౧. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో
౧. కేనస్సు నివుతో లోకో, [ఇచ్చాయస్మా అజితో]
కేనస్సు నప్పకాసతి;
కిస్సాభిలేపనం బ్రూసి [బ్రూహి (స్యా.)], కింసు తస్స మహబ్భయం.
కేనస్సు నివుతో లోకోతి. లోకోతి నిరయలోకో తిరచ్ఛానలోకో పేత్తివిసయలోకో మనుస్సలోకో దేవలోకో ఖన్ధలోకో ధాతులోకో ఆయతనలోకో అయం లోకో పరో లోకో బ్రహ్మలోకో దేవలోకో – అయం వుచ్చతి లోకో. అయం లోకో కేన ఆవుతో నివుతో ఓవుతో [ఓఫుతో (స్యా.)] పిహితో పటిచ్ఛన్నో పటికుజ్జితోతి – కేనస్సు నివుతో లోకో?
ఇచ్చాయస్మా అజితోతి. ఇచ్చాతి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం [పదానుపుబ్బతామేతం (బహూసు)] ఇచ్చాతి. ఆయస్మాతి పియవచనం గరువచనం సగారవసప్పతిస్సాధివచనమేతం ఆయస్మాతి. అజితోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపోతి – ఇచ్చాయస్మా అజితో.
కేనస్సు నప్పకాసతీతి కేన లోకో నప్పకాసతి న భాసతి న తపతి న విరోచతి న ఞాయతి న పఞ్ఞాయతీతి – కేనస్సు నప్పకాసతి.
కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీతి కిం లోకస్స లేపనం లగ్గనం బన్ధనం ఉపక్కిలేసో. కేన లోకో లిత్తో సంలిత్తో ఉపలిత్తో కిలిట్ఠో సంకిలిట్ఠో మక్ఖితో సంసట్ఠో లగ్గో లగ్గితో పలిబుద్ధో, బ్రూసి ఆచిక్ఖసి దేసేసి పఞ్ఞపేసి [పఞ్ఞాపేసి (క.)] పట్ఠపేసి వివరసి విభజసి ఉత్తానీకరోసి [ఉత్తానిం కరోసి (క.)] పకాసేసీతి – కిస్సాభిలేపనం బ్రూసి.
కింసు తస్స మహబ్భయన్తి కిం లోకస్స భయం మహబ్భయం పీళనం ఘట్టనం ఉపద్దవో ఉపసగ్గోతి – కింసు తస్స మహబ్భయం. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో, [ఇచ్చాయస్మా అజితో]
కేనస్సు నప్పకాసతి;
కిస్సాభిలేపనం బ్రూసి, కింసు తస్స మహబ్భయ’’న్తి.
౨. అవిజ్జాయ నివుతో లోకో, [అజితాతి భగవా]
వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతి;
జప్పాభిలేపనం బ్రూమి, దుక్ఖమస్స మహబ్భయం.
అవిజ్జాయ నివుతో లోకోతి. అవిజ్జాతి దుక్ఖే అఞ్ఞాణం దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం అపరన్తే అఞ్ఞాణం పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణం, యం ఏవరూపం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసంగాహనా అపరియోగాహనా అసమపేక్ఖనా అపచ్చవేక్ఖణా [అపచ్చవేక్ఖనా (స్యా.)] అపచ్చవేక్ఖణకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం, అయం వుచ్చతి – అవిజ్జా.
లోకోతి నిరయలోకో తిరచ్ఛానలోకో పేత్తివిసయలోకో మనుస్సలోకో దేవలోకో ఖన్ధలోకో ధాతులోకో ఆయతనలోకో అయం లోకో పరో లోకో బ్రహ్మలోకో దేవలోకో – అయం వుచ్చతి లోకో. అయం లోకో ఇమాయ అవిజ్జాయ ఆవుతో నివుతో ఓవుతో పిహితో పటిచ్ఛన్నో పటికుజ్జితోతి – అవిజ్జాయ నివుతో లోకో.
అజితాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. భగవాతి గారవాధివచనం. అపి చ, భగ్గరాగోతి భగవా; భగ్గదోసోతి భగవా; భగ్గమోహోతి భగవా; భగ్గమానోతి భగవా; భగ్గదిట్ఠీతి భగవా; భగ్గకణ్టకోతి భగవా; భగ్గకిలేసోతి భగవా; భజి విభజి పవిభజి ధమ్మరతనన్తి భగవా; భవానం అన్తకరోతి భగవా; భావితకాయో భావితసీలో భావితచిత్తో [భావితకాయోతి భగవా, భావితసీలోతి భావితచిత్తోతి (స్యా.)] భావితపఞ్ఞోతి భగవా; భజి వా భగవా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసాని విజనవాతాని మనుస్సరాహస్సేయ్యకాని [మనుస్సరాహసేయ్యకాని (స్యా.)] పటిసల్లానసారుప్పానీతి భగవా; భాగీ వా భగవా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి భగవా; భాగీ వా భగవా అత్థరసస్స ధమ్మరసస్స విముత్తిరసస్స అధిసీలస్స అధిచిత్తస్స అధిపఞ్ఞాయాతి భగవా; భాగీ వా భగవా చతున్నం ఝానానం చతున్నం అప్పమఞ్ఞానం చతున్నం అరూపసమాపత్తీనన్తి భగవా; భాగీ వా భగవా అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం అట్ఠన్నం అభిభాయతనానం నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనన్తి భగవా; భాగీ వా భగవా దసన్నం సఞ్ఞాభావనానం కసిణసమాపత్తీనం ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స అసుభసమాపత్తియాతి భగవా; భాగీ వా భగవా చతున్నం సతిపట్ఠానానం చతున్నం సమ్మప్పధానానం చతున్నం ఇద్ధిపాదానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పఞ్చన్నం బలానం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్సాతి భగవా; భాగీ వా భగవా దసన్నం తథాగతబలానం చతున్నం వేసారజ్జానం చతున్నం పటిసమ్భిదానం ఛన్నం అభిఞ్ఞానం ఛన్నం బుద్ధధమ్మానన్తి భగవా; భగవాతి నేతం నామం మాతరా కతం న పితరా కతం న భాతరా కతం న భగినియా కతం న మిత్తామచ్చేహి కతం న ఞాతిసాలోహితేహి కతం న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం న దేవతాహి కతం. విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం భగవాతి – అజితాతి భగవా.
వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీతి. వేవిచ్ఛం వుచ్చతి పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛేరం మచ్ఛరాయనా మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. అపి చ ఖన్ధమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ధాతుమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ఆయతనమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, గాహో వుచ్చతి మచ్ఛరియం. పమాదో వత్తబ్బో – కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు కామగుణేసు వా చిత్తస్స వోసగ్గో [వోస్సగ్గో (బహూసు)] వోసగ్గానుప్పదానం కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా [అనిట్ఠితకిరియతా (క.) విభ. ౮౪౬] ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తచ్ఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం అనధిట్ఠానం అననుయోగో పమాదో. యో ఏవరూపో పమాదో పమజ్జనా పమజ్జితత్తం – అయం వుచ్చతి పమాదో. వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీతి ఇమినా చ మచ్ఛరియేన ఇమినా చ పమాదేన లోకో నప్పకాసతి న భాసతి న తపతి న విరోచతి న ఞాయతి న పఞ్ఞాయతీతి – వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతి.
జప్పాభిలేపనం బ్రూమీతి జప్పా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దీ [నన్ది (స్యా.)] నన్దిరాగో చిత్తస్స సారాగో ఇచ్ఛా ముచ్ఛా అజ్ఝోసానం గేధో పలిగేధో సఙ్గో పఙ్కో ఏజా మాయా జనికా సఞ్జననీ సిబ్బినీ జాలినీ సరితా విసత్తికా సుత్తం విసటా [సోత్తం విసతా (స్యా.)] ఆయూహనీ దుతియా పణిధి భవనేత్తి వనం వనథో సన్థవో [సన్ధవో (క.) విభ. ౯౦౯] సినేహో అపేక్ఖా పటిబన్ధు ఆసా ఆసీసనా [ఆసింసనా (స్యా.)] ఆసీసితత్తం రూపాసా సద్దాసా గన్ధాసా రసాసా ఫోట్ఠబ్బాసా లాభాసా ధనాసా పుత్తాసా జీవితాసా జప్పా పజప్పా అభిజప్పా జప్పనా జప్పితత్తం లోలుప్పం లోలుప్పాయనా లోలుప్పాయితత్తం పుచ్ఛఞ్జికతా సాధుకమ్యతా అధమ్మరాగో విసమలోభో నికన్తి నికామనా పత్థనా పిహనా సమ్పత్థనా కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా రూపతణ్హా అరూపతణ్హా నిరోధతణ్హా రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా ఓఘో యోగో గన్థో ఉపాదానం ఆవరణం నీవరణం ఛదనం బన్ధనం ఉపక్కిలేసో అనుసయో పరియుట్ఠానం లతా వేవిచ్ఛం దుక్ఖమూలం దుక్ఖనిదానం దుక్ఖప్పభవో మారపాసో మారబళిసం మారామిసం మారవిసయో మారనివాసో మారగోచరో మారబన్ధనం తణ్హానదీ తణ్హాజాలం తణ్హాగద్దులం తణ్హాసముద్దో అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి జప్పా. లోకస్స లేపనం లగ్గనం బన్ధనం ఉపక్కిలేసో ఇమాయ జప్పాయ లోకో లిత్తో సంలిత్తో ఉపలిత్తో కిలిట్ఠో సంకిలిట్ఠో మక్ఖితో సంసట్ఠో లగ్గో లగ్గితో పలిబుద్ధోతి బ్రూమి ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి పకాసేమీతి – జప్పాభిలేపనం బ్రూమి.
దుక్ఖమస్స మహబ్భయన్తి. దుక్ఖన్తి జాతిదుక్ఖం జరాదుక్ఖం బ్యాధిదుక్ఖం మరణదుక్ఖం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం నేరయికం దుక్ఖం తిరచ్ఛానయోనికం దుక్ఖం పేత్తివిసయికం దుక్ఖం మానుసికం దుక్ఖం గబ్భోక్కన్తిమూలకం దుక్ఖం గబ్భట్ఠితిమూలకం [గబ్భేఠితిమూలకం (స్యా. క.)] దుక్ఖం గబ్భవుట్ఠానమూలకం దుక్ఖం జాతస్సూపనిబన్ధకం దుక్ఖం జాతస్స పరాధేయ్యకం దుక్ఖం అత్తూపక్కమదుక్ఖం పరూపక్కమదుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖం విపరిణామదుక్ఖం చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో కాసో సాసో పినాసో డాహో [డహో (స్యా.)] జరో కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రఖసా [రక్ఖసా (క.)] వితచ్ఛికా లోహితపిత్తం [లోహితం పిత్తం (బహూసు)] మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా వాతసముట్ఠానా ఆబాధా సన్నిపాతికా ఆబాధా ఉతుపరిణామజా ఆబాధా విసమపరిహారజా ఆబాధా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధా సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం దుక్ఖం మాతుమరణం దుక్ఖం పితుమరణం దుక్ఖం భాతుమరణం దుక్ఖం భగినిమరణం దుక్ఖం పుత్తమరణం దుక్ఖం ధీతుమరణం దుక్ఖం ఞాతిబ్యసనం దుక్ఖం రోగబ్యసనం దుక్ఖం భోగబ్యసనం దుక్ఖం సీలబ్యసనం దుక్ఖం దిట్ఠిబ్యసనం దుక్ఖం యేసం ధమ్మానం ఆదితో సముదాగమనం పఞ్ఞాయతి. అత్థఙ్గమతో నిరోధో పఞ్ఞాయతి. కమ్మసన్నిస్సితో విపాకో. విపాకసన్నిస్సితం కమ్మం, నామసన్నిస్సితం రూపం రూపసన్నిస్సితం నామం, జాతియా అనుగతం జరాయ అనుసటం బ్యాధినా అభిభూతం మరణేన అబ్భాహతం దుక్ఖే పతిట్ఠితం అతాణం అలేణం అసరణం అసరణీభూతం – ఇదం వుచ్చతి దుక్ఖం. ఇదం దుక్ఖం లోకస్స భయం మహాభయం పీళనం ఘట్టనం ఉపద్దవో ఉపసగ్గోతి – దుక్ఖమస్స మహబ్భయం. తేనాహ భగవా –
‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో, [అజితాతి భగవా]
వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతి;
జప్పాభిలేపనం బ్రూమి, దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి.
౩. సవన్తి సబ్బధి సోతా, [ఇచ్చాయస్మా అజితో]
సోతానం కిం నివారణం;
సోతానం సంవరం బ్రూహి, కేన సోతా పిధియ్యరే [పిథియ్యరే (స్యా.), పిథీయరే (సీ. అట్ఠ.)] .
సవన్తి సబ్బధి సోతాతి. సోతాతి తణ్హాసోతో దిట్ఠిసోతో కిలేససోతో దుచ్చరితసోతో అవిజ్జాసోతో. సబ్బధీతి సబ్బేసు ఆయతనేసు. సవన్తీతి సవన్తి ఆసవన్తి సన్దన్తి పవత్తన్తి. చక్ఖుతో రూపే సవన్తి ఆసవన్తి సన్దన్తి పవత్తన్తి. సోతతో సద్దే సవన్తి…పే… ఘానతో గన్ధే సవన్తి… జివ్హాతో రసే సవన్తి… కాయతో ఫోట్ఠబ్బే సవన్తి… మనతో ధమ్మే సవన్తి ఆసవన్తి సన్దన్తి పవత్తన్తి. చక్ఖుతో రూపతణ్హా సవన్తి ఆసవన్తి సన్దన్తి పవత్తన్తి. సోతతో సద్దతణ్హా సవన్తి ఆసవన్తి సన్దన్తి పవత్తన్తి. ఘానతో గన్ధతణ్హా సవన్తి… జివ్హాతో రసతణ్హా సవన్తి… కాయతో ఫోట్ఠబ్బతణ్హా సవన్తి… మనతో ధమ్మతణ్హా సవన్తి ఆసవన్తి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి – సవన్తి సబ్బధి సోతా.
ఇచ్చాయస్మా అజితోతి. ఇచ్చాతి పదసన్ధి…పే… పదానుపుబ్బతాపేతం ఇచ్చాతి…పే… ఇచ్చాయస్మా అజితో.
సోతానం కిం నివారణన్తి సోతానం కిం ఆవరణం నీవరణం సంవరణం రక్ఖనం గోపనన్తి – సోతానం కిం నివారణం.
సోతానం సంవరం బ్రూహీతి సోతానం ఆవరణం నీవరణం సంవరణం రక్ఖనం గోపనం బ్రూహి ఆచిక్ఖ దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – సోతానం సంవరం బ్రూహి.
కేన సోతా పిధియ్యరేతి కేన సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తీతి – కేన సోతా పిధియ్యరే. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా, [ఇచ్చాయస్మా అజితో]
సోతానం కిం నివారణం;
సోతానం సంవరం బ్రూహి, కేన సోతా పిధియ్యరే’’.
౪. యాని సోతాని లోకస్మిం, [అజితాతి భగవా]
సతి తేసం నివారణం;
సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరే.
యాని సోతాని లోకస్మిన్తి యాని ఏతాని సోతాని మయా కిత్తితాని పకిత్తితాని ఆచిక్ఖితాని దేసితాని పఞ్ఞపితాని పట్ఠపితాని వివరితాని విభజితాని [విభత్తాని (క.)] ఉత్తానీకతాని పకాసితాని, సేయ్యథిదం [సేయ్యథీదం (స్యా.)] – తణ్హాసోతో దిట్ఠిసోతో కిలేససోతో దుచ్చరితసోతో అవిజ్జాసోతో. లోకస్మిన్తి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకేతి – యాని సోతాని లోకస్మిం. అజితాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి.
సతి తేసం నివారణన్తి. సతీతి యా సతి అనుస్సతి పటిస్సతి సతి సరణతా ధారణతా అపిలాపనతా అసమ్ముస్సనతా సతి సతిన్ద్రియం సతిబలం సమ్మాసతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఏకాయనమగ్గో – అయం వుచ్చతి సతి. నివారణన్తి ఆవరణం నీవరణం సంవరణం రక్ఖనం గోపనన్తి – సతి తేసం నివారణం.
సోతానం సంవరం బ్రూమీతి సోతానం ఆవరణం నీవరణం సంవరణం రక్ఖనం గోపనం బ్రూమి ఆచిక్ఖామి…పే… ఉత్తానీకరోమి పకాసేమీతి – సోతానం సంవరం బ్రూమి.
పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరేతి. పఞ్ఞాతి యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరేతి – పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనత్తా’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి…పే… ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి… ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి… ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి… ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి… ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి… ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి… ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి… ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి… ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి… ‘‘సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’’తి… ‘‘విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో’’తి… ‘‘నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో’’తి… ‘‘సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో’’తి… ‘‘ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’’తి… ‘‘వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో’’తి… ‘‘తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో’’తి… ‘‘ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో’’తి… ‘‘భవనిరోధా జాతినిరోధో’’తి… ‘‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి…పే… ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘ఇమే ధమ్మా ఆసవా’’తి…పే… ‘‘అయం ఆసవసముదయో’’తి… ‘‘అయం ఆసవనిరోధో’’తి… ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి…పే… ‘‘ఇమే ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా పహాతబ్బా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా భావేతబ్బా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా’’తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తి. పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ జానతో పస్సతో… చతున్నం మహాభూతానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ జానతో పస్సతో… యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి జానతో పస్సతో పఞ్ఞాయేతే సోతా పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి న సవన్తి న ఆసవన్తి న సన్దన్తి నప్పవత్తన్తీతి – పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరే. తేనాహ భగవా –
‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, [అజితాతి భగవా]
సతి తేసం నివారణం;
సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరే’’తి.
౫. పఞ్ఞా చేవ సతి చాపి, [ఇచ్చాయస్మా అజితో]
నామరూపఞ్చ మారిస;
ఏతం మే పుట్ఠో పబ్రూహి, కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి.
పఞ్ఞా చేవ సతి చాపీతి. పఞ్ఞాతి యా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరీ [భూరి (క.)] మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. సతీతి యా సతి అనుస్సతి…పే… సమ్మాసతీతి – పఞ్ఞా చేవ సతిచాపి, ఇచ్చాయస్మా అజితో.
నామరూపఞ్చ మారిసాతి. నామన్తి చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా. రూపన్తి చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం. మారిసాతి పియవచనం గరువచనం సగారవసప్పతిస్సాధివచనమేతం మారిసాతి – నామరూపఞ్చ మారిస.
ఏతం మే పుట్ఠో పబ్రూహీతి. ఏతం మేతి యం పుచ్ఛామి యం యాచామి యం అజ్ఝేసామి యం పసాదేమి. పుట్ఠోతి పుచ్ఛితో యాచితో అజ్ఝేసితో పసాదితో. పబ్రూహీతి బ్రూహి ఆచిక్ఖాహి దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి [వివరేహి విభజేహి (క.)] ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – ఏతం మే పుట్ఠో పబ్రూహి.
కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీతి కత్థేతం నిరుజ్ఝతి వూపసమ్మతి అత్థం గచ్ఛతి పటిప్పస్సమ్భతీతి. కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చాపి, [ఇచ్చాయస్మా అజితో]
నామరూపఞ్చ మారిస;
ఏవం మే పుట్ఠో పబ్రూహి, కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి.
౬. యమేతం పఞ్హం అపుచ్ఛి, అజిత తం వదామి తే;
యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;
విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి.
యమేతం పఞ్హం అపుచ్ఛీతి. యమేతన్తి పఞ్ఞఞ్చ సతిఞ్చ నామరూపఞ్చ. అపుచ్ఛీతి అపుచ్ఛసి యాచసి అజ్ఝేసతి [అజ్ఝేసి (క.)] పసాదేసీతి – యమేతం పఞ్హం అపుచ్ఛి.
అజిత తం వదామి తేతి. అజితాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. తన్తి పఞ్ఞఞ్చ సతిఞ్చ నామరూపఞ్చ. వదామీతి వదామి ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి పకాసేమీతి. అజిత తం వదామి తే.
యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతీతి నామన్తి చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా. రూపన్తి చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం. అసేసన్తి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం [పరియాదాయవచనమేతం (స్యా. క.)] అసేసన్తి. ఉపరుజ్ఝతీతి నిరుజ్ఝతి వూపసమ్మతి అత్థం గచ్ఛతి పటిప్పస్సమ్భతీతి. యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ అసేసం ఉపరుజ్ఝతి.
విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీతి సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సత్త భవే ఠపేత్వా అనమతగ్గే సంసారే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమ్మన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి. సకదాగామిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన ద్వే భవే ఠపేత్వా పఞ్చసు భవేసు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమ్మన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి. అనాగామిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన ఏకం భవం ఠపేత్వా రూపధాతుయా వా అరూపధాతుయా వా యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమ్మన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి. అరహత్తమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమ్మన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి. అరహతో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయన్తస్స చరిమవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన పఞ్ఞా చ సతి చ నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమ్మన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తీతి – విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి. తేనాహ భగవా –
‘‘యమేతం పఞ్హం అపుచ్ఛి, అజిత తం వదామి తే;
యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;
విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి.
౭. యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేఖా [సేక్ఖా (స్యా. క.)] పుథూ ఇధ;
తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిస.
యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసేతి సఙ్ఖాతధమ్మా వుచ్చన్తి అరహన్తో ఖీణాసవా. కింకారణా సఙ్ఖాతధమ్మా వుచ్చన్తి అరహన్తో ఖీణాసవా? తే సఙ్ఖాతధమ్మా ఞాతధమ్మా తులితధమ్మా తీరితధమ్మా విభూతధమ్మా విభావితధమ్మా. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి సఙ్ఖాతధమ్మా ఞాతధమ్మా తులితధమ్మా తీరితధమ్మా విభూతధమ్మా విభావితధమ్మా. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి సఙ్ఖాతధమ్మా…పే… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి సఙ్ఖాతధమ్మా… ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి సఙ్ఖాతధమ్మా… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి సఙ్ఖాతధమ్మా ఞాతధమ్మా తులితధమ్మా తీరితధమ్మా విభూతధమ్మా విభావితధమ్మా. అథ వా తేసం ఖన్ధా సఙ్ఖాతా ధాతుయో సఙ్ఖాతా ఆయతనాని సఙ్ఖాతా గతియో సఙ్ఖాతా ఉపపత్తియో సఙ్ఖాతా పటిసన్ధి సఙ్ఖాతా భవా సఙ్ఖాతా సంసారా సఙ్ఖాతా వట్టా సఙ్ఖాతా. అథ వా తే ఖన్ధపరియన్తే ఠితా ధాతుపరియన్తే ఠితా ఆయతనపరియన్తే ఠితా గతిపరియన్తే ఠితా ఉపపత్తిపరియన్తే ఠితా పటిసన్ధిపరియన్తే ఠితా భవపరియన్తే ఠితా సంసారపరియన్తే ఠితా వట్టపరియన్తే ఠితా అన్తిమే భవే ఠితా అన్తిమే సముస్సయే ఠితా అన్తిమదేహధరా అరహన్తో.
తేసం చాయం [యాయం (క.)] పచ్ఛిమకో, చరిమోయం సముస్సయో;
జాతిమరణసంసారో, నత్థి నేసం పునబ్భవోతి.
తంకారణా సఙ్ఖాతధమ్మా వుచ్చన్తి అరహన్తో ఖీణాసవాతి. యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేఖా పుథూ ఇధాతి. సేఖాతి కింకారణా వుచ్చన్తి సేఖా? సిక్ఖన్తీతి సేఖా. కిఞ్చ సిక్ఖన్తి? అధిసీలమ్పి సిక్ఖన్తి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖన్తి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖన్తి. కతమా అధిసీలసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతి పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. ఖుద్దకో సీలక్ఖన్ధో మహన్తో సీలక్ఖన్ధో సీలం పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో ముఖం పముఖం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – అయం అధిసీలసిక్ఖా.
కతమా అధిచిత్తసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం… దుతియం ఝానం… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి – అయం అధిచిత్తసిక్ఖా.
కతమా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా. సో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి…పే… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి…పే… ‘‘అయం ఆసవసముదయో’’తి… ‘‘అయం ఆసవనిరోధో’’తి… ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా’’… ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తా సిక్ఖన్తి జానన్తా సిక్ఖన్తి పస్సన్తా సిక్ఖన్తి చిత్తం అధిట్ఠహన్తా సిక్ఖన్తి సద్ధాయ అధిముచ్చన్తా సిక్ఖన్తి వీరియం [విరియం (స్యా.)] పగ్గణ్హన్తా సిక్ఖన్తి సతిం ఉపట్ఠపేన్తా సిక్ఖన్తి చిత్తం సమాదహన్తా సిక్ఖన్తి పఞ్ఞాయ పజానన్తా సిక్ఖన్తి అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తా సిక్ఖన్తి పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తా సిక్ఖన్తి పహాతబ్బం పజహన్తా సిక్ఖన్తి భావేతబ్బం భావేన్తా సిక్ఖన్తి సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తా సిక్ఖన్తి ఆచరన్తి సమాచరన్తి సమాదాయ వత్తన్తి. తంకారణా వుచ్చన్తి – సేఖా. పుథూతి బహుకా. ఏతే సేఖా సోతాపన్నా చ పటిపన్నా చ సకదాగామినో చ పటిపన్నా చ అనాగామినో చ పటిపన్నా చ అరహన్తో చ పటిపన్నా చ. ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియా ఇమిస్సా ఖన్తియా ఇమిస్సా రుచియా ఇమస్మిం ఆదాయే ఇమస్మిం ధమ్మే ఇమస్మిం వినయే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఇమస్మిం పావచనే ఇమస్మిం బ్రహ్మచరియే ఇమస్మిం సత్థుసాసనే ఇమస్మిం అత్తభావే ఇమస్మిం మనుస్సలోకేతి – యే చ సేఖా పుథూ ఇధ.
తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసాతి త్వమ్పి నిపకో పణ్డితో పఞ్ఞవా బుద్ధిమా ఞాణీ మేధావీ. తేసం సఙ్ఖాతధమ్మానఞ్చ సేక్ఖానఞ్చ ఇరియం చరియం వుత్తి పవత్తి ఆచరం గోచరం విహారం పటిపదం. పుట్ఠోతి పుచ్ఛితో యాచితో అజ్ఝేసితో పసాదితో. పబ్రూహీతి బ్రూహి ఆచిక్ఖాహి దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి ఉత్తానీకరోహి పకాసేహి. మారిసాతి పియవచనం గరువచనం సగారవసప్పతిస్సాధివచనమేతం మారిసాతి – తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిస. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేఖా పుథూ ఇధ;
తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి.
౮. కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్య, మనసానావిలో సియా;
కుసలో సబ్బధమ్మానం, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే.
కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యాతి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ. కతమే వత్థుకామా? మనాపికా రూపా మనాపికా సద్దా మనాపికా గన్ధా మనాపికా రసా మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా, అత్థరణా పావురణా [పాపురణా (స్యా.)] దాసిదాసా అజేళకా కుక్కుటసూకరా హత్థిగవాస్సవళవా ఖేత్తం వత్థు హిరఞ్ఞం సువణ్ణం గామనిగమరాజధానియో [రాజఠానియో (క.)] రట్ఠఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ – యం కిఞ్చి రజనీయవత్థు వత్థుకామా.
అపి చ అతీతా కామా అనాగతా కామా పచ్చుప్పన్నా కామా అజ్ఝత్తా కామా బహిద్ధా కామా అజ్ఝత్తబహిద్ధా కామా, హీనా కామా మజ్ఝిమా కామా పణీతా కామా, ఆపాయికా కామా మానుసికా కామా దిబ్బా కామా, పచ్చుపట్ఠితా కామా, నిమ్మితా కామా పరనిమ్మితా కామా, పరిగ్గహితా కామా అపరిగ్గహితా కామా, మమాయితా కామా అమమాయితా కామా, సబ్బేపి కామావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి రూపావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి అరూపావచరా ధమ్మా, తణ్హావత్థుకా తణ్హారమ్మణా, కామనీయట్ఠేన రజనీయట్ఠేన మదనీయట్ఠేన రమణీయట్ఠేన [నత్థి స్యా. పోత్థకే మహాని. ౧] కామా. ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా.
కతమే కిలేసకామా? ఛన్దో కామో రాగో కామో ఛన్దరాగో కామో సఙ్కప్పో కామో రాగో కామో సఙ్కప్పరాగో కామో, యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామసినేహో కామపిపాసా కామపరిళాహో కామగేధో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం కామోఘో కామయోగో కాముపాదానం కామచ్ఛన్దనీవరణం –
అద్దసం కామ తే మూలం, సఙ్కప్పా కామ జాయసి;
న తం సఙ్కప్పయిస్సామి, ఏవం కామ న హేహిసీతి.
ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. గేధో వుచ్చతి తణ్హా, యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యాతి కిలేసకామేన వత్థుకామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్య న పలిబున్ధేయ్య [పలిబుజ్ఝేయ్య (స్యా.)] అగిద్ధో అస్స అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝాపన్నో [అనజ్ఝోపన్నో (స్యా.)] వీతగేధో విగతగేధో చత్తగేధో వన్తగేధో ముత్తగేధో పహీనగేధో పటినిస్సట్ఠగేధో వీతరాగో విగతరాగో చత్తరాగో వన్తరాగో ముత్తరాగో పహీనరాగో పటినిస్సట్ఠరాగో నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతిభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరేయ్యాతి – కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్య.
మనసానావిలో సియాతి. మనోతి యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. కాయదుచ్చరితేన చిత్తం ఆవిలం హోతి లుళితం ఏరితం ఘట్టితం చలితం భన్తం అవూపసన్తం. వచీదుచ్చరితేన…పే… మనోదుచ్చరితేన… రాగేన… దోసేన… మోహేన… కోధేన… ఉపనాహేన… మక్ఖేన… పళాసేన… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియేన… మాయాయ… సాఠేయ్యేన… థమ్భేన… సారమ్భేన… మానేన… అతిమానేన… మదేన… పమాదేన… సబ్బకిలేసేహి… సబ్బదుచ్చరితేహి… సబ్బడాహేహి… సబ్బపరిళాహేహి… సబ్బసన్తాపేహి… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారేహి చిత్తం ఆవిలం హోతి లుళితం ఏరితం ఘట్టితం చలితం భన్తం అవూపసన్తం. మనసానావిలో సియాతి చిత్తేన అనావిలో సియా – అలుళితో అనేరితో అఘట్టితో అచలితో అభన్తో వూపసన్తో ఆవిలకరే కిలేసే జహేయ్య పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తీకరేయ్య [బ్యన్తిం కరేయ్య (క.)] అనభావం గమేయ్య, ఆవిలకరేహి కిలేసేహి చ ఆరతో [ఆరతో అస్స (క.) మహాని. ౧౮ పస్స] విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరేయ్యాతి – మనసానావిలో సియా.
కుసలో సబ్బధమ్మానన్తి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి కుసలో సబ్బధమ్మానం, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి కుసలో సబ్బధమ్మానం, ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి కుసలో సబ్బధమ్మానం, ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి కుసలో సబ్బధమ్మానం…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి కుసలో సబ్బధమ్మానం. ఏవమ్పి కుసలో సబ్బధమ్మానం.
అథ వా, అనిచ్చతో కుసలో సబ్బధమ్మానం, దుక్ఖతో…పే… రోగతో… గణ్డతో… సల్లతో… అఘతో… ఆబాధతో… పరతో… పలోకతో… ఈతితో… ఉపద్దవతో… భయతో… ఉపసగ్గతో… చలతో… పభఙ్గుతో… అద్ధువతో [అధువతో (క.) మహాని. ౧౩] … అతాణతో… అలేణతో… అసరణతో… అసరణీభూతతో… రిత్తతో… తుచ్ఛతో… సుఞ్ఞతో… అనత్తతో… ఆదీనవతో… విపరిణామధమ్మతో… అసారకతో… అఘమూలతో… వధకతో… విభవతో… సాసవతో… సఙ్ఖతతో… మారామిసతో… జాతిధమ్మతో… జరాధమ్మతో… బ్యాధిధమ్మతో… మరణధమ్మతో… సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసధమ్మతో … సంకిలేసికధమ్మతో… సముదయతో… అత్థఙ్గమతో… అస్సాదతో… ఆదీనవతో… నిస్సరణతో కుసలో సబ్బధమ్మానం. ఏవమ్పి కుసలో సబ్బధమ్మానం.
అథ వా, ఖన్ధకుసలో ధాతుకుసలో ఆయతనకుసలో పటిచ్చసముప్పాదకుసలో సతిపట్ఠానకుసలో సమ్మప్పధానకుసలో ఇద్ధిపాదకుసలో ఇన్ద్రియకుసలో బలకుసలో బోజ్ఝఙ్గకుసలో మగ్గకుసలో ఫలకుసలో నిబ్బానకుసలో. ఏవమ్పి కుసలో సబ్బధమ్మానం.
అథ వా, సబ్బధమ్మా వుచ్చన్తి ద్వాదసాయతనాని – చక్ఖు చేవ [చక్ఖుఞ్చేవ (క.)] రూపా చ, సోతఞ్చ సద్దా చ, ఘానఞ్చ గన్ధా చ, జివ్హా చ రసా చ, కాయో చ ఫోట్ఠబ్బా చ, మనో చ ధమ్మా చ. యతో చ అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు ఛన్దరాగో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో [అనభావఙ్గతో (స్యా.)] ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో, ఏత్తావతాపి కుసలో సబ్బధమ్మానన్తి – కుసలో సబ్బధమ్మానం.
సతో భిక్ఖు పరిబ్బజేతి. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, వేదనాసు వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, చిత్తే చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో.
అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – అసతిపరివజ్జనాయ సతో, సతికరణీయానం ధమ్మానం కతత్తా సతో, సతిపరిబన్ధానం [సతిపటిపక్ఖానం (స్యా.) మహాని. ౩] ధమ్మానం హతత్తా సతో, సతినిమిత్తానం ధమ్మానం అసమ్ముట్ఠత్తా [అప్పముట్ఠత్తా (స్యా.)] సతో.
అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – సతియా సమన్నాగతత్తా సతో, సతియా వసితత్తా సతో, సతియా పాగుఞ్ఞేన సమన్నాగతత్తా సతో, సతియా అపచ్చోరోహణతాయ సతో.
అపరేహిపి చతూహి కారణేహి సతో – సతియా సమన్నాగతత్తా సతో, సన్తత్తా సతో, సమితత్తా సతో, సన్తధమ్మసమన్నాగతత్తా సతో. బుద్ధానుస్సతియా సతో, ధమ్మానుస్సతియా సతో, సఙ్ఘానుస్సతియా సతో, సీలానుస్సతియా సతో, చాగానుస్సతియా సతో, దేవతానుస్సతియా సతో, ఆనాపానస్సతియా సతో, మరణస్సతియా సతో, కాయగతాసతియా సతో, ఉపసమానుస్సతియా సతో. యా సతి అనుస్సతి…పే… సమ్మాసతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఏకాయనమగ్గో, అయం వుచ్చతి సతి. ఇమాయ సతియా ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో [సమ్పన్నో (క.)] సమన్నాగతో, సో వుచ్చతి సతో. భిక్ఖూతి సత్తన్నం ధమ్మానం భిన్నత్తా భిక్ఖు – సక్కాయదిట్ఠి భిన్నా హోతి, విచికిచ్ఛా భిన్నా హోతి, సీలబ్బతపరామాసో భిన్నో హోతి, రాగో భిన్నో హోతి, దోసో భిన్నో హోతి, మోహో భిన్నో హోతి, మానో భిన్నో హోతి. భిన్నా హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోభవికా [పోనోబ్భవికా (స్యా. క.)] సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా.
పజ్జేన కతేన [పజ్జోతకతేన (క.) సు. ని. ౫౧౯] అత్తనా, [సభియాతి భగవా]
పరినిబ్బానగతో వితిణ్ణకఙ్ఖో;
విభవఞ్చ భవఞ్చ విప్పహాయ, వుసితవా ఖీణపునబ్భవో స భిక్ఖూతి.
సతో భిక్ఖు పరిబ్బజేతి సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే, సతో గచ్ఛేయ్య, సతో తిట్ఠేయ్య, సతో నిసీదేయ్య, సతో సేయ్యం కప్పేయ్య, సతో అభిక్కమేయ్య, సతో పటిక్కమేయ్య, సతో ఆలోకేయ్య, సతో విలోకేయ్య, సతో సమిఞ్జేయ్య, సతో పసారేయ్య, సతో సఙ్ఘాటిపత్తచీవరం ధారేయ్య, సతో చరేయ్య విహరేయ్య ఇరియేయ్య వత్తేయ్య పాలేయ్య యపేయ్య యాపేయ్యాతి – సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే. తేనాహ భగవా –
‘‘కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్య, మనసానావిలో సియా;
కుసలో సబ్బధమ్మానం, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.
సహ గాథాపరియోసానా యే తే బ్రాహ్మణేన సద్ధిం ఏకచ్ఛన్దా ఏకపయోగా ఏకాధిప్పాయా ఏకవాసనవాసితా, తేసం అనేకపాణసహస్సానం విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి. తస్స బ్రాహ్మణస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి. సహ అరహత్తప్పత్తా అజినజటావాకచీరతిదణ్డకమణ్డలుకేసా చ మస్సూ చ అన్తరహితా, భణ్డుకాసాయవత్థవసనో సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధరో అన్వత్థపటిపత్తియా పఞ్జలికో భగవన్తం నమస్సమానో నిసిన్నో హోతి – ‘‘సత్థా మే భన్తే భగవా, సావకోహమస్మీ’’తి.
అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో పఠమో.