నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

ఉదానపాళి

౧. బోధివగ్గో

౧. పఠమబోధిసుత్తం

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ [విముత్తిసుఖం పటిసంవేదీ (స్యా. పీ. క.)]. అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా రత్తియా పఠమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమం సాధుకం మనసాకాసి –

‘‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి, యదిదం – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,

ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;

అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బా,

యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి. పఠమం;

౨. దుతియబోధిసుత్తం

౨. ఏవం మే సుతం – ఏక సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ. అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా రత్తియా మజ్ఝిమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం పటిలోమం సాధుకం మనసాకాసి –

‘‘ఇతి ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి, యదిదం – అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,

ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;

అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బా,

యతో ఖయం పచ్చయానం అవేదీ’’తి. దుతియం;

౩. తతియబోధిసుత్తం

౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ. అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమపటిలోమం సాధుకం మనసాకాసి –

‘‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి, ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి; యదిదం – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,

ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;

విధూపయం తిట్ఠతి మారసేనం,

సూరియోవ [సురియోవ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఓభాసయమన్తలిక్ఖ’’న్తి. తతియం;

౪. హుంహుఙ్కసుత్తం

౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే అజపాలనిగ్రోధే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ. అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠాసి.

అథ ఖో అఞ్ఞతరో హుంహుఙ్కజాతికో [హుహుఙ్కజాతికో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో హోతి, కతమే చ పన బ్రాహ్మణకరణా [బ్రాహ్మణకారకా (క.)] ధమ్మా’’తి?

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యో బ్రాహ్మణో బాహితపాపధమ్మో,

నిహుంహుఙ్కో [నిహుహుఙ్కో (సీ. స్యా. కం పీ.)] నిక్కసావో యతత్తో;

వేదన్తగూ వూసితబ్రహ్మచరియో,

ధమ్మేన సో బ్రహ్మవాదం వదేయ్య;

యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకే’’తి. చతుత్థం;

౫. బ్రాహ్మణసుత్తం

౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మా చ మహాకస్సపో ఆయస్మా చ మహాకచ్చానో [మహాకచ్చాయనో (సీ. పీ. క.)] ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో ఆయస్మా చ మహాకప్పినో ఆయస్మా చ మహాచున్దో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో ఆయస్మా చ రేవతో ఆయస్మా చ నన్దో [ఆనన్దో (సీ. పీ.)] యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు.

అద్దసా ఖో భగవా తే ఆయస్మన్తే దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే; దిస్వాన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏతే, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణా ఆగచ్ఛన్తి; ఏతే, భిక్ఖవే, బ్రాహ్మణా ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణజాతికో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, బ్రాహ్మణో హోతి, కతమే చ పన బ్రాహ్మణకరణా ధమ్మా’’తి?

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘బాహిత్వా పాపకే ధమ్మే, యే చరన్తి సదా సతా;

ఖీణసంయోజనా బుద్ధా, తే వే [తేవ (సీ.)] లోకస్మి బ్రాహ్మణా’’తి. పఞ్చమం;

౬. మహాకస్సపసుత్తం

౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మహాకస్సపో పిప్పలిగుహాయం [పిప్ఫలిగుహాయం (స్యా.), సిమ్బలిగుహాయం (క.)] విహరతి ఆబాధికో [ఆబాధికో హోతి (స్యా. పీ.)] దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో అపరేన సమయేన తమ్హా ఆబాధా వుట్ఠాసి. అథ ఖో ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స తమ్హా ఆబాధా వుట్ఠితస్స ఏతదహోసి – ‘‘యంనూనాహం రాజగహం పిణ్డాయ పవిసేయ్య’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన పఞ్చమత్తాని దేవతాసతాని ఉస్సుక్కం ఆపన్నాని హోన్తి ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స పిణ్డపాతపటిలాభాయ. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో తాని పఞ్చమత్తాని దేవతాసతాని పటిక్ఖిపిత్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి – యేన దలిద్దవిసిఖా కపణవిసిఖా పేసకారవిసిఖా. అద్దసా ఖో భగవా ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తం యేన దలిద్దవిసిఖా కపణవిసిఖా పేసకారవిసిఖా.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘అనఞ్ఞపోసిమఞ్ఞాతం, దన్తం సారే పతిట్ఠితం;

ఖీణాసవం వన్తదోసం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. ఛట్ఠం;

౭. అజకలాపకసుత్తం

౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా పావాయం [పాటలియం (పీ.)] విహరతి అజకలాపకే చేతియే, అజకలాపకస్స యక్ఖస్స భవనే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా రత్తన్ధకారతిమిసాయం అబ్భోకాసే నిసిన్నో హోతి; దేవో చ ఏకమేకం ఫుసాయతి. అథ ఖో అజకలాపకో యక్ఖో భగవతో భయం ఛమ్భితత్తం లోమహంసం ఉప్పాదేతుకామో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో అవిదూరే తిక్ఖత్తుం ‘‘అక్కులో పక్కులో’’తి అక్కులపక్కులికం అకాసి – ‘‘ఏసో తే, సమణ, పిసాచో’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యదా సకేసు ధమ్మేసు, పారగూ హోతి బ్రాహ్మణో;

అథ ఏతం పిసాచఞ్చ, పక్కులఞ్చాతివత్తతీ’’తి. సత్తమం;

౮. సఙ్గామజిసుత్తం

౮. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సఙ్గామజి సావత్థిం అనుప్పత్తో హోతి భగవన్తం దస్సనాయ. అస్సోసి ఖో ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురాణదుతియికా – ‘‘అయ్యో కిర సఙ్గామజి సావత్థిం అనుప్పత్తో’’తి. సా దారకం ఆదాయ జేతవనం అగమాసి.

తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సఙ్గామజి అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురాణదుతియికా యేనాయస్మా సఙ్గామజి తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సఙ్గామజిం ఏతదవోచ – ‘‘ఖుద్దపుత్తఞ్హి [ఖుద్దపుత్తామ్హి (సీ.)], సమణ, పోస మ’’న్తి. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సఙ్గామజి తుణ్హీ అహోసి.

దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురాణదుతియికా ఆయస్మన్తం సఙ్గామజిం ఏతదవోచ – ‘‘ఖుద్దపుత్తఞ్హి, సమణ, పోస మ’’న్తి. దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా సఙ్గామజి తుణ్హీ అహోసి.

తతియమ్పి ఖో ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురాణదుతియికా ఆయస్మన్తం సఙ్గామజిం ఏతదవోచ – ‘‘ఖుద్దపుత్తఞ్హి, సమణ, పోస మ’’న్తి. తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా సఙ్గామజి తుణ్హీ అహోసి.

అథ ఖో ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురాణదుతియికా తం దారకం ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురతో నిక్ఖిపిత్వా పక్కామి [పక్కమి (క.) ఏవముపరిపి] – ‘‘ఏసో [ఏస (సీ. క.)] తే, సమణ, పుత్తో; పోస న’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా సఙ్గామజి తం దారకం నేవ ఓలోకేసి నాపి ఆలపి. అథ ఖో ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురాణదుతియికా అవిదూరం [అవిదూరే (స్యా. పీ.)] గన్త్వా అపలోకేన్తీ అద్దస ఆయస్మన్తం సఙ్గామజిం తం దారకం నేవ ఓలోకేన్తం నాపి ఆలపన్తం, దిస్వానస్సా ఏతదహోసి – ‘‘న చాయం సమణో పుత్తేనపి అత్థికో’’తి. తతో పటినివత్తిత్వా దారకం ఆదాయ పక్కామి. అద్దసా ఖో భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన ఆయస్మతో సఙ్గామజిస్స పురాణదుతియికాయ ఏవరూపం విప్పకారం.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘ఆయన్తిం నాభినన్దతి, పక్కమన్తిం న సోచతి;

సఙ్గా సఙ్గామజిం ముత్తం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. అట్ఠమం;

౯. జటిలసుత్తం

౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా గయాయం విహరతి గయాసీసే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా జటిలా సీతాసు హేమన్తికాసు రత్తీసు అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే గయాయం ఉమ్ముజ్జన్తిపి నిముజ్జన్తిపి, ఉమ్ముజ్జనిముజ్జమ్పి కరోన్తి ఓసిఞ్చన్తిపి, అగ్గిమ్పి జుహన్తి – ‘‘ఇమినా సుద్ధీ’’తి.

అద్దసా ఖో భగవా తే సమ్బహులే జటిలే సీతాసు హేమన్తికాసు రత్తీసు అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే గయాయం ఉమ్ముజ్జన్తేపి నిముజ్జన్తేపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జమ్పి కరోన్తే [ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తేపి (సీ. పీ. క.)] ఓసిఞ్చన్తేపి అగ్గిమ్పి జుహన్తే – ‘‘ఇమినా సుద్ధీ’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘న ఉదకేన సుచీ హోతీ, బహ్వేత్థ న్హాయతీ [నహాయతీ (సీ.)] జనో;

యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చ, సో సుచీ సో చ బ్రాహ్మణో’’తి. నవమం;

౧౦. బాహియసుత్తం

౧౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన బాహియో దారుచీరియో సుప్పారకే పటివసతి సముద్దతీరే సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అథ ఖో బాహియస్స దారుచీరియస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘యే ఖో కేచి లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా, అహం తేసం అఞ్ఞతరో’’తి.

అథ ఖో బాహియస్స దారుచీరియస్స పురాణసాలోహితా దేవతా అనుకమ్పికా అత్థకామా బాహియస్స దారుచీరియస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ యేన బాహియో దారుచీరియో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా బాహియం దారుచీరియం ఏతదవోచ – ‘‘నేవ ఖో త్వం, బాహియ, అరహా, నాపి అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో. సాపి తే పటిపదా నత్థి యాయ త్వం అరహా వా అస్స [అస్ససి (స్యా. క.)] అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో’’తి.

‘‘అథ కే చరహి సదేవకే లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో’’తి? ‘‘అత్థి, బాహియ, ఉత్తరేసు జనపదేసు [జనపదే (సీ.)] సావత్థి నామ నగరం. తత్థ సో భగవా ఏతరహి విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. సో హి, బాహియ, భగవా అరహా చేవ అరహత్తాయ చ ధమ్మం దేసేతీ’’తి.

అథ ఖో బాహియో దారుచీరియో తాయ దేవతాయ సంవేజితో తావదేవ సుప్పారకమ్హా పక్కామి. సబ్బత్థ ఏకరత్తిపరివాసేన యేన సావత్థి జేతవనం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తి. అథ ఖో బాహియో దారుచీరియో యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘కహం ను ఖో, భన్తే, ఏతరహి భగవా విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో? దస్సనకామమ్హా మయం తం భగవన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధ’’న్తి. ‘‘అన్తరఘరం పవిట్ఠో ఖో, బాహియ, భగవా పిణ్డాయా’’తి.

అథ ఖో బాహియో దారుచీరియో తరమానరూపో జేతవనా నిక్ఖమిత్వా సావత్థిం పవిసిత్వా అద్దస భగవన్తం సావత్థియం పిణ్డాయ చరన్తం పాసాదికం పసాదనీయం సన్తిన్ద్రియం సన్తమానసం ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తం దన్తం గుత్తం యతిన్ద్రియం నాగం. దిస్వాన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదే సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దేసేతు మే, భన్తే భగవా, ధమ్మం; దేసేతు, సుగతో, ధమ్మం, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. ఏవం వుత్తే, భగవా బాహియం దారుచీరియం ఏతదవోచ – ‘‘అకాలో ఖో తావ, బాహియ, అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా పిణ్డాయా’’తి.

దుతియమ్పి ఖో బాహియో దారుచీరియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దుజ్జానం ఖో పనేతం, భన్తే, భగవతో వా జీవితన్తరాయానం, మయ్హం వా జీవితన్తరాయానం. దేసేతు మే, భన్తే భగవా, ధమ్మం; దేసేతు, సుగతో, ధమ్మం, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. దుతియమ్పి ఖో భగవా బాహియం దారుచీరియం ఏతదవోచ – ‘‘అకాలో ఖో తావ, బాహియ, అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా పిణ్డాయా’’తి.

తతియమ్పి ఖో బాహియో దారుచీరియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దుజ్జానం ఖో పనేతం, భన్తే, భగవతో వా జీవితన్తరాయానం, మయ్హం వా జీవితన్తరాయానం. దేసేతు మే భన్తే భగవా, ధమ్మం; దేసేతు, సుగతో, ధమ్మం, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే సుతమత్తం భవిస్సతి, ముతే ముతమత్తం భవిస్సతి, విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తం భవిస్సతీ’తి. ఏవఞ్హి తే, బాహియ, సిక్ఖితబ్బం. యతో ఖో తే, బాహియ, దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతి, సుతే సుతమత్తం భవిస్సతి, ముతే ముతమత్తం భవిస్సతి, విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తం భవిస్సతి, తతో త్వం, బాహియ, న తేన; యతో త్వం, బాహియ, న తేన తతో త్వం, బాహియ, న తత్థ; యతో త్వం, బాహియ, న తత్థ, తతో త్వం, బాహియ, నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి.

అథ ఖో బాహియస్స దారుచీరియస్స భగవతో ఇమాయ సంఖిత్తాయ ధమ్మదేసనాయ తావదేవ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి.

అథ ఖో భగవా బాహియం దారుచీరియం ఇమినా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదిత్వా పక్కామి. అథ ఖో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో బాహియం దారుచీరియం గావీ తరుణవచ్ఛా అధిపతిత్వా [అధిపాతేత్వా (సీ. స్యా. పీ.), అధిపాతిత్వా (క.)] జీవితా వోరోపేసి.

అథ ఖో భగవా సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం నగరమ్హా నిక్ఖమిత్వా అద్దస బాహియం దారుచీరియం కాలఙ్కతం [కాలకతం (సీ. స్యా. కం.)]; దిస్వాన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘గణ్హథ, భిక్ఖవే, బాహియస్స దారుచీరియస్స సరీరకం; మఞ్చకం ఆరోపేత్వా నీహరిత్వా ఝాపేథ; థూపఞ్చస్స కరోథ. సబ్రహ్మచారీ వో, భిక్ఖవే, కాలఙ్కతో’’తి.

‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పటిస్సుత్వా బాహియస్స దారుచీరియస్స సరీరకం మఞ్చకం ఆరోపేత్వా నీహరిత్వా ఝాపేత్వా థూపఞ్చస్స కత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘దడ్ఢం, భన్తే, బాహియస్స దారుచీరియస్స సరీరం, థూపో చస్స కతో. తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి? ‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, బాహియో దారుచీరియో పచ్చపాది ధమ్మస్సానుధమ్మం; న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసి. పరినిబ్బుతో, భిక్ఖవే, బాహియో దారుచీరియో’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యత్థ ఆపో చ పథవీ, తేజో వాయో న గాధతి;

న తత్థ సుక్కా జోతన్తి, ఆదిచ్చో నప్పకాసతి;

న తత్థ చన్దిమా భాతి, తమో తత్థ న విజ్జతి.

‘‘యదా చ అత్తనావేది [వేధీ (క.)], ముని మోనేన బ్రాహ్మణో;

అథ రూపా అరూపా చ, సుఖదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి. దసమం;

(అయమ్పి ఉదానో వుత్తో భగవతా ఇతి మే సుతన్తి.) [( ) స్యామపోత్థకే నత్థి]

బోధివగ్గో పఠమో నిట్ఠితో.

తస్సుద్దానం –

తయో బోధి చ హుంహుఙ్కో [తయో చ బోధి నిగ్రోధో (సబ్బత్థ)], బ్రాహ్మణో [తే థేరా (సీ. స్యా. పీ.), థేరో (క.)] కస్సపేన చ;

అజ [పావాయ (సీ. స్యా.), పాటలియం (పీ.), పావా (క.)] సఙ్గామ జటిలా, బాహియేనాతి తే దసాతి.

౨. ముచలిన్దవగ్గో

౧. ముచలిన్దసుత్తం

౧౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే ముచలిన్దమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ.

తేన ఖో పన సమయేన మహా అకాలమేఘో ఉదపాది సత్తాహవద్దలికా సీతవాతదుద్దినీ. అథ ఖో ముచలిన్దో నాగరాజా సకభవనా నిక్ఖమిత్వా భగవతో కాయం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరిముద్ధని మహన్తం ఫణం విహచ్చ అట్ఠాసి – ‘‘మా భగవన్తం సీతం, మా భగవన్తం ఉణ్హం, మా భగవన్తం డంసమకసవాతాతపసరీసప [సిరింసప (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సమ్ఫస్సో’’తి.

అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠాసి. అథ ఖో ముచలిన్దో నాగరాజా విద్ధం విగతవలాహకం దేవం విదిత్వా భగవతో కాయా భోగే వినివేఠేత్వా సకవణ్ణం పటిసంహరిత్వా మాణవకవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా భగవతో పురతో అట్ఠాసి పఞ్జలికో భగవన్తం నమస్సమానో.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘సుఖో వివేకో తుట్ఠస్స, సుతధమ్మస్స పస్సతో;

అబ్యాపజ్జం సుఖం లోకే, పాణభూతేసు సంయమో.

‘‘సుఖా విరాగతా లోకే, కామానం సమతిక్కమో;

అస్మిమానస్స యో వినయో, ఏతం వే పరమం సుఖ’’న్తి. పఠమం;

౨. రాజసుత్తం

౧౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో, ఇమేసం ద్విన్నం రాజూనం మహద్ధనతరో వా మహాభోగతరో వా మహాకోసతరో వా మహావిజితతరో వా మహావాహనతరో వా మహబ్బలతరో వా మహిద్ధికతరో వా మహానుభావతరో వా రాజా వా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో, రాజా వా పసేనది కోసలో’’తి? అయఞ్చరహి తేసం భిక్ఖూనం అన్తరాకథా హోతి విప్పకతా.

అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా సన్నిపతితా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి?

‘‘ఇధ, భన్తే, అమ్హాకం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘కో ను ఖో, ఆవుసో, ఇమేసం ద్విన్నం రాజూనం మహద్ధనతరో వా మహాభోగతరో వా మహాకోసతరో వా మహావిజితతరో వా మహావాహనతరో వా మహబ్బలతరో వా మహిద్ధికతరో వా మహానుభావతరో వా రాజా వా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో, రాజా వా పసేనది కోసలో’తి? అయం ఖో నో, భన్తే, అన్తరాకథా విప్పకతా, అథ భగవా అనుప్పత్తో’’తి.

‘‘న ఖ్వేతం, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం పతిరూపం కులపుత్తానం సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితానం యం తుమ్హే ఏవరూపిం కథం కథేయ్యాథ. సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయం – ధమ్మీ వా కథా అరియో వా తుణ్హీభావో’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యఞ్చ కామసుఖం లోకే, యఞ్చిదం దివియం సుఖం;

తణ్హక్ఖయసుఖస్సేతే, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసి’’న్తి. దుతియం;

౩. దణ్డసుత్తం

౧౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా కుమారకా అన్తరా చ సావత్థిం అన్తరా చ జేతవనం అహిం దణ్డేన హనన్తి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో భగవా సమ్బహులే కుమారకే అన్తరా చ సావత్థిం అన్తరా చ జేతవనం అహిం దణ్డేన హనన్తే.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘సుఖకామాని భూతాని, యో దణ్డేన విహింసతి;

అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో న లభతే సుఖం.

‘‘సుఖకామాని భూతాని, యో దణ్డేన న హింసతి;

అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో లభతే సుఖ’’న్తి. తతియం;

౪. సక్కారసుత్తం

౧౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో, లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో, లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా హోన్తి అగరుకతా అమానితా [న అపచితా (స్యా. పీ.)] అపూజితా అనపచితా, న లాభినో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అథ ఖో తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా భగవతో సక్కారం అసహమానా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ గామే చ అరఞ్ఞే చ భిక్ఖూ దిస్వా అసబ్భాహి ఫరుసాహి వాచాహి అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి రోసేన్తి విహేసేన్తి.

అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఏతరహి, భన్తే, భగవా సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో, లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో, లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా అగరుకతా అమానితా అపూజితా అనపచితా, న లాభినో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అథ ఖో తే, భన్తే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా భగవతో సక్కారం అసహమానా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ గామే చ అరఞ్ఞే చ భిక్ఖూ దిస్వా అసబ్భాహి ఫరుసాహి వాచాహి అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి రోసేన్తి విహేసన్తీ’’తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘గామే అరఞ్ఞే సుఖదుక్ఖఫుట్ఠో,

నేవత్తతో నో పరతో దహేథ;

ఫుసన్తి ఫస్సా ఉపధిం పటిచ్చ,

నిరూపధిం కేన ఫుసేయ్యు ఫస్సా’’తి. చతుత్థం;

౫. ఉపాసకసుత్తం

౧౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో ఇచ్ఛానఙ్గలకో ఉపాసకో సావత్థిం అనుప్పత్తో హోతి కేనచిదేవ కరణీయేన. అథ ఖో సో ఉపాసకో సావత్థియం తం కరణీయం తీరేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో తం ఉపాసకం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘చిరస్సం ఖో త్వం, ఉపాసక, ఇమం పరియాయమకాసి యదిదం ఇధాగమనాయా’’తి.

‘‘చిరపటికాహం, భన్తే, భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుకామో, అపి చాహం కేహిచి కేహిచి కిచ్చకరణీయేహి బ్యావటో. ఏవాహం నాసక్ఖిం భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితు’’న్తి.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘సుఖం వత తస్స న హోతి కిఞ్చి,

సఙ్ఖాతధమ్మస్స బహుస్సుతస్స;

సకిఞ్చనం పస్స విహఞ్ఞమానం,

జనో జనస్మిం పటిబన్ధరూపో’’తి. పఞ్చమం;

౬. గబ్భినీసుత్తం

౧౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స పరిబ్బాజకస్స దహరమాణవికా పజాపతి హోతి గబ్భినీ ఉపవిజఞ్ఞా. అథ ఖో సా పరిబ్బాజికా తం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ – ‘‘గచ్ఛ త్వం, బ్రాహ్మణ, తేలం ఆహర, యం మే విజాతాయ భవిస్సతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే, సో పరిబ్బాజకో తం పరిబ్బాజికం ఏతదవోచ – ‘‘కుతో పనాహం, భోతి [భోతియా (స్యా. పీ. క.)], తేలం ఆహరామీ’’తి? దుతియమ్పి ఖో సా పరిబ్బాజికా తం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ – ‘‘గచ్ఛ త్వం, బ్రాహ్మణ, తేలం ఆహర, యం మే విజాతాయ భవిస్సతీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో సో పరిబ్బాజికో తం పరిబ్బాజికం ఏతదవోచ – ‘‘కుతో పనాహం, భోతి, తేలం ఆహరామీ’’తి? తతియమ్పి ఖో సా పరిబ్బాజికా తం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ – ‘‘గచ్ఛ త్వం, బ్రాహ్మణ, తేలం ఆహర, యం మే విజాతాయ భవిస్సతీ’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స కోట్ఠాగారే సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా సప్పిస్స వా తేలస్స వా యావదత్థం పాతుం దీయతి [దియ్యతి (సీ. క.)], నో నీహరితుం.

అథ ఖో తస్స పరిబ్బాజకస్స ఏతదహోసి – ‘‘రఞ్ఞో ఖో పన పసేనదిస్స కోసలస్స కోట్ఠాగారే సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా సప్పిస్స వా తేలస్స వా యావదత్థం పాతుం దీయతి, నో నీహరితుం. యంనూనాహం రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స కోట్ఠాగారం గన్త్వా తేలస్స యావదత్థం పివిత్వా ఘరం ఆగన్త్వా ఉచ్ఛద్దిత్వాన [ఉగ్గిరిత్వాన (సీ. స్యా. పీ.), ఉచ్ఛదిత్వా (సీ. స్యా. అట్ఠ.), ఉచ్ఛడ్డిత్వాన (క.)] దదేయ్యం, యం ఇమిస్సా విజాతాయ భవిస్సతీ’’తి.

అథ ఖో సో పరిబ్బాజకో రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స కోట్ఠాగారం గన్త్వా తేలస్స యావదత్థం పివిత్వా ఘరం ఆగన్త్వా నేవ సక్కోతి ఉద్ధం కాతుం, న పన అధో. సో దుక్ఖాహి తిబ్బాహి [తిప్పాహి (స్యా.)] ఖరాహి కటుకాహి వేదనాహి ఫుట్ఠో ఆవట్టతి పరివట్టతి.

అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో భగవా తం పరిబ్బాజకం దుక్ఖాహి తిబ్బాహి ఖరాహి కటుకాహి వేదనాహి ఫుట్ఠం ఆవట్టమానం పరివట్టమానం.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘సుఖినో వత యే అకిఞ్చనా,

వేదగునో హి జనా అకిఞ్చనా;

సకిఞ్చనం పస్స విహఞ్ఞమానం,

జనో జనస్మిం పటిబన్ధచిత్తో’’ [పటిబద్ధచిత్తో (స్యా.), పటిబన్ధరుపో (?)] తి. ఛట్ఠం;

౭. ఏకపుత్తకసుత్తం

౧౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స ఏకపుత్తకో పియో మనాపో కాలఙ్కతో హోతి.