౫. సళాయతనవగ్గో
౧. అనాథపిణ్డికోవాదసుత్తం
౩౮౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన అనాథపిణ్డికో గహపతి ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దాహి [వన్దాహి ఏవఞ్చ వదేహి (సబ్బత్థ) అఞ్ఞసుత్తేసు పన నత్థి] – ‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. యేన చాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పాదే సిరసా వన్దాహి [వన్దాహి ఏవఞ్చ వదేహి (సబ్బత్థ) అఞ్ఞసుత్తేసు పన నత్థి] – ‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి.
‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో పురిసో అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో పురిసో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో భగవతో పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి. యేన చాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో పురిసో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పాదే సిరసా వన్దతి; ఏవఞ్చ వదేతి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీభావేన.
౩౮౪. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆయస్మతా ఆనన్దేన పచ్ఛాసమణేన యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో అనాథపిణ్డికం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, గహపతి, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం? కచ్చి తే దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి?
‘‘న మే, భన్తే సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, భన్తే సారిపుత్త, బలవా పురిసో తిణ్హేన సిఖరేన ముద్ధని [ముద్ధానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అభిమత్థేయ్య [అభిమన్థేయ్య (సీ. పీ.)]; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే సారిపుత్త, అధిమత్తా వాతా ముద్ధని [ఓహనన్తి (స్యా. కం.)] ఊహనన్తి [అధిమత్తా వాతా సీలం పరికన్తన్తి (సీ. స్యా. కం.)]. న మే, భన్తే సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, భన్తే సారిపుత్త, బలవా పురిసో దళ్హేన వరత్తఖణ్డేన సీసే సీసవేఠం దదేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే సారిపుత్త, అధిమత్తా సీసే సీసవేదనా. న మే, భన్తే సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, భన్తే సారిపుత్త, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన కుచ్ఛిం పరికన్తేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే సారిపుత్త, అధిమత్తా వాతా కుచ్ఛిం పరికన్తన్తి. న మే, భన్తే సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, భన్తే సారిపుత్త, ద్వే బలవన్తో పురిసా దుబ్బలతరం పురిసం నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుయా సన్తాపేయ్యుం, సమ్పరితాపేయ్యుం; ఏవమేవ ఖో మే, భన్తే సారిపుత్త, అధిమత్తో కాయస్మిం డాహో. న మే, భన్తే సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి.
౩౮౫. ‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చక్ఖుం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే చక్ఖునిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న సోతం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే సోతనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న ఘానం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే ఘాననిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న జివ్హం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే జివ్హానిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న కాయం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే కాయనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న మనం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే మనోనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న రూపం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే రూపనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న సద్దం ఉపాదియిస్సామి…పే… న గన్ధం ఉపాదియిస్సామి… న రసం ఉపాదియిస్సామి… న ఫోట్ఠబ్బం ఉపాదియిస్సామి… న ధమ్మం ఉపాదియిస్సామి న చ మే ధమ్మనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే చక్ఖువిఞ్ఞాణనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న సోతవిఞ్ఞాణం ఉపాదియిస్సామి… న ఘానవిఞ్ఞాణం ఉపాదియిస్సామి… న జివ్హావిఞ్ఞాణం ఉపాదియిస్సామి… న కాయవిఞ్ఞాణం ఉపాదియిస్సామి… న మనోవిఞ్ఞాణం ఉపాదియిస్సామి న చ మే మనోవిఞ్ఞాణనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చక్ఖుసమ్ఫస్సం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే చక్ఖుసమ్ఫస్సనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న సోతసమ్ఫస్సం ఉపాదియిస్సామి… న ఘానసమ్ఫస్సం ఉపాదియిస్సామి… న జివ్హాసమ్ఫస్సం ఉపాదియిస్సామి… న కాయసమ్ఫస్సం ఉపాదియిస్సామి… న మనోసమ్ఫస్సం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే మనోసమ్ఫస్సనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే చక్ఖుసమ్ఫస్సజావేదనానిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న సోతసమ్ఫస్సజం వేదనం ఉపాదియిస్సామి… న ఘానసమ్ఫస్సజం వేదనం ఉపాదియిస్సామి… న జివ్హాసమ్ఫస్సజం వేదనం ఉపాదియిస్సామి… న కాయసమ్ఫస్సజం వేదనం ఉపాదియిస్సామి… న మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే మనోసమ్ఫస్సజావేదనానిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
౩౮౬. ‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న పథవీధాతుం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే పథవీధాతునిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న ఆపోధాతుం ఉపాదియిస్సామి… న తేజోధాతుం ఉపాదియిస్సామి… న వాయోధాతుం ఉపాదియిస్సామి… న ఆకాసధాతుం ఉపాదియిస్సామి… న విఞ్ఞాణధాతుం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే విఞ్ఞాణధాతునిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న రూపం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే రూపనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న వేదనం ఉపాదియిస్సామి… న సఞ్ఞం ఉపాదియిస్సామి… న సఙ్ఖారే ఉపాదియిస్సామి… న విఞ్ఞాణం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే విఞ్ఞాణనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపాదియిస్సామి… న ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపాదియిస్సామి… న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపాదియిస్సామి న చ మే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతననిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం.
‘‘తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న ఇధలోకం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే ఇధలోకనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘న పరలోకం ఉపాదియిస్సామి, న చ మే పరలోకనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బం. తస్మాతిహ తే, గహపతి, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘యమ్పి మే దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనుపరియేసితం అనుచరితం మనసా తమ్పి న ఉపాదియిస్సామి, న చ మే తంనిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, గహపతి, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.
౩౮౭. ఏవం వుత్తే, అనాథపిణ్డికో గహపతి పరోది, అస్సూని పవత్తేసి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అనాథపిణ్డికం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘ఓలీయసి ఖో త్వం, గహపతి, సంసీదసి ఖో త్వం, గహపతీ’’తి? ‘‘నాహం, భన్తే ఆనన్ద, ఓలీయామి, నపి సంసీదామి; అపి చ మే దీఘరత్తం సత్థా పయిరుపాసితో మనోభావనీయా చ భిక్ఖూ; న చ మే ఏవరూపీ ధమ్మీ కథా సుతపుబ్బా’’తి. ‘‘న ఖో, గహపతి, గిహీనం ఓదాతవసనానం ఏవరూపీ ధమ్మీ కథా పటిభాతి; పబ్బజితానం ఖో, గహపతి, ఏవరూపీ ధమ్మీ కథా పటిభాతీ’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే సారిపుత్త, గిహీనమ్పి ఓదాతవసనానం ఏవరూపీ ధమ్మీ కథా పటిభాతు. సన్తి హి, భన్తే, కులపుత్తా అప్పరజక్ఖజాతికా, అస్సవనతా ధమ్మస్స పరిహాయన్తి; భవిస్సన్తి ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారో’’తి.
అథ ఖో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ ఆనన్దో అనాథపిణ్డికం గహపతిం ఇమినా ఓవాదేన ఓవదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి, అచిరపక్కన్తే ఆయస్మన్తే చ సారిపుత్తే ఆయస్మన్తే చ ఆనన్దే, కాలమకాసి తుసితం కాయం ఉపపజ్జి. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో భగవన్తం గాథాహి అజ్ఝభాసి –
‘‘ఇదఞ్హి తం జేతవనం, ఇసిసఙ్ఘనిసేవితం;
ఆవుత్థం ధమ్మరాజేన, పీతిసఞ్జననం మమ.
‘‘కమ్మం విజ్జా చ ధమ్మో చ, సీలం జీవితముత్తమం;
ఏతేన మచ్చా సుజ్ఝన్తి, న గోత్తేన ధనేన వా.
‘‘తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో;
యోనిసో విచినే ధమ్మం, ఏవం తత్థ విసుజ్ఝతి.
‘‘సారిపుత్తోవ పఞ్ఞాయ, సీలేన ఉపసమేన;
యోపి పారఙ్గతో భిక్ఖు, ఏతావపరమో సియా’’తి.
ఇదమవోచ అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో – ‘‘సమనుఞ్ఞో మే సత్థా’’తి భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయి.
౩౮౮. అథ ఖో భగవా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇమం, భిక్ఖవే, రత్తిం అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సో దేవపుత్తో మం గాథాహి అజ్ఝభాసి –
‘‘ఇదఞ్హి తం జేతవనం, ఇసిసఙ్ఘనిసేవితం;
ఆవుత్థం ధమ్మరాజేన, పీతిసఞ్జననం మమ.
‘‘కమ్మం విజ్జా చ ధమ్మో చ, సీలం జీవితముత్తమం;
ఏతేన మచ్చా సుజ్ఝన్తి, న గోత్తేన ధనేన వా.
‘‘తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో;
యోనిసో విచినే ధమ్మం, ఏవం తత్థ విసుజ్ఝతి.
‘‘సారిపుత్తోవ పఞ్ఞాయ, సీలేన ఉపసమేన;
యోపి పారఙ్గతో భిక్ఖు, ఏతావపరమో సియా’’తి.
‘‘ఇదమవోచ, భిక్ఖవే, సో దేవపుత్తో. ‘సమనుఞ్ఞో మే సత్థా’తి మం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవన్తరధాయీ’’తి.
ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సో హి నూన సో, భన్తే, అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో భవిస్సతి. అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆయస్మన్తే సారిపుత్తే అభిప్పసన్నో అహోసీ’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, ఆనన్ద! యావతకం ఖో, ఆనన్ద, తక్కాయ పత్తబ్బం, అనుప్పత్తం తం తయా. అనాథపిణ్డికో సో, ఆనన్ద, దేవపుత్తో’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.
అనాథపిణ్డికోవాదసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.
౨. ఛన్నోవాదసుత్తం
౩౮౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహాచున్దో ఆయస్మా చ ఛన్నో గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహరన్తి. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఛన్నో ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా మహాచున్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహాచున్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయామావుసో చున్ద, యేనాయస్మా ఛన్నో తేనుపసఙ్కమిస్సామ గిలానపుచ్ఛకా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా మహాచున్దో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసి.
అథ ఖో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహాచున్దో యేనాయస్మా ఛన్నో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఛన్నేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, ఆవుసో ఛన్న, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం? కచ్చి తే దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి?
‘‘న మే, ఆవుసో సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సారిపుత్త, బలవా పురిసో తిణ్హేన సిఖరేన ముద్ధని అభిమత్థేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, ఆవుసో సారిపుత్త, అధిమత్తా వాతా ముద్ధని ఊహనన్తి. న మే, ఆవుసో సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సారిపుత్త, బలవా పురిసో దళ్హేన వరత్తక్ఖణ్డేన సీసే సీసవేఠం దదేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, ఆవుసో సారిపుత్త, అధిమత్తా సీసే సీసవేదనా. న మే, ఆవుసో సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సారిపుత్త, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన కుచ్ఛిం పరికన్తేయ్య; ఏవమేవ ఖో మే, ఆవుసో సారిపుత్త, అధిమత్తా వాతా కుచ్ఛిం పరికన్తన్తి. న మే, ఆవుసో సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో సారిపుత్త, ద్వే బలవన్తో పురిసా దుబ్బలతరం పురిసం నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుయా సన్తాపేయ్యుం సమ్పరితాపేయ్యుం; ఏవమేవ ఖో మే, ఆవుసో సారిపుత్త, అధిమత్తో కాయస్మిం డాహో. న మే, ఆవుసో సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో. సత్థం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఆహరిస్సామి, నావకఙ్ఖామి జీవిత’’న్తి.
౩౯౦. ‘‘మాయస్మా ఛన్నో సత్థం ఆహరేసి. యాపేతాయస్మా ఛన్నో. యాపేన్తం మయం ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఇచ్ఛామ. సచే ఆయస్మతో ఛన్నస్స నత్థి సప్పాయాని భోజనాని, అహం ఆయస్మతో ఛన్నస్స సప్పాయాని భోజనాని పరియేసిస్సామి. సచే ఆయస్మతో ఛన్నస్స నత్థి సప్పాయాని భేసజ్జాని, అహం ఆయస్మతో ఛన్నస్స సప్పాయాని భేసజ్జాని పరియేసిస్సామి. సచే ఆయస్మతో ఛన్నస్స నత్థి పతిరూపా ఉపట్ఠాకా, అహం ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఉపట్ఠహిస్సామి. మాయస్మా ఛన్నో సత్థం ఆహరేసి. యాపేతాయస్మా ఛన్నో. యాపేన్తం మయం ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఇచ్ఛామా’’తి.
‘‘నపి మే, ఆవుసో సారిపుత్త, నత్థి సప్పాయాని భోజనాని; నపి మే నత్థి సప్పాయాని భేసజ్జాని; నపి మే నత్థి పతిరూపా ఉపట్ఠాకా; అపి చావుసో సారిపుత్త, పరిచిణ్ణో మే సత్థా దీఘరత్తం మనాపేనేవ నో అమనాపేన. ఏతఞ్హి, ఆవుసో సారిపుత్త, సావకస్స పతిరూపం యం సత్థారం పరిచరేయ్య మనాపేనేవ నో అమనాపేన. ‘అనుపవజ్జం ఛన్నో భిక్ఖు సత్థం ఆహరిస్సతీ’తి ఏవమేతం [ఏవమేవ ఖో త్వం (క.)], ఆవుసో సారిపుత్త, ధారేహీ’’తి. ‘‘పుచ్ఛేయ్యామ మయం ఆయస్మన్తం ఛన్నం కఞ్చిదేవ దేసం, సచే ఆయస్మా ఛన్నో ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి. ‘‘పుచ్ఛావుసో సారిపుత్త, సుత్వా వేదిస్సామీ’’తి.
౩౯౧. ‘‘చక్ఖుం, ఆవుసో ఛన్న, చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్ససి? సోతం, ఆవుసో ఛన్న, సోతవిఞ్ఞాణం…పే… ఘానం, ఆవుసో ఛన్న, ఘానవిఞ్ఞాణం… జివ్హం, ఆవుసో ఛన్న, జివ్హావిఞ్ఞాణం … కాయం, ఆవుసో ఛన్న, కాయవిఞ్ఞాణం… మనం, ఆవుసో ఛన్న, మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్ససీ’’తి?
‘‘చక్ఖుం, ఆవుసో సారిపుత్త, చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామి. సోతం, ఆవుసో సారిపుత్త…పే… ఘానం, ఆవుసో సారిపుత్త… జివ్హం, ఆవుసో సారిపుత్త… కాయం, ఆవుసో సారిపుత్త… మనం, ఆవుసో సారిపుత్త, మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామీ’’తి.
౩౯౨. ‘‘చక్ఖుస్మిం, ఆవుసో ఛన్న, చక్ఖువిఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు కిం దిస్వా కిం అభిఞ్ఞాయ చక్ఖుం చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్ససి? సోతస్మిం, ఆవుసో ఛన్న, సోతవిఞ్ఞాణే … ఘానస్మిం, ఆవుసో ఛన్న, ఘానవిఞ్ఞాణే… జివ్హాయ, ఆవుసో ఛన్న, జివ్హావిఞ్ఞాణే… కాయస్మిం, ఆవుసో ఛన్న, కాయవిఞ్ఞాణే… మనస్మిం, ఆవుసో ఛన్న, మనోవిఞ్ఞాణే మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు కిం దిస్వా కిం అభిఞ్ఞాయ మనం మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్ససీ’’తి?
‘‘చక్ఖుస్మిం, ఆవుసో సారిపుత్త, చక్ఖువిఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు నిరోధం దిస్వా నిరోధం అభిఞ్ఞాయ చక్ఖుం చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామి. సోతస్మిం, ఆవుసో సారిపుత్త, సోతవిఞ్ఞాణే… ఘానస్మిం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఘానవిఞ్ఞాణే… జివ్హాయ, ఆవుసో సారిపుత్త, జివ్హావిఞ్ఞాణే… కాయస్మిం, ఆవుసో సారిపుత్త, కాయవిఞ్ఞాణే… మనస్మిం, ఆవుసో సారిపుత్త, మనోవిఞ్ఞాణే మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు నిరోధం దిస్వా నిరోధం అభిఞ్ఞా మనం మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామీ’’తి.
౩౯౩. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా మహాచున్దో ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఏతదవోచ – ‘‘తస్మాతిహ, ఆవుసో ఛన్న, ఇదమ్పి తస్స భగవతో సాసనం [వచనం (సీ.)], నిచ్చకప్పం మనసి కాతబ్బం – ‘నిస్సితస్స చలితం, అనిస్సితస్స చలితం నత్థి. చలితే అసతి పస్సద్ధి, పస్సద్ధియా సతి నతి న హోతి. నతియా అసతి ఆగతిగతి న హోతి. ఆగతిగతియా అసతి చుతూపపాతో న హోతి. చుతూపపాతే అసతి నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహాచున్దో ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఇమినా ఓవాదేన ఓవదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు.
౩౯౪. అథ ఖో ఆయస్మా ఛన్నో అచిరపక్కన్తే ఆయస్మన్తే చ సారిపుత్తే ఆయస్మన్తే చ మహాచున్దే సత్థం ఆహరేసి. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మతా, భన్తే, ఛన్నేన సత్థం ఆహరితం. తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి? ‘‘నను తే, సారిపుత్త, ఛన్నేన భిక్ఖునా సమ్ముఖాయేవ అనుపవజ్జతా బ్యాకతా’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, పుబ్బజిరం [పప్పజితఞ్హితం (క.), ఉపవజ్జితం (క.), పుబ్బవిజ్జనం, పుబ్బవిజ్ఝనం, పుబ్బవిచిరం (సంయుత్తకే)] నామ వజ్జిగామో. తత్థాయస్మతో ఛన్నస్స మిత్తకులాని సుహజ్జకులాని ఉపవజ్జకులానీ’’తి. ‘‘హోన్తి [పోసన్తి (క.)] హేతే, సారిపుత్త, ఛన్నస్స భిక్ఖునో మిత్తకులాని సుహజ్జకులాని ఉపవజ్జకులాని. నాహం, సారిపుత్త, ఏత్తావతా ‘సఉపవజ్జో’తి వదామి. యో ఖో, సారిపుత్త, ఇమఞ్చ కాయం నిక్ఖిపతి అఞ్ఞఞ్చ కాయం ఉపాదియతి తమహం ‘సఉపవజ్జో’తి వదామి. తం ఛన్నస్స భిక్ఖునో నత్థి. ‘అనుపవజ్జో ఛన్నో భిక్ఖు సత్థం ఆహరేసీ’తి ఏవమేతం, సారిపుత్త, ధారేహీ’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.
ఛన్నోవాదసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.
౩. పుణ్ణోవాదసుత్తం
౩౯౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మం, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి. ‘‘తేన హి, పుణ్ణ, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –
‘‘సన్తి ఖో, పుణ్ణ, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తం చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ [నన్ది (స్యా. కం.)]. ‘నన్దీసముదయా దుక్ఖసముదయో, పుణ్ణా’తి వదామి.
‘‘సన్తి ఖో, పుణ్ణ, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా… మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తం చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ. ‘నన్దీసముదయా దుక్ఖసముదయో, పుణ్ణా’తి వదామి.
‘‘సన్తి చ ఖో, పుణ్ణ, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తం చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో నన్దీ నిరుజ్ఝతి. ‘నన్దీనిరోధా దుక్ఖనిరోధో, పుణ్ణా’తి వదామి.
‘‘సన్తి చ ఖో, పుణ్ణ, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా… మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తం చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో నన్దీ నిరుజ్ఝతి. ‘నన్దీనిరోధా దుక్ఖనిరోధో, పుణ్ణా’తి వదామి.
‘‘ఇమినా చ త్వం పుణ్ణ, మయా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదితో కతరస్మిం జనపదే విహరిస్ససీ’’తి? ‘‘ఇమినాహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదితో, అత్థి సునాపరన్తో నామ జనపదో, తత్థాహం విహరిస్సామీ’’తి.
౩౯౬. ‘‘చణ్డా ఖో, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా; ఫరుసా ఖో, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా. సచే తం, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా అక్కోసిస్సన్తి పరిభాసిస్సన్తి, తత్థ తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా అక్కోసిస్సన్తి పరిభాసిస్సన్తి, తత్థ మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా [భద్రకా (క.)] వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే నయిమే పాణినా పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ [ఏవమ్మేత్థ (?)], భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.
‘‘సచే పన తే, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా పాణినా పహారం దస్సన్తి, తత్థ పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా పాణినా పహారం దస్సన్తి, తత్థ మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే నయిమే లేడ్డునా పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.
‘‘సచే పన తే, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా లేడ్డునా పహారం దస్సన్తి, తత్థ పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా లేడ్డునా పహారం దస్సన్తి, తత్థ మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే నయిమే దణ్డేన పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.
‘‘సచే పన తే, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా దణ్డేన పహారం దస్సన్తి, తత్థ పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా దణ్డేన పహారం దస్సన్తి, తత్థ మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే నయిమే సత్థేన పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.
‘‘సచే పన తే, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా సత్థేన పహారం దస్సన్తి, తత్థ పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా సత్థేన పహారం దస్సన్తి, తత్థ మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మం [యం మే (సీ. పీ. క.)] నయిమే తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.
‘‘సచే పన తం, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేస్సన్తి, తత్థ పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేస్సన్తి, తత్థ మే ఏవం భవిస్సతి – ‘సన్తి ఖో భగవతో సావకా కాయే చ జీవితే చ అట్టీయమానా హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా సత్థహారకం పరియేసన్తి. తం మే ఇదం అపరియిట్ఠంయేవ సత్థహారకం లద్ధ’న్తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, పుణ్ణ! సక్ఖిస్ససి ఖో త్వం, పుణ్ణ, ఇమినా దమూపసమేన సమన్నాగతో సునాపరన్తస్మిం జనపదే విహరితుం. యస్సదాని త్వం, పుణ్ణ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి.
౩౯౭. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సునాపరన్తో జనపదో తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సునాపరన్తో జనపదో తదవసరి. తత్ర సుదం ఆయస్మా పుణ్ణో సునాపరన్తస్మిం జనపదే విహరతి. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో తేనేవన్తరవస్సేన పఞ్చమత్తాని ఉపాసకసతాని పటివేదేసి [పటిపాదేసి (సీ. పీ.), పటిదేసేసి (స్యా. కం.)], తేనేవన్తరవస్సేన పఞ్చమత్తాని ఉపాసికసతాని పటివేదేసి, తేనేవన్తరవస్సేన తిస్సో విజ్జా సచ్ఛాకాసి. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో అపరేన సమయేన పరినిబ్బాయి.
అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘యో సో, భన్తే, పుణ్ణో నామ కులపుత్తో భగవతా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదితో సో కాలఙ్కతో. తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి? ‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, పుణ్ణో కులపుత్తో పచ్చపాది [సచ్చవాదీ ధమ్మవాదీ (క.)] ధమ్మస్సానుధమ్మం, న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేఠేసి. పరినిబ్బుతో, భిక్ఖవే, పుణ్ణో కులపుత్తో’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
పుణ్ణోవాదసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.
౪. నన్దకోవాదసుత్తం
౩౯౮. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో మహాపజాపతిగోతమీ పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖునిసతేహి సద్ధిం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితా ఖో మహాపజాపతిగోతమీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఓవదతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖునియో; అనుసాసతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖునియో; కరోతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖునీనం ధమ్మిం కథ’’న్తి [ధమ్మికథన్తి (స్యా. కం. క.)].
తేన ఖో పన సమయేన థేరా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఓవదన్తి పరియాయేన. ఆయస్మా నన్దకో న ఇచ్ఛతి భిక్ఖునియో ఓవదితుం పరియాయేన. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘కస్స ను ఖో, ఆనన్ద, అజ్జ పరియాయో భిక్ఖునియో ఓవదితుం పరియాయేనా’’తి? ‘‘సబ్బేహేవ, భన్తే, కతో [నన్దకస్స భన్తే (సీ. పీ.)] పరియాయో భిక్ఖునియో ఓవదితుం పరియాయేన. అయం, భన్తే, ఆయస్మా నన్దకో న ఇచ్ఛతి భిక్ఖునియో ఓవదితుం పరియాయేనా’’తి.
అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం నన్దకం ఆమన్తేసి – ‘‘ఓవద, నన్దక, భిక్ఖునియో; అనుసాస, నన్దక, భిక్ఖునియో; కరోహి త్వం, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖునీనం ధమ్మిం కథ’’న్తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా నన్దకో భగవతో పటిస్సుత్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో అత్తదుతియో యేన రాజకారామో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసంసు ఖో తా భిక్ఖునియో ఆయస్మన్తం నన్దకం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఆసనం పఞ్ఞాపేసుం, ఉదకఞ్చ పాదానం ఉపట్ఠపేసుం. నిసీది ఖో ఆయస్మా నన్దకో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ పాదే పక్ఖాలేసి. తాపి ఖో భిక్ఖునియో ఆయస్మన్తం నన్దకం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తా భిక్ఖునియో ఆయస్మా నన్దకో ఏతదవోచ – ‘‘పటిపుచ్ఛకథా ఖో, భగినియో, భవిస్సతి. తత్థ ఆజానన్తీహి – ‘ఆజానామా’ తిస్స వచనీయం, న ఆజానన్తీహి – ‘న ఆజానామా’ తిస్స వచనీయం. యస్సా వా పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా అహమేవ తత్థ పటిపుచ్ఛితబ్బో – ‘ఇదం, భన్తే, కథం; ఇమస్స క్వత్థో’’’తి? ‘‘ఏత్తకేనపి మయం, భన్తే, అయ్యస్స నన్దకస్స అత్తమనా అభిరద్ధా [అభినన్దామ (స్యా. కం.)] యం నో అయ్యో నన్దకో పవారేతీ’’తి.
౩౯౯. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, సోతం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే…పే… ఘానం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’… ‘‘జివ్హా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’… ‘‘కాయో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి? ‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’… ‘‘మనో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి? ‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘పుబ్బేవ నో ఏతం, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం – ‘ఇతిపిమే ఛ అజ్ఝత్తికా ఆయతనా అనిచ్చా’’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౦౦. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, రూపా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, సద్దా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే…పే… గన్ధా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’… ‘‘రసా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’… ‘‘ఫోట్ఠబ్బా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’… ‘‘ధమ్మా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘పుబ్బేవ నో ఏతం, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం – ‘ఇతిపిమే ఛ బాహిరా ఆయతనా అనిచ్చా’’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౦౧. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, సోతవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే…పే… ఘానవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’… ‘‘జివ్హావిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’… ‘‘కాయవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’… ‘‘మనోవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వాతి’’? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘పుబ్బేవ నో ఏతం, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం – ‘ఇతిపిమే ఛ విఞ్ఞాణకాయా అనిచ్చా’’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౦౨. ‘‘సేయ్యథాపి, భగినియో, తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, వట్టిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, అచ్చిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, ఆభాపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా. యో ను ఖో, భగినియో, ఏవం వదేయ్య – ‘అముస్స తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, వట్టిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, అచ్చిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా; యా చ ఖ్వాస్స ఆభా సా నిచ్చా ధువా సస్సతా అవిపరిణామధమ్మా’తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అముస్స హి, భన్తే, తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, వట్టిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, అచ్చిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా; పగేవస్స ఆభా అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భగినియో, యో ను ఖో ఏవం వదేయ్య – ‘ఛ ఖోమే అజ్ఝత్తికా ఆయతనా అనిచ్చా [అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా (?)]; యఞ్చ ఖో ఛ అజ్ఝత్తికే ఆయతనే పటిచ్చ పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తం నిచ్చం ధువం సస్సతం అవిపరిణామధమ్మ’న్తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘తజ్జం తజ్జం, భన్తే, పచ్చయం పటిచ్చ తజ్జా తజ్జా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. తజ్జస్స తజ్జస్స పచ్చయస్స నిరోధా తజ్జా తజ్జా వేదనా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౦౩. ‘‘సేయ్యథాపి, భగినియో, మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో మూలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఖన్ధోపి అనిచ్చో విపరిణామధమ్మో, సాఖాపలాసమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఛాయాపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా. యో ను ఖో, భగినియో, ఏవం వదేయ్య – ‘అముస్స మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో మూలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఖన్ధోపి అనిచ్చో విపరిణామధమ్మో, సాఖాపలాసమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, యా చ ఖ్వాస్స ఛాయా సా నిచ్చా ధువా సస్సతా అవిపరిణామధమ్మా’తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అముస్స హి, భన్తే, మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో మూలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఖన్ధోపి అనిచ్చో విపరిణామధమ్మో, సాఖాపలాసమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం; పగేవస్స ఛాయా అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భగినియో, యో ను ఖో ఏవం వదేయ్య – ‘ఛ ఖోమే బాహిరా ఆయతనా అనిచ్చా [అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా (సీ. పీ.)]. యఞ్చ ఖో ఛ బాహిరే ఆయతనే పటిచ్చ పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తం నిచ్చం ధువం సస్సతం అవిపరిణామధమ్మ’న్తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘తజ్జం తజ్జం, భన్తే, పచ్చయం పటిచ్చ తజ్జా తజ్జా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. తజ్జస్స తజ్జస్స పచ్చయస్స నిరోధా తజ్జా తజ్జా వేదనా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. ‘‘సాధు, సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౦౪. ‘‘సేయ్యథాపి, భగినియో, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా గావిం వధిత్వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన గావిం సఙ్కన్తేయ్య అనుపహచ్చ అన్తరం మంసకాయం అనుపహచ్చ బాహిరం చమ్మకాయం. యం యదేవ తత్థ అన్తరా విలిమంసం [విలిమం (సీ. పీ. క.)] అన్తరా న్హారు అన్తరా బన్ధనం తం తదేవ తిణ్హేన గోవికన్తనేన సఞ్ఛిన్దేయ్య సఙ్కన్తేయ్య సమ్పకన్తేయ్య సమ్పరికన్తేయ్య. సఞ్ఛిన్దిత్వా సఙ్కన్తిత్వా సమ్పకన్తిత్వా సమ్పరికన్తిత్వా విధునిత్వా బాహిరం చమ్మకాయం తేనేవ చమ్మేన తం గావిం పటిచ్ఛాదేత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథేవాయం గావీ సంయుత్తా ఇమినావ చమ్మేనా’తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అము హి, భన్తే, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా గావిం వధిత్వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన గావిం సఙ్కన్తేయ్య అనుపహచ్చ అన్తరం మంసకాయం అనుపహచ్చ బాహిరం చమ్మకాయం. యం యదేవ తత్థ అన్తరా విలిమంసం అన్తరా న్హారు అన్తరా బన్ధనం తం తదేవ తిణ్హేన గోవికన్తనేన సఞ్ఛిన్దేయ్య సఙ్కన్తేయ్య సమ్పకన్తేయ్య సమ్పరికన్తేయ్య. సఞ్ఛిన్దిత్వా సఙ్కన్తిత్వా సమ్పకన్తిత్వా సమ్పరికన్తిత్వా విధునిత్వా బాహిరం చమ్మకాయం తేనేవ చమ్మేన తం గావిం పటిచ్ఛాదేత్వా కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య – ‘తథేవాయం గావీ సంయుత్తా ఇమినావ చమ్మేనా’తి; అథ ఖో సా గావీ విసంయుత్తా తేనేవ చమ్మేనా’’తి.
‘‘ఉపమా ఖో మే అయం, భగినియో, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయమేవేత్థ అత్థో; ‘అన్తరా మంసకాయో’తి ఖో, భగినియో, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం; ‘బాహిరో చమ్మకాయో’తి ఖో భగినియో, ఛన్నేతం బాహిరానం ఆయతనానం అధివచనం; ‘అన్తరా విలిమంసం, అన్తరా న్హారు, అన్తరా బన్ధన’న్తి ఖో, భగినియో, నన్దీరాగస్సేతం అధివచనం; ‘తిణ్హం గోవికన్తన’న్తి ఖో, భగినియో, అరియాయేతం పఞ్ఞాయ అధివచనం; యాయం అరియా పఞ్ఞా అన్తరా కిలేసం అన్తరా సంయోజనం అన్తరా బన్ధనం సఞ్ఛిన్దతి సఙ్కన్తతి సమ్పకన్తతి సమ్పరికన్తతి.
౪౦౫. ‘‘సత్త ఖో పనిమే, భగినియో, బోజ్ఝఙ్గా, యేసం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. కతమే సత్త? ఇధ, భగినియో, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఇమే ఖో, భగినియో, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, యేసం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి.
౪౦౬. అథ ఖో ఆయస్మా నన్దకో తా భిక్ఖునియో ఇమినా ఓవాదేన ఓవదిత్వా ఉయ్యోజేసి – ‘‘గచ్ఛథ, భగినియో; కాలో’’తి. అథ ఖో తా భిక్ఖునియో ఆయస్మతో నన్దకస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా ఆయస్మన్తం నన్దకం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. ఏకమన్తం ఠితా ఖో తా భిక్ఖునియో భగవా ఏతదవోచ – ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖునియో; కాలో’’తి. అథ ఖో తా భిక్ఖునియో భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమింసు. అథ ఖో భగవా అచిరపక్కన్తీసు తాసు భిక్ఖునీసు భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే చాతుద్దసే న హోతి బహునోజనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా – ‘ఊనో ను ఖో చన్దో, పుణ్ణో ను ఖో చన్దో’తి, అథ ఖో ఊనో చన్దోత్వేవ హోతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, తా భిక్ఖునియో నన్దకస్స ధమ్మదేసనాయ అత్తమనా హోన్తి నో చ ఖో పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా’’తి.
౪౦౭. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం నన్దకం ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి త్వం, నన్దక, స్వేపి తా భిక్ఖునియో తేనేవోవాదేన ఓవదేయ్యాసీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా నన్దకో భగవతో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో ఆయస్మా నన్దకో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో అత్తదుతియో యేన రాజకారామో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసంసు ఖో తా భిక్ఖునియో ఆయస్మన్తం నన్దకం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఆసనం పఞ్ఞాపేసుం, ఉదకఞ్చ పాదానం ఉపట్ఠపేసుం. నిసీది ఖో ఆయస్మా నన్దకో పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ పాదే పక్ఖాలేసి. తాపి ఖో భిక్ఖునియో ఆయస్మన్తం నన్దకం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తా భిక్ఖునియో ఆయస్మా నన్దకో ఏతదవోచ – ‘‘పటిపుచ్ఛకథా ఖో, భగినియో, భవిస్సతి. తత్థ ఆజానన్తీహి ‘ఆజానామా’ తిస్స వచనీయం, న ఆజానన్తీహి ‘న ఆజానామా’ తిస్స వచనీయం. యస్సా వా పనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా, అహమేవ తత్థ పటిపుచ్ఛితబ్బో – ‘ఇదం, భన్తే, కథం; ఇమస్స క్వత్థో’’’తి. ‘‘ఏత్తకేనపి మయం, భన్తే, అయ్యస్స నన్దకస్స అత్తమనా అభిరద్ధా యం నో అయ్యో నన్దకో పవారేతీ’’తి.
౪౦౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, సోతం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే…పే… ఘానం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే… జివ్హా… కాయో… మనో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి? ‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘పుబ్బేవ నో ఏతం, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం – ‘ఇతిపిమే ఛ అజ్ఝత్తికా ఆయతనా అనిచ్చా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౦౯. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, రూపా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, సద్దా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే…పే… గన్ధా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే… రసా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే… ఫోట్ఠబ్బా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే… ధమ్మా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘పుబ్బేవ నో ఏతం, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం – ‘ఇతిపిమే ఛ బాహిరా ఆయతనా అనిచ్చా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౧౦. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భగినియో, చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే…పే… సోతవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే… ఘానవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే… జివ్హావిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే… కాయవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే… మనోవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘పుబ్బేవ నో ఏతం, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం – ‘ఇతిపిమే ఛ విఞ్ఞాణకాయా అనిచ్చా’’’తి. ‘‘సాధు సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౧౧. ‘‘సేయ్యథాపి, భగినియో, తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, వట్టిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, అచ్చిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, ఆభాపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా. యో ను ఖో, భగినియో, ఏవం వదేయ్య – ‘అముస్స తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, వట్టిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, అచ్చిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా; యా చ ఖ్వాస్స ఆభా సా నిచ్చా ధువా సస్సతా అవిపరిణామధమ్మా’తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అముస్స హి, భన్తే, తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, వట్టిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా, అచ్చిపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా; పగేవస్స ఆభా అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భగినియో, యో ను ఖో ఏవం వదేయ్య – ‘ఛ ఖోమే అజ్ఝత్తికా ఆయతనా అనిచ్చా. యఞ్చ ఖో ఛ అజ్ఝత్తికే ఆయతనే పటిచ్చ పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తం నిచ్చం ధువం సస్సతం అవిపరిణామధమ్మ’న్తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘తజ్జం తజ్జం, భన్తే, పచ్చయం పటిచ్చ తజ్జా తజ్జా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. తజ్జస్స తజ్జస్స పచ్చయస్స నిరోధా తజ్జా తజ్జా వేదనా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. ‘‘సాధు సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౧౨. ‘‘సేయ్యథాపి, భగినియో, మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో మూలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఖన్ధోపి అనిచ్చో విపరిణామధమ్మో, సాఖాపలాసమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఛాయాపి అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా. యో ను ఖో, భగినియో, ఏవం వదేయ్య – ‘అముస్స మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో మూలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఖన్ధోపి అనిచ్చో విపరిణామధమ్మో, సాఖాపలాసమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం; యా చ ఖ్వాస్స ఛాయా సా నిచ్చా ధువా సస్సతా అవిపరిణామధమ్మా’తి; సమ్మా ను ఖో సో భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అముస్స హి, భన్తే, మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో మూలమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం, ఖన్ధోపి అనిచ్చో విపరిణామధమ్మో, సాఖాపలాసమ్పి అనిచ్చం విపరిణామధమ్మం; పగేవస్స ఛాయా అనిచ్చా విపరిణామధమ్మా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భగినియో, యో ను ఖో ఏవం వదేయ్య – ‘ఛ ఖోమే బాహిరా ఆయతనా అనిచ్చా. యఞ్చ ఖో బాహిరే ఆయతనే పటిచ్చ పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తం నిచ్చం ధువం సస్సతం అవిపరిణామధమ్మ’న్తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘తజ్జం తజ్జం, భన్తే, పచ్చయం పటిచ్చ తజ్జా తజ్జా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి. తజ్జస్స తజ్జస్స పచ్చయస్స నిరోధా తజ్జా తజ్జా వేదనా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. ‘‘సాధు సాధు, భగినియో! ఏవఞ్హేతం, భగినియో, హోతి అరియసావకస్స యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’.
౪౧౩. ‘‘సేయ్యథాపి, భగినియో, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా గావిం వధిత్వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన గావిం సఙ్కన్తేయ్య అనుపహచ్చ అన్తరం మంసకాయం అనుపహచ్చ బాహిరం చమ్మకాయం. యం యదేవ తత్థ అన్తరా విలిమంసం అన్తరా న్హారు అన్తరా బన్ధనం తం తదేవ తిణ్హేన గోవికన్తనేన సఞ్ఛిన్దేయ్య సఙ్కన్తేయ్య సమ్పకన్తేయ్య సమ్పరికన్తేయ్య. సఞ్ఛిన్దిత్వా సఙ్కన్తిత్వా సమ్పకన్తిత్వా సమ్పరికన్తిత్వా విధునిత్వా బాహిరం చమ్మకాయం తేనేవ చమ్మేన తం గావిం పటిచ్ఛాదేత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘తథేవాయం గావీ సంయుత్తా ఇమినావ చమ్మేనా’తి; సమ్మా ను ఖో సో, భగినియో, వదమానో వదేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిస్స హేతు’’? ‘‘అము హి, భన్తే, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా గావిం వధిత్వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన గావిం సఙ్కన్తేయ్య అనుపహచ్చ అన్తరం మంసకాయం అనుపహచ్చ బాహిరం చమ్మకాయం. యం యదేవ తత్థ అన్తరా విలిమంసం అన్తరా న్హారు అన్తరా బన్ధనం తం తదేవ తిణ్హేన గోవికన్తనేన సఞ్ఛిన్దేయ్య సఙ్కన్తేయ్య సమ్పకన్తేయ్య సమ్పరికన్తేయ్య. సఞ్ఛిన్దిత్వా సఙ్కన్తిత్వా సమ్పకన్తిత్వా సమ్పరికన్తిత్వా విధునిత్వా బాహిరం చమ్మకాయం తేనేవ చమ్మేన తం గావిం పటిచ్ఛాదేత్వా కిఞ్చాపి సో ఏవం వదేయ్య – ‘తథేవాయం గావీ సంయుత్తా ఇమినావ చమ్మేనా’తి; అథ ఖో సా గావీ విసంయుత్తా తేనేవ చమ్మేనా’’తి.
‘‘ఉపమా ఖో మే అయం, భగినియో, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ అయమేవేత్థ అత్థో. ‘అన్తరా మంసకాయో’తి ఖో, భగినియో, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం; ‘బాహిరో చమ్మకాయో’తి ఖో, భగినియో, ఛన్నేతం బాహిరానం ఆయతనానం అధివచనం; ‘అన్తరా విలిమంసం అన్తరా న్హారు అన్తరా బన్ధన’న్తి ఖో, భగినియో, నన్దీరాగస్సేతం అధివచనం; ‘తిణ్హం గోవికన్తన’న్తి ఖో, భగినియో, అరియాయేతం పఞ్ఞాయ అధివచనం; యాయం అరియా పఞ్ఞా అన్తరా కిలేసం అన్తరా సంయోజనం అన్తరా బన్ధనం సఞ్ఛిన్దతి సఙ్కన్తతి సమ్పకన్తతి సమ్పరికన్తతి.
౪౧౪. ‘‘సత్త ఖో పనిమే, భగినియో, బోజ్ఝఙ్గా, యేసం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. కతమే సత్త? ఇధ, భగినియో, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి…పే… వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. ఇమే ఖో, భగినియో, సత్త బోజ్ఝఙ్గా యేసం భావితత్తా బహులీకతత్తా భిక్ఖు ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి.
౪౧౫. అథ ఖో ఆయస్మా నన్దకో తా భిక్ఖునియో ఇమినా ఓవాదేన ఓవదిత్వా ఉయ్యోజేసి – ‘‘గచ్ఛథ, భగినియో; కాలో’’తి. అథ ఖో తా భిక్ఖునియో ఆయస్మతో నన్దకస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా ఆయస్మన్తం నన్దకం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. ఏకమన్తం ఠితా ఖో తా భిక్ఖునియో భగవా ఏతదవోచ –‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖునియో; కాలో’’తి. అథ ఖో తా భిక్ఖునియో భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమింసు. అథ ఖో భగవా అచిరపక్కన్తీసు తాసు భిక్ఖునీసు భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే పన్నరసే న హోతి బహునో జనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా – ‘ఊనో ను ఖో చన్దో, పుణ్ణో ను ఖో చన్దో’తి, అథ ఖో పుణ్ణో చన్దోత్వేవ హోతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, తా భిక్ఖునియో నన్దకస్స ధమ్మదేసనాయ అత్తమనా చేవ పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా చ. తాసం, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం భిక్ఖునిసతానం యా పచ్ఛిమితా భిక్ఖునీ సా [యా పచ్ఛిమా భిక్ఖునీ, సా (సీ. స్యా. కం. పీ.), యా పచ్ఛిమికా, తా భిక్ఖునియో (క.)] సోతాపన్నా అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయనా’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
నన్దకోవాదసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.
౫. చూళరాహులోవాదసుత్తం
౪౧౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో భగవతో రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా. యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో ఆయస్మన్తం రాహులం ఆమన్తేసి – ‘‘గణ్హాహి, రాహుల, నిసీదనం; యేన అన్ధవనం తేనుపసఙ్కమిస్సామ దివావిహారాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా రాహులో భగవతో పటిస్సుత్వా నిసీదనం ఆదాయ భగవన్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి.
తేన ఖో పన సమయేన అనేకాని దేవతాసహస్సాని భగవన్తం అనుబన్ధాని హోన్తి – ‘‘అజ్జ భగవా ఆయస్మన్తం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేస్సతీ’’తి. అథ ఖో భగవా అన్ధవనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో రాహులో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం రాహులం భగవా ఏతదవోచ –
౪౧౭. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, రూపా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, చక్ఖుసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి? ‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, యమిదం [యమ్పిదం (సీ. క.)] చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
౪౧౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి రాహుల, సోతం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే…పే… ఘానం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే…పే… జివ్హా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే…పే… కాయో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి? ‘‘అనిచ్చో, భన్తే…పే… మనో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి? ‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం –‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి రాహుల, ధమ్మా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి రాహుల, మనోవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి రాహుల, మనోసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి? ‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, యమిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం, తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
౪౧౯. ‘‘ఏవం పస్సం, రాహుల, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిం [చక్ఖుస్మిమ్పి (స్యా. కం.) ఏవమితరేసుపి] నిబ్బిన్దతి, రూపేసు నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణే నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సే నిబ్బిన్దతి, యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. సోతస్మిం నిబ్బిన్దతి, సద్దేసు నిబ్బిన్దతి…పే…, ఘానస్మిం నిబ్బిన్దతి, గన్ధేసు నిబ్బిన్దతి… జివ్హాయ నిబ్బిన్దతి, రసేసు నిబ్బిన్దతి… కాయస్మిం నిబ్బిన్దతి, ఫోట్ఠబ్బేసు నిబ్బిన్దతి… మనస్మిం నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసు నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణే నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సే నిబ్బిన్దతి, యమిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా రాహులో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే ఆయస్మతో రాహులస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి. తాసఞ్చ అనేకానం దేవతాసహస్సానం విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి.
చూళరాహులోవాదసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.
౬. ఛఛక్కసుత్తం
౪౨౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామి, యదిదం – ఛ ఛక్కాని. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
‘‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని వేదితబ్బాని, ఛ బాహిరాని ఆయతనాని వేదితబ్బాని, ఛ విఞ్ఞాణకాయా వేదితబ్బా, ఛ ఫస్సకాయా వేదితబ్బా, ఛ వేదనాకాయా వేదితబ్బా, ఛ తణ్హాకాయా వేదితబ్బా.
౪౨౧. ‘‘‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని వేదితబ్బానీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, మనాయతనం. ‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని వేదితబ్బానీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇదం పఠమం ఛక్కం.
‘‘‘ఛ బాహిరాని ఆయతనాని వేదితబ్బానీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? రూపాయతనం, సద్దాయతనం, గన్ధాయతనం, రసాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం, ధమ్మాయతనం. ‘ఛ బాహిరాని ఆయతనాని వేదితబ్బానీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇదం దుతియం ఛక్కం.
‘‘‘ఛ విఞ్ఞాణకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం, మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. ‘ఛ విఞ్ఞాణకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇదం తతియం ఛక్కం.
‘‘‘ఛ ఫస్సకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో; సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో; ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో; జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో; కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో; మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ‘ఛ ఫస్సకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇదం చతుత్థం ఛక్కం.
‘‘‘ఛ వేదనాకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా; సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా; ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా; జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా; కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా; మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా. ‘ఛ వేదనాకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇదం పఞ్చమం ఛక్కం.
‘‘‘ఛ తణ్హాకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా; సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం…పే… ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం… కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా. ‘ఛ తణ్హాకాయా వేదితబ్బా’తి – ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇదం ఛట్ఠం ఛక్కం.
౪౨౨. ‘‘‘చక్ఖు అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. చక్ఖుస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘చక్ఖు అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి చక్ఖు అనత్తా.
‘‘‘రూపా అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. రూపానం ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘రూపా అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి చక్ఖు అనత్తా, రూపా అనత్తా.
‘‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి చక్ఖు అనత్తా, రూపా అనత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనత్తా.
‘‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సో అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘చక్ఖుసమ్ఫస్సో అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి చక్ఖు అనత్తా, రూపా అనత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనత్తా, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అనత్తా.
‘‘‘వేదనా అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. వేదనాయ ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘వేదనా అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి చక్ఖు అనత్తా, రూపా అనత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనత్తా, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అనత్తా, వేదనా అనత్తా.
‘‘‘తణ్హా అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. తణ్హాయ ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘తణ్హా అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి చక్ఖు అనత్తా, రూపా అనత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనత్తా, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అనత్తా, వేదనా అనత్తా, తణ్హా అనత్తా.
౪౨౩. ‘‘‘సోతం అత్తా’తి యో వదేయ్య…పే… ‘ఘానం అత్తా’తి యో వదేయ్య… ‘జివ్హా అత్తా’తి యో వదేయ్య… ‘కాయో అత్తా’తి యో వదేయ్య… ‘మనో అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. మనస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘మనో అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి మనో అనత్తా.
‘‘‘ధమ్మా అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. ధమ్మానం ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘ధమ్మా అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి మనో అనత్తా, ధమ్మా అనత్తా.
‘‘‘మనోవిఞ్ఞాణం అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. మనోవిఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘మనోవిఞ్ఞాణం అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి మనో అనత్తా, ధమ్మా అనత్తా, మనోవిఞ్ఞాణం అనత్తా.
‘‘‘మనోసమ్ఫస్సో అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. మనోసమ్ఫస్సస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘మనోసమ్ఫస్సో అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి మనో అనత్తా, ధమ్మా అనత్తా, మనోవిఞ్ఞాణం అనత్తా, మనోసమ్ఫస్సో అనత్తా.
‘‘‘వేదనా అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. వేదనాయ ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘వేదనా అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి మనో అనత్తా, ధమ్మా అనత్తా, మనోవిఞ్ఞాణం అనత్తా, మనోసమ్ఫస్సో అనత్తా, వేదనా అనత్తా.
‘‘‘తణ్హా అత్తా’తి యో వదేయ్య తం న ఉపపజ్జతి. తణ్హాయ ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి, ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – ‘తణ్హా అత్తా’తి యో వదేయ్య. ఇతి మనో అనత్తా, ధమ్మా అనత్తా, మనోవిఞ్ఞాణం అనత్తా, మనోసమ్ఫస్సో అనత్తా, వేదనా అనత్తా, తణ్హా అనత్తా.
౪౨౪. ‘‘అయం ఖో పన, భిక్ఖవే, సక్కాయసముదయగామినీ పటిపదా – చక్ఖుం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; రూపే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; చక్ఖువిఞ్ఞాణం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; చక్ఖుసమ్ఫస్సం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; వేదనం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; తణ్హం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి; సోతం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… ఘానం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… జివ్హం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… కాయం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… మనం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, ధమ్మే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, మనోవిఞ్ఞాణం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, మనోసమ్ఫస్సం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, వేదనం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, తణ్హం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి.
‘‘అయం ఖో పన, భిక్ఖవే, సక్కాయనిరోధగామినీ పటిపదా – చక్ఖుం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. రూపే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. వేదనం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తణ్హం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. సోతం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి…పే… ఘానం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి… జివ్హం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి… కాయం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి… మనం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. మనోవిఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. మనోసమ్ఫస్సం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. వేదనం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి. తణ్హం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సతి.
౪౨౫. ‘‘చక్ఖుఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా. సో సుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స రాగానుసయో అనుసేతి. దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతి. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో తస్సా వేదనాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. తస్స అవిజ్జానుసయో అనుసేతి. సో వత, భిక్ఖవే, సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయం అప్పహాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయం అప్పటివినోదేత్వా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయం అసమూహనిత్వా అవిజ్జం అప్పహాయ విజ్జం అనుప్పాదేత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో భవిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి.
‘‘సోతఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం…పే… ఘానఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం…పే… జివ్హఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే… కాయఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం…పే… మనఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా. సో సుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స రాగానుసయో అనుసేతి. దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతి. తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతి. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో తస్సా వేదనాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం నప్పజానాతి. తస్స అవిజ్జానుసయో అనుసేతి. సో వత, భిక్ఖవే, సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయం అప్పహాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయం అప్పటివినోదేత్వా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయం అసమూహనిత్వా అవిజ్జం అప్పహాయ విజ్జం అనుప్పాదేత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో భవిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి.
౪౨౬. ‘‘చక్ఖుఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా. సో సుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స రాగానుసయో నానుసేతి. దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో న సోచతి న కిలమతి పరిదేవతి న ఉరత్తాళిం కన్దతి న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. తస్స పటిఘానుసయో నానుసేతి. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో తస్సా వేదనాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తస్స అవిజ్జానుసయో నానుసేతి. సో వత, భిక్ఖవే, సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయం పహాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయం సమూహనిత్వా అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో భవిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతి.
‘‘సోతఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం…పే….
‘‘ఘానఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం…పే….
‘‘జివ్హఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే….
‘‘కాయఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం…పే….
‘‘మనఞ్చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా. సో సుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స రాగానుసయో నానుసేతి. దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో న సోచతి న కిలమతి న పరిదేవతి న ఉరత్తాళిం కన్దతి న సమ్మోహం ఆపజ్జతి. తస్స పటిఘానుసయో నానుసేతి. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో తస్సా వేదనాయ సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతి. తస్స అవిజ్జానుసయో నానుసేతి. సో వత, భిక్ఖవే, సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయం పహాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయం సమూహనిత్వా అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో భవిస్సతీతి – ఠానమేతం విజ్జతి.
౪౨౭. ‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిం [చక్ఖుస్మిమ్పి (స్యా. కం.) ఏవమితరేసుపి] నిబ్బిన్దతి, రూపేసు నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణే నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సే నిబ్బిన్దతి, వేదనాయ నిబ్బిన్దతి, తణ్హాయ నిబ్బిన్దతి. సోతస్మిం నిబ్బిన్దతి, సద్దేసు నిబ్బిన్దతి…పే… ఘానస్మిం నిబ్బిన్దతి, గన్ధేసు నిబ్బిన్దతి… జివ్హాయ నిబ్బిన్దతి, రసేసు నిబ్బిన్దతి… కాయస్మిం నిబ్బిన్దతి, ఫోట్ఠబ్బేసు నిబ్బిన్దతి… మనస్మిం నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసు నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణే నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సే నిబ్బిన్దతి, వేదనాయ నిబ్బిన్దతి, తణ్హాయ నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి. ఇమస్మిం ఖో పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే సట్ఠిమత్తానం భిక్ఖూనం అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసూతి.
ఛఛక్కసుత్తం నిట్ఠితం ఛట్ఠం.
౭. మహాసళాయతనికసుత్తం
౪౨౮. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘మహాసళాయతనికం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
౪౨౯. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం, రూపే అజానం అపస్సం యథాభూతం, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అజానం అపస్సం యథాభూతం, చక్ఖుసమ్ఫస్సం అజానం అపస్సం యథాభూతం, యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అజానం అపస్సం యథాభూతం, చక్ఖుస్మిం సారజ్జతి, రూపేసు సారజ్జతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణే సారజ్జతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సే సారజ్జతి, యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి సారజ్జతి.
‘‘తస్స సారత్తస్స సంయుత్తస్స సమ్మూళ్హస్స అస్సాదానుపస్సినో విహరతో ఆయతిం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఉపచయం గచ్ఛన్తి. తణ్హా చస్స పోనోబ్భవికా నన్దీరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ, సా చస్స పవడ్ఢతి. తస్స కాయికాపి దరథా పవడ్ఢన్తి, చేతసికాపి దరథా పవడ్ఢన్తి; కాయికాపి సన్తాపా పవడ్ఢన్తి, చేతసికాపి సన్తాపా పవడ్ఢన్తి; కాయికాపి పరిళాహా పవడ్ఢన్తి, చేతసికాపి పరిళాహా పవడ్ఢన్తి. సో కాయదుక్ఖమ్పి [కాయికదుక్ఖమ్పి (స్యా. కం.), కాయికం దుక్ఖమ్పి (క.)] చేతోదుక్ఖమ్పి పటిసంవేదేతి.
‘‘సోతం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం…పే… ఘానం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం…పే… జివ్హం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం…పే… కాయం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం…పే… మనం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం, ధమ్మే, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం, మనోవిఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం, మనోసమ్ఫస్సం, భిక్ఖవే, అజానం అపస్సం యథాభూతం, యమిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అజానం అపస్సం యథాభూతం, మనస్మిం సారజ్జతి, ధమ్మేసు సారజ్జతి, మనోవిఞ్ఞాణే సారజ్జతి, మనోసమ్ఫస్సే సారజ్జతి, యమిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి సారజ్జతి.
‘‘తస్స సారత్తస్స సంయుత్తస్స సమ్మూళ్హస్స అస్సాదానుపస్సినో విహరతో ఆయతిం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఉపచయం గచ్ఛన్తి. తణ్హా చస్స పోనోబ్భవికా నన్దీరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ, సా చస్స పవడ్ఢతి. తస్స కాయికాపి దరథా పవడ్ఢన్తి, చేతసికాపి దరథా పవడ్ఢన్తి; కాయికాపి సన్తాపా పవడ్ఢన్తి, చేతసికాపి సన్తాపా పవడ్ఢన్తి; కాయికాపి పరిళాహా పవడ్ఢన్తి, చేతసికాపి పరిళాహా పవడ్ఢన్తి. సో కాయదుక్ఖమ్పి చేతోదుక్ఖమ్పి పటిసంవేదేతి.
౪౩౦. ‘‘చక్ఖుఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, జానం పస్సం యథాభూతం, రూపే జానం పస్సం యథాభూతం, చక్ఖువిఞ్ఞాణం జానం పస్సం యథాభూతం, చక్ఖుసమ్ఫస్సం జానం పస్సం యథాభూతం, యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి జానం పస్సం యథాభూతం, చక్ఖుస్మిం న సారజ్జతి, రూపేసు న సారజ్జతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణే న సారజ్జతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సే న సారజ్జతి, యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి న సారజ్జతి.
‘‘తస్స అసారత్తస్స అసంయుత్తస్స అసమ్మూళ్హస్స ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో ఆయతిం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అపచయం గచ్ఛన్తి. తణ్హా చస్స పోనోబ్భవికా నన్దీరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ, సా చస్స పహీయతి. తస్స కాయికాపి దరథా పహీయన్తి, చేతసికాపి దరథా పహీయన్తి; కాయికాపి సన్తాపా పహీయన్తి, చేతసికాపి సన్తాపా పహీయన్తి; కాయికాపి పరిళాహా పహీయన్తి, చేతసికాపి పరిళాహా పహీయన్తి. సో కాయసుఖమ్పి చేతోసుఖమ్పి పటిసంవేదేతి.
౪౩౧. ‘‘యా తథాభూతస్స [యథాభూతస్స (సీ. పీ.)] దిట్ఠి సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి; యో తథాభూతస్స [యథాభూతస్స (సీ. పీ.)] సఙ్కప్పో స్వాస్స హోతి సమ్మాసఙ్కప్పో; యో తథాభూతస్స [యథాభూతస్స (సీ. పీ.)] వాయామో స్వాస్స హోతి సమ్మావాయామో; యా తథాభూతస్స [యథాభూతస్స (సీ. పీ.)] సతి సాస్స హోతి సమ్మాసతి; యో తథాభూతస్స [యథాభూతస్స (సీ. పీ.)] సమాధి స్వాస్స హోతి సమ్మాసమాధి. పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతి. ఏవమస్సాయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి.
‘‘తస్స ఏవం ఇమం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావయతో చత్తారోపి సతిపట్ఠానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, చత్తారోపి సమ్మప్పధానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, చత్తారోపి ఇద్ధిపాదా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, పఞ్చపి ఇన్ద్రియాని భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, పఞ్చపి బలాని భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, సత్తపి బోజ్ఝఙ్గా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.
‘‘తస్సిమే ద్వే ధమ్మా యుగనన్ధా [యుగనద్ధా (సీ. స్యా. కం.)] వత్తన్తి – సమథో చ విపస్సనా చ. సో యే ధమ్మా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞేయ్యా తే ధమ్మే అభిఞ్ఞా పరిజానాతి. యే ధమ్మా అభిఞ్ఞా పహాతబ్బా తే ధమ్మే అభిఞ్ఞా పజహతి. యే ధమ్మా అభిఞ్ఞా భావేతబ్బా తే ధమ్మే అభిఞ్ఞా భావేతి. యే ధమ్మా అభిఞ్ఞా సచ్ఛికాతబ్బా తే ధమ్మే అభిఞ్ఞా సచ్ఛికరోతి.
‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞేయ్యా? ‘పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’ తిస్స వచనీయం, సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో, వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞేయ్యా.