౯. సమ్మాదిట్ఠిసుత్తం

౮౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆవుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘‘సమ్మాదిట్ఠి [సమ్మాదిట్ఠీ (సీ. స్యా.)] సమ్మాదిట్ఠీ’తి, ఆవుసో, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి?

‘‘దూరతోపి ఖో మయం, ఆవుసో, ఆగచ్ఛేయ్యామ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సన్తికే ఏతస్స భాసితస్స అత్థమఞ్ఞాతుం. సాధు వతాయస్మన్తంయేవ సారిపుత్తం పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, ఆవుసో, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏతదవోచ –

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో అకుసలఞ్చ పజానాతి, అకుసలమూలఞ్చ పజానాతి, కుసలఞ్చ పజానాతి, కుసలమూలఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమం పనావుసో, అకుసలం, కతమం అకుసలమూలం, కతమం కుసలం, కతమం కుసలమూలం? పాణాతిపాతో ఖో, ఆవుసో, అకుసలం, అదిన్నాదానం అకుసలం, కామేసుమిచ్ఛాచారో అకుసలం, ముసావాదో అకుసలం, పిసుణా వాచా [పిసుణవాచా (క.)] అకుసలం, ఫరుసా వాచా [ఫరుసవాచా (క.)] అకుసలం, సమ్ఫప్పలాపో అకుసలం, అభిజ్ఝా అకుసలం, బ్యాపాదో అకుసలం, మిచ్ఛాదిట్ఠి అకుసలం – ఇదం వుచ్చతావుసో అకుసలం. కతమఞ్చావుసో, అకుసలమూలం? లోభో అకుసలమూలం, దోసో అకుసలమూలం, మోహో అకుసలమూలం – ఇదం వుచ్చతావుసో, అకుసలమూలం.

‘‘కతమఞ్చావుసో, కుసలం? పాణాతిపాతా వేరమణీ కుసలం, అదిన్నాదానా వేరమణీ కుసలం, కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ కుసలం, ముసావాదా వేరమణీ కుసలం, పిసుణాయ వాచాయ వేరమణీ కుసలం, ఫరుసాయ వాచాయ వేరమణీ కుసలం, సమ్ఫప్పలాపా వేరమణీ కుసలం, అనభిజ్ఝా కుసలం, అబ్యాపాదో కుసలం, సమ్మాదిట్ఠి కుసలం – ఇదం వుచ్చతావుసో, కుసలం. కతమఞ్చావుసో, కుసలమూలం? అలోభో కుసలమూలం, అదోసో కుసలమూలం, అమోహో కుసలమూలం – ఇదం వుచ్చతావుసో, కుసలమూలం.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం అకుసలం పజానాతి, ఏవం అకుసలమూలం పజానాతి, ఏవం కుసలం పజానాతి, ఏవం కుసలమూలం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ, పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా, ‘అస్మీ’తి దిట్ఠిమానానుసయం సమూహనిత్వా, అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా, దిట్ఠేవధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౦. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉత్తరి [ఉత్తరిం (సీ. స్యా. పీ.)] పఞ్హం అపుచ్ఛుం [అపుచ్ఛింసు (స్యా.)] – ‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో యథా అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి?

‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఆహారఞ్చ పజానాతి, ఆహారసముదయఞ్చ పజానాతి, ఆహారనిరోధఞ్చ పజానాతి, ఆహారనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమో పనావుసో, ఆహారో, కతమో ఆహారసముదయో, కతమో ఆహారనిరోధో, కతమా ఆహారనిరోధగామినీ పటిపదా? చత్తారోమే, ఆవుసో, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా, సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో ఆహారో ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థం. తణ్హాసముదయా ఆహారసముదయో, తణ్హానిరోధా ఆహారనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఆహారనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధి’.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం ఆహారం పజానాతి, ఏవం ఆహారసముదయం పజానాతి, ఏవం ఆహారనిరోధం పజానాతి, ఏవం ఆహారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ, పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా, ‘అస్మీ’తి దిట్ఠిమానానుసయం సమూహనిత్వా, అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా, దిట్ఠేవధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౧. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉత్తరి పఞ్హం అపుచ్ఛుం – ‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో యథా అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి?

‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో దుక్ఖఞ్చ పజానాతి, దుక్ఖసముదయఞ్చ పజానాతి, దుక్ఖనిరోధఞ్చ పజానాతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమం పనావుసో, దుక్ఖం, కతమో దుక్ఖసముదయో, కతమో దుక్ఖనిరోధో, కతమా దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా? జాతిపి దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, మరణమ్పి దుక్ఖం, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసాపి దుక్ఖా, అప్పియేహి సమ్పయోగోపి దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగోపి దుక్ఖో, యమ్పిచ్ఛం న లభతి తమ్పి దుక్ఖం, సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా [పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాపి (క.)] దుక్ఖా – ఇదం వుచ్చతావుసో, దుక్ఖం. కతమో చావుసో, దుక్ఖసముదయో? యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా నన్దీరాగసహగతా [పోనోభవికా (సీ. పీ.)] తత్రతత్రాభినన్దినీ [నన్దిరాగసహగతా (సీ. పీ.)], సేయ్యథిదం, కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా – అయం వుచ్చతావుసో, దుక్ఖసముదయో. కతమో చావుసో, దుక్ఖనిరోధో? యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో – అయం వుచ్చతావుసో, దుక్ఖనిరోధో. కతమా చావుసో, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం, సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి – అయం వుచ్చతావుసో, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం దుక్ఖం పజానాతి, ఏవం దుక్ఖసముదయం పజానాతి, ఏవం దుక్ఖనిరోధం పజానాతి, ఏవం దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ, పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా, ‘అస్మీ’తి దిట్ఠిమానానుసయం సమూహనిత్వా, అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా, దిట్ఠేవధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౨. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉత్తరి పఞ్హం అపుచ్ఛుం – ‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో యథా అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి?

‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో జరామరణఞ్చ పజానాతి, జరామరణసముదయఞ్చ పజానాతి, జరామరణనిరోధఞ్చ పజానాతి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమం పనావుసో, జరామరణం, కతమో జరామరణసముదయో, కతమో జరామరణనిరోధో, కతమా జరామరణనిరోధగామినీ పటిపదా? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జరా జీరణతా ఖణ్డిచ్చం పాలిచ్చం వలిత్తచతా ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకో – అయం వుచ్చతావుసో, జరా. కతమఞ్చావుసో, మరణం? యా [యం (పీ. క.), సతిపట్ఠానసుత్తేపి] తేసం తేసం సత్తానం తమ్హా తమ్హా సత్తనికాయా చుతి చవనతా భేదో అన్తరధానం మచ్చు మరణం కాలంకిరియా ఖన్ధానం భేదో, కళేవరస్స నిక్ఖేపో, జీవితిన్ద్రియస్సుపచ్ఛేదో – ఇదం వుచ్చతావుసో, మరణం. ఇతి అయఞ్చ జరా ఇదఞ్చ మరణం – ఇదం వుచ్చతావుసో, జరామరణం. జాతిసముదయా జరామరణసముదయో, జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో జరామరణనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం జరామరణం పజానాతి, ఏవం జరామరణసముదం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౩. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో జాతిఞ్చ పజానాతి, జాతిసముదయఞ్చ పజానాతి, జాతినిరోధఞ్చ పజానాతి, జాతినిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమా పనావుసో, జాతి, కతమో జాతిసముదయో, కతమో జాతినిరోధో, కతమా జాతినిరోధగామినీ పటిపదా? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జాతి సఞ్జాతి ఓక్కన్తి అభినిబ్బత్తి ఖన్ధానం పాతుభావో, ఆయతనానం పటిలాభో – అయం వుచ్చతావుసో, జాతి. భవసముదయా జాతిసముదయో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో జాతినిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం జాతిం పజానాతి, ఏవం జాతిసముదయం పజానాతి, ఏవం జాతినిరోధం పజానాతి, ఏవం జాతినిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౪. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో భవఞ్చ పజానాతి, భవసముదయఞ్చ పజానాతి, భవనిరోధఞ్చ పజానాతి, భవనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమో పనావుసో, భవో, కతమో భవసముదయో, కతమో భవనిరోధో, కతమా భవనిరోధగామినీ పటిపదా? తయోమే, ఆవుసో, భవా – కామభవో, రూపభవో, అరూపభవో. ఉపాదానసముదయా భవసముదయో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భవనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం భవం పజానాతి, ఏవం భవసముదయం పజానాతి, ఏవం భవనిరోధం పజానాతి, ఏవం భవనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౫. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఉపాదానఞ్చ పజానాతి, ఉపాదానసముదయఞ్చ పజానాతి, ఉపాదాననిరోధఞ్చ పజానాతి, ఉపాదాననిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమం పనావుసో, ఉపాదానం, కతమో ఉపాదానసముదయో, కతమో ఉపాదాననిరోధో, కతమా ఉపాదాననిరోధగామినీ పటిపదా? చత్తారిమాని, ఆవుసో, ఉపాదానాని – కాముపాదానం, దిట్ఠుపాదానం, సీలబ్బతుపాదానం, అత్తవాదుపాదానం. తణ్హాసముదయా ఉపాదానసముదయో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపాదాననిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం ఉపాదానం పజానాతి, ఏవం ఉపాదానసముదయం పజానాతి, ఏవం ఉపాదాననిరోధం పజానాతి, ఏవం ఉపాదాననిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౬. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో తణ్హఞ్చ పజానాతి, తణ్హాసముదయఞ్చ పజానాతి, తణ్హానిరోధఞ్చ పజానాతి, తణ్హానిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమా పనావుసో, తణ్హా, కతమో తణ్హాసముదయో, కతమో తణ్హానిరోధో, కతమా తణ్హానిరోధగామినీ పటిపదా? ఛయిమే, ఆవుసో, తణ్హాకాయా – రూపతణ్హా, సద్దతణ్హా, గన్ధతణ్హా, రసతణ్హా, ఫోట్ఠబ్బతణ్హా, ధమ్మతణ్హా. వేదనాసముదయా తణ్హాసముదయో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తణ్హానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం తణ్హం పజానాతి, ఏవం తణ్హాసముదయం పజానాతి, ఏవం తణ్హానిరోధం పజానాతి, ఏవం తణ్హానిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౭. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో వేదనఞ్చ పజానాతి, వేదనాసముదయఞ్చ పజానాతి, వేదనానిరోధఞ్చ పజానాతి, వేదనానిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమా పనావుసో, వేదనా, కతమో వేదనాసముదయో, కతమో వేదనానిరోధో, కతమా వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా? ఛయిమే, ఆవుసో, వేదనాకాయా – చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా, సోతసమ్ఫస్సజా వేదనా, ఘానసమ్ఫస్సజా వేదనా, జివ్హాసమ్ఫస్సజా వేదనా, కాయసమ్ఫస్సజా వేదనా, మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా. ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో వేదనానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం వేదనం పజానాతి, ఏవం వేదనాసముదయం పజానాతి, ఏవం వేదనానిరోధం పజానాతి, ఏవం వేదనానిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౮. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఫస్సఞ్చ పజానాతి, ఫస్ససముదయఞ్చ పజానాతి, ఫస్సనిరోధఞ్చ పజానాతి, ఫస్సనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమో పనావుసో, ఫస్సో, కతమో ఫస్ససముదయో, కతమో ఫస్సనిరోధో, కతమా ఫస్సనిరోధగామినీ పటిపదా? ఛయిమే, ఆవుసో, ఫస్సకాయా – చక్ఖుసమ్ఫస్సో, సోతసమ్ఫస్సో, ఘానసమ్ఫస్సో, జివ్హాసమ్ఫస్సో, కాయసమ్ఫస్సో, మనోసమ్ఫస్సో. సళాయతనసముదయా ఫస్ససముదయో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఫస్సనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం ఫస్సం పజానాతి, ఏవం ఫస్ససముదయం పజానాతి, ఏవం ఫస్సనిరోధం పజానాతి, ఏవం ఫస్సనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౯౯. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సళాయతనఞ్చ పజానాతి, సళాయతనసముదయఞ్చ పజానాతి, సళాయతననిరోధఞ్చ పజానాతి, సళాయతననిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమం పనావుసో, సళాయతనం, కతమో సళాయతనసముదయో, కతమో సళాయతననిరోధో, కతమా సళాయతననిరోధగామినీ పటిపదా? ఛయిమాని, ఆవుసో, ఆయతనాని – చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, మనాయతనం. నామరూపసముదయా సళాయతనసముదయో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సళాయతననిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం సళాయతనం పజానాతి, ఏవం సళాయతనసముదయం పజానాతి, ఏవం సళాయతననిరోధం పజానాతి, ఏవం సళాయతననిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౧౦౦. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో నామరూపఞ్చ పజానాతి, నామరూపసముదయఞ్చ పజానాతి, నామరూపనిరోధఞ్చ పజానాతి, నామరూపనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమం పనావుసో, నామరూపం, కతమో నామరూపసముదయో, కతమో నామరూపనిరోధో, కతమా నామరూపనిరోధగామినీ పటిపదా? వేదనా, సఞ్ఞా, చేతనా, ఫస్సో, మనసికారో – ఇదం వుచ్చతావుసో, నామం; చత్తారి చ మహాభూతాని, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం – ఇదం వుచ్చతావుసో, రూపం. ఇతి ఇదఞ్చ నామం ఇదఞ్చ రూపం – ఇదం వుచ్చతావుసో, నామరూపం. విఞ్ఞాణసముదయా నామరూపసముదయో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో నామరూపనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం నామరూపం పజానాతి, ఏవం నామరూపసముదయం పజానాతి, ఏవం నామరూపనిరోధం పజానాతి, ఏవం నామరూపనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౧౦౧. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో విఞ్ఞాణఞ్చ పజానాతి, విఞ్ఞాణసముదయఞ్చ పజానాతి, విఞ్ఞాణనిరోధఞ్చ పజానాతి, విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమం పనావుసో, విఞ్ఞాణం, కతమో విఞ్ఞాణసముదయో, కతమో విఞ్ఞాణనిరోధో, కతమా విఞ్ఞాణనిరోధగామినీ పటిపదా? ఛయిమే, ఆవుసో, విఞ్ఞాణకాయా – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం, మనోవిఞ్ఞాణం. సఙ్ఖారసముదయా విఞ్ఞాణసముదయో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో విఞ్ఞాణనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం విఞ్ఞాణం పజానాతి, ఏవం విఞ్ఞాణసముదయం పజానాతి, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధం పజానాతి, ఏవం విఞ్ఞాణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౧౦౨. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సఙ్ఖారే చ పజానాతి, సఙ్ఖారసముదయఞ్చ పజానాతి, సఙ్ఖారనిరోధఞ్చ పజానాతి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమే పనావుసో, సఙ్ఖారా, కతమో సఙ్ఖారసముదయో, కతమో సఙ్ఖారనిరోధో, కతమా సఙ్ఖారనిరోధగామినీ పటిపదా? తయోమే, ఆవుసో, సఙ్ఖారా – కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారో. అవిజ్జాసముదయా సఙ్ఖారసముదయో, అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్ఖారనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం సఙ్ఖారే పజానాతి, ఏవం సఙ్ఖారసముదయం పజానాతి, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధం పజానాతి, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ, పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా, ‘అస్మీ’తి దిట్ఠిమానానుసయం సమూహనిత్వా, అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా, దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౧౦౩. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో…పే… అపుచ్ఛుం – సియా పనావుసో…పే… ‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో అవిజ్జఞ్చ పజానాతి, అవిజ్జాసముదయఞ్చ పజానాతి, అవిజ్జానిరోధఞ్చ పజానాతి, అవిజ్జానిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమా పనావుసో, అవిజ్జా, కతమో అవిజ్జాసముదయో, కతమో అవిజ్జానిరోధో, కతమా అవిజ్జానిరోధగామినీ పటిపదా? యం ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం – అయం వుచ్చతావుసో, అవిజ్జా. ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో, ఆసవనిరోధా అవిజ్జానిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో అవిజ్జానిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం అవిజ్జం పజానాతి, ఏవం అవిజ్జాసముదయం పజానాతి, ఏవం అవిజ్జానిరోధం పజానాతి, ఏవం అవిజ్జానిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ, పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా, ‘అస్మీ’తి దిట్ఠిమానానుసయం సమూహనిత్వా, అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా, దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

౧౦౪. ‘‘సాధావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉత్తరి పఞ్హం అపుచ్ఛుం – ‘‘సియా పనావుసో, అఞ్ఞోపి పరియాయో యథా అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి?

‘‘సియా, ఆవుసో. యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఆసవఞ్చ పజానాతి, ఆసవసముదయఞ్చ పజానాతి, ఆసవనిరోధఞ్చ పజానాతి, ఆసవనిరోధగామినిం పటిపదఞ్చ పజానాతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం. కతమో పనావుసో, ఆసవో, కతమో ఆసవసముదయో, కతమో ఆసవనిరోధో, కతమా ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదాతి? తయోమే, ఆవుసో, ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో. అవిజ్జాసముదయా ఆసవసముదయో, అవిజ్జానిరోధా ఆసవనిరోధో, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో ఏవం ఆసవం పజానాతి, ఏవం ఆసవసముదయం పజానాతి, ఏవం ఆసవనిరోధం పజానాతి, ఏవం ఆసవనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, సో సబ్బసో రాగానుసయం పహాయ, పటిఘానుసయం పటివినోదేత్వా, ‘అస్మీ’తి దిట్ఠిమానానుసయం సమూహనిత్వా, అవిజ్జం పహాయ విజ్జం ఉప్పాదేత్వా, దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆవుసో, అరియసావకో సమ్మాదిట్ఠి హోతి, ఉజుగతాస్స దిట్ఠి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మ’’న్తి.

ఇదమవోచాయస్మా సారిపుత్తో. అత్తమనా తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దున్తి.

సమ్మాదిట్ఠిసుత్తం నిట్ఠితం నవమం. [ఇతో పరం కేసుచి పోత్థకేసు ఇమాపి గాథాయో§ఏవం దిస్సన్తి –§దుక్ఖం జరామరణం ఉపాదానం, సళాయతనం నామరూపం. విఞ్ఞాణం యా సా పరే, కతమా పనావుసో పదానం§కిం జాతి తణ్హా చ వేదనా, అవిజ్జాయ చతుక్కనయో. చత్తారి పరే కతమా, పనావుసో పదానం కేవలం§ఆహారో చ భవో ఫస్సో, సఙ్ఖారో ఆసవపఞ్చమో. యావ పఞ్చ పరే కతమా, పనావుసో పదానం కిం§కతమన్తి ఛబ్బిధా వుత్తం, కతమాని చతుబ్బిధాని. కతమో పఞ్చవిధో వుత్తో, సబ్బేసం ఏకసఙ్ఖానం పఞ్చనయపదాని చాతి]