౧. బ్రహ్మాయుసుత్తం
౩౮౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా విదేహేసు చారికం చరతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. తేన ఖో పన సమయేన బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో మిథిలాయం పటివసతి జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో, వీసవస్ససతికో జాతియా, తిణ్ణం వేదానం [బేదానం (క.)] పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో. అస్సోసి ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో – ‘‘సమణో ఖలు భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో విదేహేసు చారికం చరతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’’తి.
౩౮౪. తేన ఖో పన సమయేన బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స ఉత్తరో నామ మాణవో అన్తేవాసీ హోతి తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఉత్తరం మాణవం ఆమన్తేసి – ‘‘అయం, తాత ఉత్తర, సమణో గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో విదేహేసు చారికం చరతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’తి. ఏహి త్వం, తాత ఉత్తర, యేన సమణో గోతమో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా సమణం గోతమం జానాహి యది వా తం భవన్తం గోతమం తథా సన్తంయేవ సద్దో అబ్భుగ్గతో, యది వా నో తథా; యది వా సో భవం గోతమో తాదిసో, యది వా న తాదిసో. తథా మయం తం భవన్తం గోతమం వేదిస్సామా’’తి. ‘‘యథా కథం పనాహం, భో, తం భవన్తం గోతమం జానిస్సామి యది వా తం భవన్తం గోతమం తథా సన్తంయేవ సద్దో అబ్భుగ్గతో, యది వా నో తథా; యది వా సో భవం గోతమో తాదిసో, యది వా న తాదిసో’’తి. ‘‘ఆగతాని ఖో, తాత ఉత్తర, అమ్హాకం మన్తేసు ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేయేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా. సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ ధమ్మికో ధమ్మరాజా చాతురన్తో విజితావీ జనపదత్థావరియప్పత్తో సత్తరతనసమన్నాగతో. తస్సిమాని సత్త రతనాని భవన్తి, సేయ్యథిదం – చక్కరతనం, హత్థిరతనం, అస్సరతనం, మణిరతనం, ఇత్థిరతనం, గహపతిరతనం, పరిణాయకరతనమేవ సత్తమం. పరోసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా భవన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా. సో ఇమం పథవిం సాగరపరియన్తం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన [ధమ్మేన సమేన (క.)] అభివిజియ అజ్ఝావసతి. సచే ఖో పన అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదో. అహం ఖో పన, తాత ఉత్తర, మన్తానం దాతా; త్వం మన్తానం పటిగ్గహేతా’’తి.
౩౮౫. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో ఉత్తరో మాణవో బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స పటిస్సుత్వా ఉట్ఠాయాసనా బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా విదేహేసు యేన భగవా తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఉత్తరో మాణవో భగవతో కాయే ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని సమన్నేసి. అద్దసా ఖో ఉత్తరో మాణవో భగవతో కాయే ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని, యేభుయ్యేన థపేత్వా ద్వే. ద్వీసు మహాపురిసలక్ఖణేసు కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి – కోసోహితే చ వత్థగుయ్హే, పహూతజివ్హతాయ చ. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘పస్సతి ఖో మే అయం ఉత్తరో మాణవో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని, యేభుయ్యేన థపేత్వా ద్వే. ద్వీసు మహాపురిసలక్ఖణేసు కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి – కోసోహితే చ వత్థగుయ్హే, పహూతజివ్హతాయ చా’’తి. అథ ఖో భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖాసి యథా అద్దస ఉత్తరో మాణవో భగవతో కోసోహితం వత్థగుయ్హం. అథ ఖో భగవా జివ్హం నిన్నామేత్వా ఉభోపి కణ్ణసోతాని అనుమసి పటిమసి [పరిమసి (సీ. క.)]; ఉభోపి నాసికసోతాని [నాసికాసోతాని (సీ.)] అనుమసి పటిమసి; కేవలమ్పి నలాటమణ్డలం జివ్హాయ ఛాదేసి. అథ ఖో ఉత్తరస్స మాణవస్స ఏతదహోసి – ‘‘సమన్నాగతో ఖో సమణో గోతమో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి. యంనూనాహం సమణం గోతమం అనుబన్ధేయ్యం, ఇరియాపథమస్స పస్సేయ్య’’న్తి. అథ ఖో ఉత్తరో మాణవో సత్తమాసాని భగవన్తం అనుబన్ధి ఛాయావ అనపాయినీ [అనుపాయినీ (స్యా. కం. క.)].
౩౮౬. అథ ఖో ఉత్తరో మాణవో సత్తన్నం మాసానం అచ్చయేన విదేహేసు యేన మిథిలా తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన మిథిలా యేన బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఉత్తరం మాణవం బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి, తాత ఉత్తర, తం భవన్తం గోతమం తథా సన్తంయేవ సద్దో అబ్భుగ్గతో, నో అఞ్ఞథా? కచ్చి పన సో భవం గోతమో తాదిసో, నో అఞ్ఞాదిసో’’తి? ‘‘తథా సన్తంయేవ, భో, తం భవన్తం గోతమం సద్దో అబ్భుగ్గతో, నో అఞ్ఞథా; తాదిసోవ [తాదిసోవ భో (సీ. పీ.), తాదిసో చ ఖో (స్యా. కం. క.)] సో భవం గోతమో, నో అఞ్ఞాదిసో. సమన్నాగతో చ [సమన్నాగతో చ భో (సబ్బత్థ)] సో భవం గోతమో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి.
‘‘సుప్పతిట్ఠితపాదో ఖో పన భవం గోతమో; ఇదమ్పి తస్స భోతో గోతమస్స మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.
‘‘హేట్ఠా ఖో పన తస్స భోతో గోతమస్స పాదతలేసు చక్కాని జాతాని సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరాని…
‘‘ఆయతపణ్హి ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘దీఘఙ్గులి ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘ముదుతలునహత్థపాదో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘జాలహత్థపాదో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘ఉస్సఙ్ఖపాదో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘ఏణిజఙ్ఘో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘ఠితకో ఖో పన సో భవం గోతమో అనోనమన్తో ఉభోహి పాణితలేహి జణ్ణుకాని పరిమసతి పరిమజ్జతి…
‘‘కోసోహితవత్థగుయ్హో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘సువణ్ణవణ్ణో ఖో పన సో భవం గోతమో కఞ్చనసన్నిభత్తచో…
‘‘సుఖుమచ్ఛవి ఖో పన సో భవం గోతమో. సుఖుమత్తా ఛవియా రజోజల్లం కాయే న ఉపలిమ్పతి…
‘‘ఏకేకలోమో ఖో పన సో భవం గోతమో; ఏకేకాని లోమాని లోమకూపేసు జాతాని…
‘‘ఉద్ధగ్గలోమో ఖో పన సో భవం గోతమో; ఉద్ధగ్గాని లోమాని జాతాని నీలాని అఞ్జనవణ్ణాని కుణ్డలావట్టాని దక్ఖిణావట్టకజాతాని…
‘‘బ్రహ్ముజుగత్తో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘సత్తుస్సదో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘సీహపుబ్బద్ధకాయో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘చితన్తరంసో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘నిగ్రోధపరిమణ్డలో ఖో పన సో భవం గోతమో; యావతక్వస్స కాయో తావతక్వస్స బ్యామో, యావతక్వస్స బ్యామో తావతక్వస్స కాయో…
‘‘సమవట్టక్ఖన్ధో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘రసగ్గసగ్గీ ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘సీహహను ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘చత్తాలీసదన్తో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘సమదన్తో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘అవిరళదన్తో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘సుసుక్కదాఠో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘పహూతజివ్హో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘బ్రహ్మస్సరో ఖో పన సో భవం గోతమో కరవికభాణీ…
‘‘అభినీలనేత్తో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘గోపఖుమో ఖో పన సో భవం గోతమో…
‘‘ఉణ్ణా ఖో పనస్స భోతో గోతమస్స భముకన్తరే జాతా ఓదాతా ముదుతూలసన్నిభా…
‘‘ఉణ్హీససీసో ఖో పన సో భవం గోతమో; ఇదమ్పి తస్స భోతో గోతమస్స మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణం భవతి.
‘‘ఇమేహి ఖో, భో, సో భవం గోతమో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి సమన్నాగతో.
౩౮౭. ‘‘గచ్ఛన్తో ఖో పన సో భవం గోతమో దక్ఖిణేనేవ పాదేన పఠమం పక్కమతి. సో నాతిదూరే పాదం ఉద్ధరతి, నాచ్చాసన్నే పాదం నిక్ఖిపతి; సో నాతిసీఘం గచ్ఛతి, నాతిసణికం గచ్ఛతి; న చ అద్దువేన అద్దువం సఙ్ఘట్టేన్తో గచ్ఛతి, న చ గోప్ఫకేన గోప్ఫకం సఙ్ఘట్టేన్తో గచ్ఛతి. సో గచ్ఛన్తో న సత్థిం ఉన్నామేతి, న సత్థిం ఓనామేతి; న సత్థిం సన్నామేతి, న సత్థిం వినామేతి. గచ్ఛతో ఖో పన తస్స భోతో గోతమస్స అధరకాయోవ [అడ్ఢకాయోవ (క.), ఆరద్ధకాయోవ (స్యా. కం.)] ఇఞ్జతి, న చ కాయబలేన గచ్ఛతి. అపలోకేన్తో ఖో పన సో భవం గోతమో సబ్బకాయేనేవ అపలోకేతి; సో న ఉద్ధం ఉల్లోకేతి, న అధో ఓలోకేతి; న చ విపేక్ఖమానో గచ్ఛతి, యుగమత్తఞ్చ పేక్ఖతి; తతో చస్స ఉత్తరి అనావటం ఞాణదస్సనం భవతి. సో అన్తరఘరం పవిసన్తో న కాయం ఉన్నామేతి, న కాయం ఓనామేతి; న కాయం సన్నామేతి, న కాయం వినామేతి. సో నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే ఆసనస్స పరివత్తతి, న చ పాణినా ఆలమ్బిత్వా ఆసనే నిసీదతి, న చ ఆసనస్మిం కాయం పక్ఖిపతి. సో అన్తరఘరే నిసిన్నో సమానో న హత్థకుక్కుచ్చం ఆపజ్జతి, న పాదకుక్కుచ్చం ఆపజ్జతి; న అద్దువేన అద్దువం ఆరోపేత్వా నిసీదతి; న చ గోప్ఫకేన గోప్ఫకం ఆరోపేత్వా నిసీదతి; న చ పాణినా హనుకం ఉపదహిత్వా [ఉపాదియిత్వా (సీ. పీ.)] నిసీదతి. సో అన్తరఘరే నిసిన్నో సమానో న ఛమ్భతి న కమ్పతి న వేధతి న పరితస్సతి. సో అఛమ్భీ అకమ్పీ అవేధీ అపరితస్సీ విగతలోమహంసో. వివేకవత్తో చ సో భవం గోతమో అన్తరఘరే నిసిన్నో హోతి. సో పత్తోదకం పటిగ్గణ్హన్తో న పత్తం ఉన్నామేతి, న పత్తం ఓనామేతి; న పత్తం సన్నామేతి, న పత్తం వినామేతి. సో పత్తోదకం పటిగ్గణ్హాతి నాతిథోకం నాతిబహుం. సో న ఖులుఖులుకారకం [బులుబులుకారకం (సీ.)] పత్తం ధోవతి, న సమ్పరివత్తకం పత్తం ధోవతి, న పత్తం భూమియం నిక్ఖిపిత్వా హత్థే ధోవతి; హత్థేసు ధోతేసు పత్తో ధోతో హోతి, పత్తే ధోతే హత్థా ధోతా హోన్తి. సో పత్తోదకం ఛడ్డేతి నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే, న చ విచ్ఛడ్డయమానో. సో ఓదనం పటిగ్గణ్హన్తో న పత్తం ఉన్నామేతి, న పత్తం ఓనామేతి; న పత్తం సన్నామేతి, న పత్తం వినామేతి. సో ఓదనం పటిగ్గణ్హాతి నాతిథోకం నాతిబహుం. బ్యఞ్జనం ఖో పన భవం గోతమో బ్యఞ్జనమత్తాయ ఆహారేతి, న చ బ్యఞ్జనేన ఆలోపం అతినామేతి. ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఖో భవం గోతమో ముఖే ఆలోపం సమ్పరివత్తేత్వా అజ్ఝోహరతి; న చస్స కాచి ఓదనమిఞ్జా అసమ్భిన్నా కాయం పవిసతి, న చస్స కాచి ఓదనమిఞ్జా ముఖే అవసిట్ఠా హోతి; అథాపరం ఆలోపం ఉపనామేతి. రసపటిసంవేదీ ఖో పన సో భవం గోతమో ఆహారం ఆహారేతి, నో చ రసరాగపటిసంవేదీ.
‘‘అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం [అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో (క.)] ఖో పన సో భవం గోతమో ఆహారం ఆహారేతి – నేవ దవాయ, న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ, విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ – ‘ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. సో భుత్తావీ పత్తోదకం పటిగ్గణ్హన్తో న పత్తం ఉన్నామేతి, న పత్తం ఓనామేతి; న పత్తం సన్నామేతి, న పత్తం వినామేతి. సో పత్తోదకం పటిగ్గణ్హాతి నాతిథోకం నాతిబహుం. సో న ఖులుఖులుకారకం పత్తం ధోవతి, న సమ్పరివత్తకం పత్తం ధోవతి, న పత్తం భూమియం నిక్ఖిపిత్వా హత్థే ధోవతి; హత్థేసు ధోతేసు పత్తో ధోతో హోతి, పత్తే ధోతే హత్థా ధోతా హోన్తి. సో పత్తోదకం ఛడ్డేతి నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే, న చ విచ్ఛడ్డయమానో. సో భుత్తావీ న పత్తం భూమియం నిక్ఖిపతి నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే, న చ అనత్థికో పత్తేన హోతి, న చ అతివేలానురక్ఖీ పత్తస్మిం. సో భుత్తావీ ముహుత్తం తుణ్హీ నిసీదతి, న చ అనుమోదనస్స కాలమతినామేతి. సో భుత్తావీ అనుమోదతి, న తం భత్తం గరహతి, న అఞ్ఞం భత్తం పటికఙ్ఖతి; అఞ్ఞదత్థు ధమ్మియా కథాయ తం పరిసం సన్దస్సేతి సమాదపేతి సముత్తేజేతి సమ్పహంసేతి. సో తం పరిసం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమతి. సో నాతిసీఘం గచ్ఛతి, నాతిసణికం గచ్ఛతి, న చ ముచ్చితుకామో గచ్ఛతి; న చ తస్స భోతో గోతమస్స కాయే చీవరం అచ్చుక్కట్ఠం హోతి న చ అచ్చోక్కట్ఠం, న చ కాయస్మిం అల్లీనం న చ కాయస్మా అపకట్ఠం; న చ తస్స భోతో గోతమస్స కాయమ్హా వాతో చీవరం అపవహతి; న చ తస్స భోతో గోతమస్స కాయే రజోజల్లం ఉపలిమ్పతి. సో ఆరామగతో నిసీదతి పఞ్ఞత్తే ఆసనే. నిసజ్జ పాదే పక్ఖాలేతి; న చ సో భవం గోతమో పాదమణ్డనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. సో పాదే పక్ఖాలేత్వా నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో నేవ అత్తబ్యాబాధాయ చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయ చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయ చేతేతి; అత్తహితపరహితఉభయహితసబ్బలోకహితమేవ సో భవం గోతమో చిన్తేన్తో నిసిన్నో హోతి. సో ఆరామగతో పరిసతి ధమ్మం దేసేతి, న తం పరిసం ఉస్సాదేతి, న తం పరిసం అపసాదేతి; అఞ్ఞదత్థు ధమ్మియా కథాయ తం పరిసం సన్దస్సేతి సమాదపేతి సముత్తేజేతి సమ్పహంసేతి.
‘‘అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో పనస్స భోతో గోతమస్స ముఖతో ఘోసో నిచ్ఛరతి – విస్సట్ఠో చ, విఞ్ఞేయ్యో చ, మఞ్జు చ, సవనీయో చ, బిన్దు చ, అవిసారీ చ, గమ్భీరో చ, నిన్నాదీ చ. యథాపరిసం ఖో పన సో భవం గోతమో సరేన విఞ్ఞాపేతి, న చస్స బహిద్ధా పరిసాయ ఘోసో నిచ్ఛరతి. తే తేన భోతా గోతమేన ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితా సమాదపితా సముత్తేజితా సమ్పహంసితా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమన్తి అవలోకయమానాయేవ [అపలోకయమానాయేవ (సీ. క.)] అవిజహితత్తా [అవిజహన్తాభావేన (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. అద్దసామ ఖో మయం, భో, తం భవన్తం గోతమం గచ్ఛన్తం, అద్దసామ ఠితం, అద్దసామ అన్తరఘరం పవిసన్తం, అద్దసామ అన్తరఘరే నిసిన్నం తుణ్హీభూతం, అద్దసామ అన్తరఘరే భుఞ్జన్తం, అద్దసామ భుత్తావిం నిసిన్నం తుణ్హీభూతం, అద్దసామ భుత్తావిం అనుమోదన్తం, అద్దసామ ఆరామం గచ్ఛన్తం, అద్దసామ ఆరామగతం నిసిన్నం తుణ్హీభూతం, అద్దసామ ఆరామగతం పరిసతి ధమ్మం దేసేన్తం. ఏదిసో చ ఏదిసో చ సో భవం గోతమో, తతో చ భియ్యో’’తి.
౩౮౮. ఏవం వుత్తే, బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా తిక్ఖత్తుం ఉదానం ఉదానేతి –
‘‘నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
‘‘నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
‘‘నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి.
‘‘అప్పేవ నామ మయం కదాచి కరహచి తేన భోతా గోతమేన సమాగచ్ఛేయ్యామ? అప్పేవ నామ సియా కోచిదేవ కథాసల్లాపో’’తి!
౩౮౯. అథ ఖో భగవా విదేహేసు అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన మిథిలా తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా మిథిలాయం విహరతి మఘదేవమ్బవనే. అస్సోసుం ఖో మిథిలేయ్యకా [మేథిలేయ్యకా (సీ. పీ.)] బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో విదేహేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి మిథిలం అనుప్పత్తో, మిథిలాయం విహరతి మఘదేవమ్బవనే. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’’తి.
అథ ఖో మిథిలేయ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే భగవతో సన్తికే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు; అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు.
౩౯౦. అస్సోసి ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో మిథిలం అనుప్పత్తో, మిథిలాయం విహరతి మఘదేవమ్బవనే’’తి. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో సమ్బహులేహి సావకేహి సద్ధిం యేన మఘదేవమ్బవనం తేనుపసఙ్కమి. అథ ఖో బ్రహ్మాయునో బ్రాహ్మణస్స అవిదూరే అమ్బవనస్స ఏతదహోసి – ‘‘న ఖో మేతం పతిరూపం యోహం పుబ్బే అప్పటిసంవిదితో సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతరం మాణవకం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, మాణవక, యేన సమణో గోతమో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన సమణం గోతమం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛ – ‘బ్రహ్మాయు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో భవన్తం గోతమం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘బ్రహ్మాయు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో, వీసవస్ససతికో జాతియా, తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో. యావతా, భో, బ్రాహ్మణగహపతికా మిథిలాయం పటివసన్తి, బ్రహ్మాయు తేసం బ్రాహ్మణో అగ్గమక్ఖాయతి – యదిదం భోగేహి; బ్రహ్మాయు తేసం బ్రాహ్మణో అగ్గమక్ఖాయతి – యదిదం మన్తేహి; బ్రహ్మాయు తేసం బ్రాహ్మణో అగ్గమక్ఖాయతి – యదిదం ఆయునా చేవ యససా చ. సో భోతో గోతమస్స దస్సనకామో’’’తి.
‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో సో మాణవకో బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సో మాణవకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘బ్రహ్మాయు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో భవన్తం గోతమం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతి; ఏవఞ్చ వదేతి – ‘బ్రహ్మాయు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో, వీసవస్ససతికో జాతియా, తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో. యావతా, భో, బ్రాహ్మణగహపతికా మిథిలాయం పటివసన్తి, బ్రహ్మాయు తేసం బ్రాహ్మణో అగ్గమక్ఖాయతి – యదిదం భోగేహి; బ్రహ్మాయు తేసం బ్రాహ్మణో అగ్గమక్ఖాయతి – యదిదం మన్తేహి; బ్రహ్మాయు తేసం బ్రాహ్మణో అగ్గమక్ఖాయతి – యదిదం ఆయునా చేవ యససా చ. సో భోతో గోతమస్స దస్సనకామో’’’తి. ‘‘యస్సదాని, మాణవ, బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో కాలం మఞ్ఞతీ’’తి. అథ ఖో సో మాణవకో యేన బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘కతావకాసో ఖోమ్హి భవతా సమణేన గోతమేన. యస్సదాని భవం కాలం మఞ్ఞతీ’’తి.
౩౯౧. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో సా పరిసా బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఓరమియ [ఓరమత్థ (స్యా. కం. పీ.), ఓరమథ, ఓరమతి (క.), అథ నం (సీ.), ఓరమియాతి పన త్వాపచ్చయన్తతథసంవణ్ణనానురూపం విసోధితపదం] ఓకాసమకాసి యథా తం ఞాతస్స యసస్సినో. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో తం పరిసం ఏతదవోచ – ‘‘అలం, భో! నిసీదథ తుమ్హే సకే ఆసనే. ఇధాహం సమణస్స గోతమస్స సన్తికే నిసీదిస్సామీ’’తి.
అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో భగవతో కాయే ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని సమన్నేసి. అద్దసా ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో భగవతో కాయే ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని, యేభుయ్యేన ఠపేత్వా ద్వే. ద్వీసు మహాపురిసలక్ఖణేసు కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి – కోసోహితే చ వత్థగుయ్హే, పహూతజివ్హతాయ చ. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో భగవన్తం గాథాహి అజ్ఝభాసి –
‘‘యే మే ద్వత్తింసాతి సుతా, మహాపురిసలక్ఖణా;
దువే తేసం న పస్సామి, భోతో కాయస్మిం గోతమ.
‘‘కచ్చి కోసోహితం భోతో, వత్థగుయ్హం నరుత్తమ;
నారీసమానసవ్హయా, కచ్చి జివ్హా న దస్సకా [నారీసహనామ సవ్హయా, కచ్చి జివ్హా నరస్సికా; (సీ. స్యా. కం. పీ.)].
‘‘కచ్చి పహూతజివ్హోసి, యథా తం జానియామసే;
నిన్నామయేతం పహూతం, కఙ్ఖం వినయ నో ఇసే.
‘‘దిట్ఠధమ్మహితత్థాయ, సమ్పరాయసుఖాయ చ;
కతావకాసా పుచ్ఛామ, యం కిఞ్చి అభిపత్థిత’’న్తి.
౩౯౨. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘పస్సతి ఖో మే అయం బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని, యేభుయ్యేన ఠపేత్వా ద్వే. ద్వీసు మహాపురిసలక్ఖణేసు కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి – కోసోహితే చ వత్థగుయ్హే, పహూతజివ్హతాయ చా’’తి. అథ ఖో భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖాసి యథా అద్దస బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో భగవతో కోసోహితం వత్థగుయ్హం. అథ ఖో భగవా జివ్హం నిన్నామేత్వా ఉభోపి కణ్ణసోతాని అనుమసి పటిమసి; ఉభోపి నాసికసోతాని అనుమసి పటిమసి; కేవలమ్పి నలాటమణ్డలం జివ్హాయ ఛాదేసి. అథ ఖో భగవా బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం గాథాహి పచ్చభాసి –
‘‘యే తే ద్వత్తింసాతి సుతా, మహాపురిసలక్ఖణా;
సబ్బే తే మమ కాయస్మిం, మా తే [మా వో (క.)] కఙ్ఖాహు బ్రాహ్మణ.
‘‘అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, భావేతబ్బఞ్చ భావితం;
పహాతబ్బం పహీనం మే, తస్మా బుద్ధోస్మి బ్రాహ్మణ.
‘‘దిట్ఠధమ్మహితత్థాయ, సమ్పరాయసుఖాయ చ;
కతావకాసో పుచ్ఛస్సు, యం కిఞ్చి అభిపత్థిత’’న్తి.
౩౯౩. అథ ఖో బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స ఏతదహోసి – ‘‘కతావకాసో ఖోమ్హి సమణేన గోతమేన. కిం ను ఖో అహం సమణం గోతమం పుచ్ఛేయ్యం – ‘దిట్ఠధమ్మికం వా అత్థం సమ్పరాయికం వా’’’తి. అథ ఖో బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స ఏతదహోసి – ‘‘కుసలో ఖో అహం దిట్ఠధమ్మికానం అత్థానం. అఞ్ఞేపి మం దిట్ఠధమ్మికం అత్థం పుచ్ఛన్తి. యంనూనాహం సమణం గోతమం సమ్పరాయికంయేవ అత్థం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో భగవన్తం గాథాహి అజ్ఝభాసి –
‘‘కథం ఖో బ్రాహ్మణో హోతి, కథం భవతి వేదగూ;
తేవిజ్జో భో కథం హోతి, సోత్థియో కిన్తి వుచ్చతి.
‘‘అరహం భో కథం హోతి, కథం భవతి కేవలీ;
ముని చ భో కథం హోతి, బుద్ధో కిన్తి పవుచ్చతీ’’తి.
౩౯౪. అథ ఖో భగవా బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం గాథాహి పచ్చభాసి –
‘‘పుబ్బేనివాసం యో వేది, సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతి;
అథో జాతిక్ఖయం పత్తో, అభిఞ్ఞా వోసితో ముని.
‘‘చిత్తం విసుద్ధం జానాతి, ముత్తం రాగేహి సబ్బసో;
పహీనజాతిమరణో, బ్రహ్మచరియస్స కేవలీ;
పారగూ సబ్బధమ్మానం, బుద్ధో తాదీ పవుచ్చతీ’’తి.
ఏవం వుత్తే, బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవతో పాదాని ముఖేన చ పరిచుమ్బతి, పాణీహి చ పరిసమ్బాహతి, నామఞ్చ సావేతి – ‘‘బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో; బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో’’తి. అథ ఖో సా పరిసా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా అహోసి – ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! యత్ర హి నామాయం బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఞాతో యసస్సీ ఏవరూపం పరమనిపచ్చకారం కరిస్సతీ’’తి. అథ ఖో భగవా బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచ – ‘‘అలం, బ్రాహ్మణ, ఉట్ఠహ నిసీద త్వం సకే ఆసనే యతో తే మయి చిత్తం పసన్న’’న్తి. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఉట్ఠహిత్వా సకే ఆసనే నిసీది.
౩౯౫. అథ ఖో భగవా బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స అనుపుబ్బిం కథం కథేసి, సేయ్యథిదం – దానకథం, సీలకథం, సగ్గకథం; కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసి. యదా భగవా అఞ్ఞాసి బ్రహ్మాయుం బ్రాహ్మణం కల్లచిత్తం ముదుచిత్తం వినీవరణచిత్తం ఉదగ్గచిత్తం పసన్నచిత్తం, అథ యా బుద్ధానం సాముక్కంసికా ధమ్మదేసనా తం పకాసేసి – దుక్ఖం, సముదయం, నిరోధం, మగ్గం. సేయ్యథాపి నామ సుద్ధం వత్థం అపగతకాళకం సమ్మదేవ రజనం పటిగ్గణ్హేయ్య, ఏవమేవ బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స తస్మింయేవ ఆసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి – ఏవమేవం భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతం. అధివాసేతు చ మే భవం గోతమో స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి – ‘‘కాలో, భో గోతమ, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి.
అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన బ్రహ్మాయుస్స బ్రాహ్మణస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో సత్తాహం బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన విదేహేసు చారికం పక్కామి. అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో కాలమకాసి. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘బ్రహ్మాయు, భన్తే, బ్రాహ్మణో కాలఙ్కతో. తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి? ‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో పచ్చపాది ధమ్మస్సానుధమ్మం, న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసి. బ్రహ్మాయు, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ, అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా’’తి.
ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.
బ్రహ్మాయుసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.