞ్చానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా హోతి? ఇధానన్ద, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం మనాపం, ఉప్పన్నం అమనాపం, ఉప్పన్నం మనాపామనాపం. తఞ్చ ఖో సఙ్ఖతం ఓళారికం పటిచ్చసముప్పన్నం. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం – ఉపేక్ఖా’తి. తస్స తం ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి; ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, చక్ఖుమా పురిసో ఉమ్మీలేత్వా వా నిమీలేయ్య, నిమీలేత్వా వా ఉమ్మీలేయ్య; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్స కస్సచి ఏవంసీఘం ఏవంతువటం ఏవంఅప్పకసిరేన ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి – అయం వుచ్చతానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు.

౪౫౫. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో సోతేన సద్దం సుత్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం మనాపం, ఉప్పన్నం అమనాపం, ఉప్పన్నం మనాపామనాపం. తఞ్చ ఖో సఙ్ఖతం ఓళారికం పటిచ్చసముప్పన్నం. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం – ఉపేక్ఖా’తి. తస్స తం ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి; ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, బలవా పురిసో అప్పకసిరేనేవ అచ్ఛరం [అచ్ఛరికం (స్యా. కం. పీ. క.)] పహరేయ్య; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్స కస్సచి ఏవంసీఘం ఏవంతువటం ఏవంఅప్పకసిరేన ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి – అయం వుచ్చతానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా సోతవిఞ్ఞేయ్యేసు సద్దేసు.

౪౫౬. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం మనాపం, ఉప్పన్నం అమనాపం, ఉప్పన్నం మనాపామనాపం. తఞ్చ ఖో సఙ్ఖతం ఓళారికం పటిచ్చసముప్పన్నం. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం – ఉపేక్ఖా’తి. తస్స తం ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి; ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, ఈసకంపోణే [ఈసకపోణే (సీ. స్యా. కం. పీ.), ఈసకఫణే (సీ. అట్ఠ.), ‘‘మజ్ఝే ఉచ్చం హుత్వా’’తి టీకాయ సంసన్దితబ్బా] పదుమపలాసే [పదుమినిపత్తే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఉదకఫుసితాని పవత్తన్తి, న సణ్ఠన్తి; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్స కస్సచి ఏవంసీఘం ఏవంతువటం ఏవంఅప్పకసిరేన ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి – అయం వుచ్చతానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా ఘానవిఞ్ఞేయ్యేసు గన్ధేసు.

౪౫౭. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో జివ్హాయ రసం సాయిత్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం మనాపం, ఉప్పన్నం అమనాపం, ఉప్పన్నం మనాపామనాపం. తఞ్చ ఖో సఙ్ఖతం ఓళారికం పటిచ్చసముప్పన్నం. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం – ఉపేక్ఖా’తి. తస్స తం ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి; ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, బలవా పురిసో జివ్హగ్గే ఖేళపిణ్డం సంయూహిత్వా అప్పకసిరేన వమేయ్య [సన్ధమేయ్య (క.)]; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్స కస్సచి ఏవంసీఘం ఏవంతువటం ఏవంఅప్పకసిరేన ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి – అయం వుచ్చతానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేసు రసేసు.

౪౫౮. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం మనాపం, ఉప్పన్నం అమనాపం, ఉప్పన్నం మనాపామనాపం. తఞ్చ ఖో సఙ్ఖతం ఓళారికం పటిచ్చసముప్పన్నం. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం – ఉపేక్ఖా’తి. తస్స తం ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి; ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్స కస్సచి ఏవంసీఘం ఏవంతువటం ఏవంఅప్పకసిరేన ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి – అయం వుచ్చతానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా కాయవిఞ్ఞేయ్యేసు ఫోట్ఠబ్బేసు.

౪౫౯. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఉప్పన్నం ఖో మే ఇదం మనాపం, ఉప్పన్నం అమనాపం, ఉప్పన్నం మనాపామనాపం. తఞ్చ ఖో సఙ్ఖతం ఓళారికం పటిచ్చసముప్పన్నం. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం యదిదం – ఉపేక్ఖా’తి. తస్స తం ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి; ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, బలవా పురిసో దివసంసన్తత్తే [దివససన్తేత్తే (సీ.)] అయోకటాహే ద్వే వా తీణి వా ఉదకఫుసితాని నిపాతేయ్య. దన్ధో, ఆనన్ద, ఉదకఫుసితానం నిపాతో, అథ ఖో నం ఖిప్పమేవ పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్య; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యస్స కస్సచి ఏవంసీఘం ఏవంతువటం ఏవంఅప్పకసిరేన ఉప్పన్నం మనాపం ఉప్పన్నం అమనాపం ఉప్పన్నం మనాపామనాపం నిరుజ్ఝతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి – అయం వుచ్చతానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా మనోవిఞ్ఞేయ్యేసు ధమ్మేసు. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా హోతి.

౪౬౦. ‘‘కథఞ్చానన్ద, సేఖో హోతి పాటిపదో? ఇధానన్ద, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో తేన ఉప్పన్నేన మనాపేన ఉప్పన్నేన అమనాపేన ఉప్పన్నేన మనాపామనాపేన అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…, జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో తేన ఉప్పన్నేన మనాపేన ఉప్పన్నేన అమనాపేన ఉప్పన్నేన మనాపామనాపేన అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, సేఖో హోతి పాటిపదో.

౪౬౧. ‘‘కథఞ్చానన్ద, అరియో హోతి భావితిన్ద్రియో? ఇధానన్ద, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘పటికూలే [పటిక్కూలే (సబ్బత్థ)] అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘పటికూలఞ్చ అప్పటికూలఞ్చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యం సతో సమ్పజానో’తి, ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో.

౪౬౨. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖునో సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జతి మనాపం, ఉప్పజ్జతి అమనాపం, ఉప్పజ్జతి మనాపామనాపం. సో సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి. సచే ఆకఙ్ఖతి – ‘పటికూలఞ్చ అప్పటికూలఞ్చ తదుభయమ్పి అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యం సతో సమ్పజానో’తి, ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, అరియో హోతి భావితిన్ద్రియో.

౪౬౩. ‘‘ఇతి ఖో, ఆనన్ద, దేసితా మయా అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా, దేసితో సేఖో పాటిపదో, దేసితో అరియో భావితిన్ద్రియో. యం ఖో, ఆనన్ద, సత్థారా కరణీయం సావకానం హితేసినా అనుకమ్పకేన అనుకమ్పం ఉపాదాయ, కతం వో తం మయా. ఏతాని, ఆనన్ద, రుక్ఖమూలాని, ఏతాని సుఞ్ఞాగారాని, ఝాయథానన్ద, మా పమాదత్థ, మా పచ్ఛా విప్పటిసారినో అహువత్థ. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

ఇన్ద్రియభావనాసుత్తం నిట్ఠితం దసమం.

సళాయతనవగ్గో నిట్ఠితో పఞ్చమో.