౯. మాగణ్డియసుత్తనిద్దేసో
అథ మాగణ్డియసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –
౭౦. దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ, నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;
కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం, పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే.
దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ, నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిన్తి. తణ్హఞ్చ అరతిఞ్చ రగఞ్చ మారధీతరో దిస్వా పస్సిత్వా మేథునధమ్మే ఛన్దో వా రాగో వా పేమం వా నాహోసీతి – దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం.
కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం, పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛేతి. కిమేవిదం సరీరం ముత్తపుణ్ణం కరీసపుణ్ణం సేమ్హపుణ్ణం రుహిరపుణ్ణం అట్ఠిసఙ్ఘాతన్హారుసమ్బన్ధం రుధిరమంసావలేపనం చమ్మవినద్ధం ఛవియా పటిచ్ఛన్నం ఛిద్దావఛిద్దం ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం కిమిసఙ్ఘనిసేవితం నానాకలిమలపరిపూరం పాదేన అక్కమితుం న ఇచ్ఛేయ్య, కుతో పన సంవాసో వా సమాగమో వాతి – కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం, పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే. అనచ్ఛరియఞ్చేతం మనుస్సో దిబ్బే కామే పత్థయన్తో మానుసకే కామే న ఇచ్ఛేయ్య, మానుసకే వా కామే పత్థయన్తో దిబ్బే కామే న ఇచ్ఛేయ్య. యం త్వం ఉభోపి న ఇచ్ఛసి న సాదియసి న పత్థేసి న పిహేసి నాభిజప్పసి, కిం తే దస్సనం, కతమాయ త్వం దిట్ఠియా సమన్నాగతోతి పుచ్ఛతీతి.
తేనాహ భగవా –
‘‘దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ, నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;
కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం, పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’’తి.
౭౧. ఏతాదిసం చే రతనం న ఇచ్ఛసి, నారిం నరిన్దేహి బహూహి పత్థితం;
దిట్ఠిగతం సీలవతం ను జీవితం, భవూపపత్తిఞ్చ వదేసి కీదిసం.
౭౨. ఇదం వదామీతి న తస్స హోతి, [మాగణ్డియాతి [మాగన్దియాతి (సీ. స్యా.)] భగవా]
ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం;
పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ, అజ్ఝత్తసన్తిం పచినం అదస్సం.
ఇదం వదామీతి న తస్స హోతీతి. ఇదం వదామీతి ఇదం వదామి, ఏతం వదామి, ఏత్తకం వదామి, ఏత్తావతా వదామి, ఇదం దిట్ఠిగతం వదామి – ‘‘సస్సతో లోకో’’తి వా…పే… ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వా. న తస్స హోతీతి న మయ్హం హోతి, ‘‘ఏత్తావతా వదామీ’’తి న తస్స హోతీతి – ఇదం వదామీతి న తస్స హోతి.
మాగణ్డియాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. భగవాతి గారవాధివచనం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం భగవాతి – మాగణ్డియాతి భగవా.
ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతన్తి. ధమ్మేసూతి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు. నిచ్ఛేయ్యాతి నిచ్ఛినిత్వా వినిచ్ఛినిత్వా విచినిత్వా పవిచినిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ఓధిగ్గాహో బిలగ్గాహో వరగ్గాహో కోట్ఠాసగ్గాహో ఉచ్చయగ్గాహో సముచ్చయగ్గాహో, ‘‘ఇదం సచ్చం తచ్ఛం తథం భూతం యాథావం అవిపరీత’’న్తి గహితం పరామట్ఠం అభినివిట్ఠం అజ్ఝోసితం అధిముత్తం, నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి, పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢన్తి – ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం.
పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయాతి. దిట్ఠీసు ఆదీనవం పస్సన్తో దిట్ఠియో న గణ్హామి న పరామసామి నాభినివిసామి. అథ వా న గణ్హితబ్బా న పరామసితబ్బా నాభినివిసితబ్బాతి. ఏవమ్పి పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ.
అథ వా ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి దిట్ఠిగతమేతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం, సదుక్ఖం సవిఘాతం సఉపాయాసం సపరిళాహం, న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతీతి. దిట్ఠీసు ఆదీనవం పస్సన్తో దిట్ఠియో న గణ్హామి న పరామసామి నాభినివిసామి. అథ వా న గణ్హితబ్బా న పరామసితబ్బా నాభినివిసితబ్బాతి. ఏవమ్పి పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ.
అథ వా ‘‘అసస్సతో లోకో, అన్తవా లోకో, అనన్తవా లోకో, తం జీవం తం సరీరం, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం, హోతి తథాగతో పరం మరణా, న హోతి తథాగతో పరం మరణా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి దిట్ఠిగతమేతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం, సదుక్ఖం సవిఘాతం సఉపాయాసం సపరిళాహం న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతీతి. దిట్ఠీసు ఆదీనవం పస్సన్తో దిట్ఠియో న గణ్హామి న పరామసామి నాభినివిసామి. అథ వా న గణ్హితబ్బా న పరామసితబ్బా నాభినివిసితబ్బాతి. ఏవమ్పి పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ.
అథ వా ఇమా దిట్ఠియో ఏవంగహితా ఏవంపరామట్ఠా ఏవంగతికా భవిస్సన్తి ఏవంఅభిసమ్పరాయాతి. దిట్ఠీసు ఆదీనవం పస్సన్తో దిట్ఠియో న గణ్హామి న పరామసామి నాభినివిసామి. అథ వా న గణ్హితబ్బా న పరామసితబ్బా నాభినివిసితబ్బాతి. ఏవమ్పి పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ.
అథ వా ఇమా దిట్ఠియో నిరయసంవత్తనికా తిరచ్ఛానయోనిసంవత్తనికా పేత్తివిసయసంవత్తనికాతి. దిట్ఠీసు ఆదీనవం పస్సన్తో దిట్ఠియో న గణ్హామి న పరామసామి నాభినివిసామి. అథ వా న గణ్హితబ్బా న పరామసితబ్బా నాభినివిసితబ్బాతి. ఏవమ్పి పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ.
అథ వా ఇమా దిట్ఠియో అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మాతి. దిట్ఠీసు ఆదీనవం పస్సన్తో దిట్ఠియో న గణ్హామి న పరామసామి నాభినివిసామి. అథ వా న గణ్హితబ్బా న పరామసితబ్బా నాభినివిసితబ్బాతి. ఏవమ్పి పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ.
అజ్ఝత్తసన్తిం పచినం అదస్సన్తి. అజ్ఝత్తసన్తిం అజ్ఝత్తం రాగస్స సన్తిం, దోసస్స సన్తిం, మోహస్స సన్తిం, కోధస్స… ఉపనాహస్స… మక్ఖస్స … పళాసస్స… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియస్స … మాయాయ… సాఠేయ్యస్స… థమ్భస్స… సారమ్భస్స… మానస్స… అతిమానస్స… మదస్స… పమాదస్స… సబ్బకిలేసానం… సబ్బదుచ్చరితానం… సబ్బదరథానం… సబ్బపరిళాహానం… సబ్బసన్తాపానం… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం సన్తిం ఉపసన్తిం వూపసన్తిం నిబ్బుతిం పటిపస్సద్ధిం సన్తిం. పచినన్తి పచినన్తో విచినన్తో పవిచినన్తో తులయన్తో తీరయన్తో విభావయన్తో విభూతం కరోన్తో, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి పచినన్తో విచినన్తో పవిచినన్తో తులయన్తో తీరయన్తో విభావయన్తో విభూతం కరోన్తో, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి పచినన్తో విచినన్తో పవిచినన్తో… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి పచినన్తో విచినన్తో పవిచినన్తో తులయన్తో తీరయన్తో విభావయన్తో విభూతం కరోన్తో. అదస్సన్తి అదస్సం అదక్ఖిం అపస్సిం పటివిజ్ఝిన్తి – అజ్ఝత్తసన్తిం పచినం అదస్సం.
తేనాహ భగవా –
‘‘ఇదం వదామీతి న తస్స హోతి, [మాగణ్డియాతి భగవా]
ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం;
పస్సఞ్చ దిట్ఠీసు అనుగ్గహాయ;
అజ్ఝత్తసన్తిం పచినం అదస్స’’న్తి.
౭౩. వినిచ్ఛయా యాని పకప్పితాని, [ఇతి మాగణ్డియో]
తే వే మునీ బ్రూసి అనుగ్గహాయ;
అజ్ఝత్తసన్తీతి యమేతమత్థం, కథం ను ధీరేహి పవేదితం తం.
వినిచ్ఛయా యాని పకప్పితానీతి. వినిచ్ఛయా వుచ్చన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని దిట్ఠివినిచ్ఛయా. పకప్పితానీతి కప్పితా పకప్పితా అభిసఙ్ఖతా సణ్ఠపితాతిపి పకప్పితా. అథ వా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా విపరిణామధమ్మాతిపి పకప్పితాతి – వినిచ్ఛయా యాని పకప్పితాని.
ఇతి మాగణ్డియోతి. ఇతీతి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం – ఇతీతి. మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో – ఇతి మాగణ్డియోతి.
తే వే మునీ బ్రూసి అనుగ్గహాయ, అజ్ఝత్తసన్తీతి యమేతమత్థన్తి. తే వేతి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని. మునీతి. మోనం వుచ్చతి ఞాణం…పే… సఙ్గజాలమతిచ్చ సో మునీతి. అనుగ్గహాయాతి దిట్ఠీసు ఆదీనవం పస్సన్తో దిట్ఠియో న గణ్హామి న పరామసామి నాభినివిసామీతి చ భణసి, అజ్ఝత్తసన్తీతి చ భణసి. యమేతమత్థన్తి యం పరమత్థన్తి – తే వే మునీ బ్రూసి అనుగ్గహాయ, అజ్ఝత్తసన్తీతి యమేతమత్థం.
కథం ను ధీరేహి పవేదితం తన్తి. కథం నూతి పదం సంసయపుచ్ఛా విమతిపుచ్ఛా ద్వేళ్హకపుచ్ఛా అనేకంసపుచ్ఛా, ఏవం ను ఖో నను ఖో కిం ను ఖో కథం ను ఖోతి – కథం ను. ధీరేహీతి ధీరేహి పణ్డితేహి పఞ్ఞవన్తేహి [పఞ్ఞావన్తేహి (సీ. స్యా.)] బుద్ధిమన్తేహి ఞాణీహి విభావీహి మేధావీహి. పవేదితన్తి వేదితం పవేదితం ఆచిక్ఖితం దేసితం పఞ్ఞాపితం పట్ఠపితం వివటం విభత్తం ఉత్తానీకతం పకాసితన్తి – కథం ను ధీరేహి పవేదితం తం.
తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘వినిచ్ఛయా యాని పకప్పితాని, [ఇతి మాగణ్డియో]
తే వే మునీ బ్రూసి అనుగ్గహాయ;
అజ్ఝత్తసన్తీతి యమేతమత్థం, కథం ను ధీరేహి పవేదితం త’’న్తి.
౭౪. న దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేన, [మాగణ్డియాతి భగవా]
సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహ;
అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేన;
ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయ, సన్తో అనిస్సాయ భవం న జప్పే.
న దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేనాతి. దిట్ఠేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసి; సుతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసి; దిట్ఠసుతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసి; ఞాణేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసీతి – న దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేన.
మాగణ్డియాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. భగవాతి గారవాధివచనం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం భగవాతి – మాగణ్డియాతి భగవా.
సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహాతి. సీలేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసి; వతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసి; సీలబ్బతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసీతి – సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహ.
అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేనాతి. దిట్ఠిపి ఇచ్ఛితబ్బా. దసవత్థుకా సమ్మాదిట్ఠి – అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం [సుకటదుక్కటానం (సీ.)] కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో, అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా, అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా [సమగ్గతా (క.)] సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీతి; సవనమ్పి ఇచ్ఛితబ్బం – పరతో ఘోసో, సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథా, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లం; ఞాణమ్పి ఇచ్ఛితబ్బం – కమ్మస్సకతఞాణం, సచ్చానులోమికఞాణం [కమ్మస్సకతం ఞాణం సచ్చానులోమికం ఞాణం (సీ. క.) ఞాణవిభఙ్గేపి], అభిఞ్ఞాఞాణం, సమాపత్తిఞాణం; సీలమ్పి ఇచ్ఛితబ్బం – పాతిమోక్ఖసంవరో; వతమ్పి ఇచ్ఛితబ్బం – అట్ఠ ధుతఙ్గాని – ఆరఞ్ఞికఙ్గం, పిణ్డపాతికఙ్గం, పంసుకూలికఙ్గం, తేచీవరికఙ్గ, సపదానచారికఙ్గం, ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గం, నేసజ్జికఙ్గం, యథాసన్థతికఙ్గన్తి.
అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేనాతి. నాపి సమ్మాదిట్ఠిమత్తేన, నాపి సవనమత్తేన, నాపి ఞాణమత్తేన, నాపి సీలమత్తేన, నాపి వతమత్తేన అజ్ఝత్తసన్తిం పత్తో హోతి, నాపి వినా ఏతేహి ధమ్మేహి అజ్ఝత్తసన్తిం పాపుణాతి. అపి చ సమ్భారా ఇమే ధమ్మా హోన్తి అజ్ఝత్తసన్తిం పాపుణితుం అధిగన్తుం ఫస్సితుం సచ్ఛికాతున్తి – అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా అసీలతా అబ్బతా నోపి తేన.
ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయాతి. ఏతేతి కణ్హపక్ఖికానం ధమ్మానం సముగ్ఘాతతో పహానం ఇచ్ఛితబ్బం, తేధాతుకేసు కుసలేసు ధమ్మేసు అతమ్మయతా [అకమ్మయతా (సీ. క.)] ఇచ్ఛితబ్బా, యతో కణ్హపక్ఖియా ధమ్మా సముగ్ఘాతపహానేన పహీనా హోన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా, తేధాతుకేసు చ కుసలేసు ధమ్మేసు అతమ్మయతా హోతి, ఏత్తావతాపి న గణ్హాతి న పరామసతి నాభినివిసతి. అథ వా న గణ్హితబ్బా న పరామసితబ్బా నాభినివిసితబ్బాతి. ఏవమ్పి ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయ. యతో తణ్హా చ దిట్ఠి చ మానో చ పహీనా హోన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాతి, ఏత్తావతాపి న గణ్హాతి న పరామసతి నాభినివిసతీతి. ఏవమ్పి ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయ.
యతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో చ పహీనా హోన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాతి, ఏత్తావతాపి న గణ్హాతి న పరామసతి నాభినివిసతీతి. ఏవమ్పి ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయ.
సన్తో అనిస్సాయ భవం న జప్పేతి. సన్తోతి రాగస్స సమితత్తా సన్తో, దోసస్స సమితత్తా సన్తో, మోహస్స సమితత్తా సన్తో, కోధస్స… ఉపనాహస్స… మక్ఖస్స… పళాసస్స… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియస్స… మాయాయ… సాఠేయ్యస్స… థమ్భస్స… సారమ్భస్స… మానస్స… అతిమానస్స… మదస్స… పమాదస్స… సబ్బకిలేసానం… సబ్బదుచ్చరితానం… సబ్బదరథానం… సబ్బపరిళాహానం… సబ్బసన్తాపానం… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం సన్తత్తా సమితత్తా వూపసమితత్తా విజ్ఝాతత్తా నిబ్బుతత్తా విగతత్తా పటిపస్సద్ధత్తా సన్తో ఉపసన్తో వూపసన్తో నిబ్బుతో పటిపస్సద్ధోతి – సన్తో.
అనిస్సాయాతి ద్వే నిస్సయా – తణ్హానిస్సయో చ దిట్ఠినిస్సయో చ…పే… అయం తణ్హానిస్సయో…పే… అయం దిట్ఠినిస్సయో. తణ్హానిస్సయం పహాయ దిట్ఠినిస్సయం పటినిస్సజ్జిత్వా చక్ఖుం అనిస్సాయ, సోతం అనిస్సాయ, ఘానం అనిస్సాయ, జివ్హం అనిస్సాయ, కాయం అనిస్సాయ, మనం అనిస్సాయ, రూపే… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులం… గణం… ఆవాసం… లాభం… యసం… పసంసం… సుఖం… చీవరం… పిణ్డపాతం… సేనాసనం… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం… కామధాతుం… రూపధాతుం… అరూపధాతుం… కామభవం… రూపభవం… అరూపభవం… సఞ్ఞాభవం… అసఞ్ఞాభవం… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవం… ఏకవోకారభవం… చతువోకారభవం… పఞ్చవోకారభవం… అతీతం… అనాగతం… పచ్చుప్పన్నం… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే అనిస్సాయ అగ్గణ్హిత్వా అపరామసిత్వా అనభినివిసిత్వాతి – సన్తో అనిస్సాయ. భవం న జప్పేతి కామభవం న జప్పేయ్య, రూపభవం న జప్పేయ్య, అరూపభవం న జప్పేయ్య నప్పజప్పేయ్య న అభిజప్పేయ్యాతి – సన్తో అనిస్సాయ భవం న జప్పే.
తేనాహ భగవా –
‘‘న దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేన, [మాగణ్డియాతి భగవా]
సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహ;
అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేన;
ఏతే చ నిస్సజ్జ అనుగ్గహాయ, సన్తో అనిస్సాయ భవం న జప్పే’’తి.
౭౫. నో చే కిర దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేన, [ఇతి మాగణ్డియో]
సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహ;
అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేన;
మఞ్ఞామహం మోముహమేవ ధమ్మం, దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధిం.
నో చే కిర దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేనాతి. దిట్ఠియాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసి; సుతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం… దిట్ఠసుతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం… ఞాణేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసీతి – నో చే కిర దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేన.
ఇతి మాగణ్డియోతి ఇతీతి పదసన్ధి…పే…. మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం…పే… ఇతి మాగణ్డియో.
సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహాతి. సీలేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం…పే… వతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం…పే… సీలబ్బతేనాపి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం నాహ న కథేసి న భణసి న దీపయసి న వోహరసీతి – సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహ.
అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేనాతి. దిట్ఠిపి ఇచ్ఛితబ్బాతి ఏవం భణసి, సవనమ్పి ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఏవం భణసి, ఞాణమ్పి ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఏవం భణసి, న సక్కోసి ఏకంసేన అనుజానితుం, నపి సక్కోసి ఏకంసేన పటిక్ఖిపితున్తి – అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేన.
మఞ్ఞామహం మోముహమేవ ధమ్మన్తి. మోమూహధమ్మో అయం తుయ్హం బాలధమ్మో మూళ్హధమ్మో అఞ్ఞాణధమ్మో అమరావిక్ఖేపధమ్మోతి ఏవం మఞ్ఞామి ఏవం జానామి ఏవం ఆజానామి ఏవం విజానామి ఏవం పటివిజానామి ఏవం పటివిజ్ఝామీతి – మఞ్ఞామహం మోముహమేవ ధమ్మం.
దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధిన్తి. సుద్ధిదిట్ఠియా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం పచ్చేన్తి; ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి దిట్ఠియా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం పచ్చేన్తి; ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి దిట్ఠియా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం, ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం పచ్చేన్తీతి – దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధిం.
తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘నో చే కిర దిట్ఠియా న సుతియా న ఞాణేన, [ఇతి మాగణ్డియో]
సీలబ్బతేనాపి న సుద్ధిమాహ;
అదిట్ఠియా అస్సుతియా అఞాణా, అసీలతా అబ్బతా నోపి తేన;
మఞ్ఞామహం మోముహమేవ ధమ్మం, దిట్ఠియా ఏకే పచ్చేన్తి సుద్ధి’’న్తి.
౭౬. దిట్ఠిఞ్చ [దిట్ఠీసు (సీ. స్యా. క.)] నిస్సాయనుపుచ్ఛమానో, [మాగణ్డియాతి భగవా]
సముగ్గహీతేసు పమోహమాగా [సమోహమాగా (క.)] ;
ఇతో చ నాద్దక్ఖి అణుమ్పి సఞ్ఞం, తస్మా తువం మోముహతో దహాసి.
దిట్ఠిఞ్చ నిస్సాయనుపుచ్ఛమానోతి. మాగణ్డియో బ్రాహ్మణో దిట్ఠిం నిస్సాయ దిట్ఠిం పుచ్ఛతి, లగ్గనం నిస్సాయ లగ్గనం పుచ్ఛతి, బన్ధనం నిస్సాయ బన్ధనం పుచ్ఛతి, పలిబోధం నిస్సాయ పలిబోధం పుచ్ఛతి. అనుపుచ్ఛమానోతి పునప్పునం పుచ్ఛతీతి – దిట్ఠిఞ్చ నిస్సాయనుపుచ్ఛమానో.
మాగణ్డియాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. భగవాతి గారవాధివచనం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం భగవాతి – మాగణ్డియాతి భగవా.
సముగ్గహీతేసు పమోహమాగాతి. యా సా దిట్ఠి తయా గహితా పరామట్ఠా అభినివిట్ఠా అజ్ఝోసితా అధిముత్తా, తాయేవ త్వం దిట్ఠియా మూళ్హోసి పమూళ్హోసి సమ్మూళ్హోసి మోహం ఆగతోసి పమోహం ఆగతోసి సమ్మోహం ఆగతోసి అన్ధకారం పక్ఖన్దోసీతి – సముగ్గహీతేసు పమోహమాగా.
ఇతో చ నాద్దక్ఖి అణుమ్పి సఞ్ఞన్తి. ఇతో అజ్ఝత్తసన్తితో వా పటిపదాతో వా ధమ్మదేసనాతో వా, యుత్తసఞ్ఞం పత్తసఞ్ఞం లక్ఖణసఞ్ఞం కారణసఞ్ఞం ఠానసఞ్ఞం న పటిలభతి, కుతో ఞాణన్తి. ఏవమ్పి ఇతో చ నాద్దక్ఖి అణుమ్పి సఞ్ఞం. అథ వా అనిచ్చం వా అనిచ్చసఞ్ఞానులోమం వా, దుక్ఖం వా దుక్ఖసఞ్ఞానులోమం వా, అనత్తం వా అనత్తసఞ్ఞానులోమం వా, సఞ్ఞుప్పాదమత్తం వా సఞ్జానితమత్తం వా న పటిలభతి, కుతో ఞాణన్తి. ఏవమ్పి ఇతో చ నాద్దక్ఖి అణుమ్పి సఞ్ఞం.
తస్మా తువం మోముహతో దహాసీతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానా మోమూహధమ్మతో బాలధమ్మతో మూళ్హధమ్మతో అఞ్ఞాణధమ్మతో అమరావిక్ఖేపధమ్మతో దహాసి పస్ససి దక్ఖసి ఓలోకేసి నిజ్ఝాయసి ఉపపరిక్ఖసీతి – తస్మా తువం మోముహతో దహాసి.
తేనాహ భగవా –
‘‘దిట్ఠిఞ్చ నిస్సాయనుపుచ్ఛమానో, [మాగణ్డియాతి భగవా]
సముగ్గహీతేసు పమోహమాగా;
ఇతో చ నాద్దక్ఖి అణుమ్పి సఞ్ఞం, తస్మా తువం మోముహతో దహాసీ’’తి.
౭౭. సమో విసేసీ ఉద వా నిహీనో, యో మఞ్ఞతి సో వివదేథ తేన;
తీసు విధాసు అవికమ్పమానో, సమో విసేసీతి న తస్స హోతి.
సమో విసేసీ ఉద వా నిహీనో, యో మఞ్ఞతి సో వివదేథ తేనాతి. సదిసోహమస్మీతి వా సేయ్యోహమస్మీతి వా హీనోహమస్మీతి వా యో మఞ్ఞతి, సో తేన మానేన తాయ దిట్ఠియా తేన వా పుగ్గలేన కలహం కరేయ్య భణ్డనం కరేయ్య విగ్గహం కరేయ్య వివాదం కరేయ్య మేధగం కరేయ్య – ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి, కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి, మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి, అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో, సహితం మే, అసహితం తే, పురే వచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛా వచనీయం పురే అవచ, అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం, ఆరోపితో తే వాదో, నిగ్గహితో త్వమసి, చర వాదప్పమోక్ఖాయ, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి – సమో విసేసీ ఉద వా నిహీనో యో మఞ్ఞతి సో వివదేథ తేన.
తీసు విధాసు అవికమ్పమానో, సమో విసేసీతి న తస్స హోతీతి. యస్సేతా తిస్సో విధా పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా, సో తీసు విధాసు న కమ్పతి న వికమ్పతి, అవికమ్పమానస్స పుగ్గలస్స సదిసోహమస్మీతి వా సేయ్యోహమస్మీతి వా హీనోహమస్మీతి వా. న తస్స హోతీతి. న మయ్హం హోతీతి తీసు విధాసు అవికమ్పమానో, సమో విసేసీతి – న తస్స హోతి.
తేనాహ భగవా –
‘‘సమో విసేసీ ఉద వా నిహీనో, యో మఞ్ఞతి సో వివదేథ తేన;
తీసు విధాసు అవికమ్పమానో, సమో విసేసీతి న తస్స హోతీ’’తి.
౭౮. సచ్చన్తి సో బ్రాహ్మణో కిం వదేయ్య, ముసాతి వా సో వివదేథ కేన;
యస్మిం సమం విసమం వాపి నత్థి, స కేన వాదం పటిసంయుజేయ్య.
సచ్చన్తి సో బ్రాహ్మణో కిం వదేయ్యాతి. బ్రాహ్మణోతి సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో…పే… అసితో తాది పవుచ్చతే స బ్రహ్మా. సచ్చన్తి సో బ్రాహ్మణో కిం వదేయ్యాతి. ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి బ్రాహ్మణో కిం వదేయ్య కిం కథేయ్య కిం భణేయ్య కిం దీపయేయ్య కిం వోహరేయ్య; ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి బ్రాహ్మణో కిం వదేయ్య కిం కథేయ్య కిం భణేయ్య కిం దీపయేయ్య కిం వోహరేయ్యాతి – సచ్చన్తి సో బ్రాహ్మణో కిం వదేయ్య.
ముసాతి వా సో వివదేథ కేనాతి. బ్రాహ్మణో మయ్హంవ సచ్చం, తుయ్హం ముసాతి కేన మానేన, కాయ దిట్ఠియా, కేన వా పుగ్గలేన కలహం కరేయ్య భణ్డనం కరేయ్య విగ్గహం కరేయ్య వివాదం కరేయ్య మేధగం కరేయ్య – ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి…పే… నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి – ముసాతి వా సో వివదేథ కేన.
యస్మిం సమం విసమం వాపి నత్థీతి. యస్మిన్తి యస్మిం పుగ్గలే అరహన్తే ఖీణాసవే సదిసోహమస్మీతి మానో నత్థి, సేయ్యోహమస్మీతి మానో నత్థి, హీనోహమస్మీతి ఓమానో నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి, పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢన్తి – యస్మిం సమం విసమం వాపి నత్థి.
స కేన వాదం పటిసంయుజేయ్యాతి. సో కేన మానేన, కాయ దిట్ఠియా, కేన వా పుగ్గలేన వాదం పటిసఞ్ఞోజేయ్య పటిబలేయ్య కలహం కరేయ్య భణ్డనం కరేయ్య విగ్గహం కరేయ్య వివాదం కరేయ్య మేధగం కరేయ్య – ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి…పే… నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి – స కేన వాదం పటిసంయుజేయ్య.
తేనాహ భగవా –
‘‘సచ్చన్తి సో బ్రాహ్మణో కిం వదేయ్య, ముసాతి వా సో వివదేథ కేన;
యస్మిం సమం విసమం వాపి నత్థి, స కేన వాదం పటిసంయుజేయ్యా’’తి.
౭౯. ఓకం పహాయ అనికేతసారీ, గామే అకుబ్బం ముని సన్థవాని [సన్ధవాని (క.)] ;
కామేహి రిత్తో అపురేక్ఖరానో, కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరా.
అథ ఖో హాలిద్దకాని [హలిద్దకానీ (సీ.)] గహపతి యేనాయస్మా మహాకచ్చానో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో హాలిద్దకాని గహపతి ఆయస్మన్తం మహాకచ్చానం ఏతదవోచ – ‘‘వుత్తమిదం భన్తే, కచ్చాన, భగవతా అట్ఠకవగ్గికే మాగణ్డియపఞ్హే –
‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ, గామే అకుబ్బం ముని సన్థవాని;
కామేహి రిత్తో అపురేక్ఖరానో, కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరా’’తి.
‘‘ఇమస్స ను ఖో భన్తే, కచ్చాన, భగవతా సఙ్ఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి?
‘‘రూపధాతు ఖో, గహపతి, విఞ్ఞాణస్స ఓకో రూపధాతు రాగవినిబన్ధఞ్చ [రాగవినిబద్ధఞ్చ (సీ.)] పన విఞ్ఞాణం ఓకసారీతి వుచ్చతి. వేదనాధాతు ఖో, గహపతి… సఞ్ఞాధాతు ఖో, గహపతి… సఙ్ఖారధాతు ఖో, గహపతి, విఞ్ఞాణస్స ఓకో సఙ్ఖారధాతు రాగవినిబన్ధఞ్చ పన విఞ్ఞాణం ఓకసారీతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, ఓకసారీ హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, అనోకసారీ హోతి? రూపధాతుయా ఖో, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపాయుపాదానా [ఉపయుపాదానా (క.)] చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా; తస్మా తథాగతో అనోకసారీతి వుచ్చతి. వేదనాధాతుయా ఖో, గహపతి… సఞ్ఞాధాతుయా ఖో, గహపతి… సఙ్ఖారధాతుయా ఖో, గహపతి… విఞ్ఞాణధాతుయా ఖో, గహపతి, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపాయుపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా; తస్మా తథాగతో అనోకసారీతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, అనోకసారీ హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, నికేతసారీ హోతి? రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, నికేతసారీతి వుచ్చతి. సద్దనిమిత్త… గన్ధనిమిత్త… రసనిమిత్త… ఫోట్ఠబ్బనిమిత్త… ధమ్మనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, నికేతసారీతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, నికేతసారీ హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, అనికేతసారీ హోతి? రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా; తస్మా తథాగతో అనికేతసారీతి వుచ్చతి. సద్దనిమిత్త… గన్ధనిమిత్త… రసనిమిత్త… ఫోట్ఠబ్బనిమిత్త… ధమ్మనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా ఖో, గహపతి, తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా; తస్మా తథాగతో అనికేతసారీతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, గహపతి, అనికేతసారీ హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, గామే సన్థవజాతో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో భిక్ఖు గిహీహి సంసట్ఠో విహరతి సహనన్దీ సహసోకీ, సుఖితేసు సుఖితో, దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అత్తనా వోయోగం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, గహపతి, గామే సన్థవజాతో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, గామే న సన్థవజాతో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో భిక్ఖు గిహీహి అసంసట్ఠో విహరతి న సహనన్దీ న సహసోకీ, న సుఖితేసు సుఖితో, న దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు న అత్తనా వోయోగం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, గహపతి, గామే న సన్థవజాతో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కామేహి అరిత్తో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో భిక్ఖు కామేసు అవీతరాగో హోతి అవిగతచ్ఛన్దో అవిగతపేమో అవిగతపిపాసో అవిగతపరిళాహో అవిగతతణ్హో. ఏవం ఖో, గహపతి, కామేహి అరిత్తో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కామేహి రిత్తో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో భిక్ఖు కామేసు వీతరాగో హోతి విగతచ్ఛన్దో విగతపేమో విగతపిపాసో విగతపరిళాహో విగతతణ్హో. ఏవం ఖో, గహపతి, కామేహి రిత్తో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, పురేక్ఖరానో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చస్స భిక్ఖునో ఏవం హోతి – ‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధాన’న్తి తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి, ‘ఏవంవేదనో సియం… ఏవంసఞ్ఞో సియం… ఏవంసఙ్ఖారో సియం… ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’న్తి తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి. ఏవం ఖో, గహపతి, పురేక్ఖరానో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, అపురేక్ఖరానో హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చస్స భిక్ఖునో ఏవం హోతి – ‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధాన’న్తి న తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి, ‘ఏవంవేదనో సియం… ఏవంసఞ్ఞో సియం… ఏవంసఙ్ఖారో సియం… ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’న్తి న తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి. ఏవం ఖో, గహపతి, అపురేక్ఖరానో హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కథం విగ్గయ్హ జనేన కత్తా హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో ఏవరూపిం కథం కత్తా హోతి – ‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి, కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి, మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి, అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో, సహితం మే, అసహితం తే, పురే వచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛా వచనీయం పురే అవచ, అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం, ఆరోపితో తే వాదో, నిగ్గహితో త్వమసి, చర వాదప్పమోక్ఖాయ, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’తి. ఏవం ఖో, గహపతి, కథం విగ్గయ్హ జనేన కత్తా హోతి.
‘‘కథఞ్చ, గహపతి, కథం విగ్గయ్హ జనేన న కత్తా హోతి? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో న ఏవరూపిం కథం కత్తా హోతి – ‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి…పే… నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’తి. ఏవం ఖో, గహపతి, విగ్గయ్హ జనేన న కత్తా హోతి. ఇతి ఖో, గహపతి, యం తం వుత్తం భగవతా అట్ఠకవగ్గికే మాగణ్డియపఞ్హే –
‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ, గామే అకుబ్బం ముని సన్థవాని;
కామేహి రిత్తో అపురేక్ఖరానో, కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరా’’తి.
‘‘ఇమస్స ఖో, గహపతి, భగవతా సఙ్ఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి.
తేనాహ భగవా –
‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ, గామే అకుబ్బం ముని సన్థవాని;
కామేహి రిత్తో అపురేక్ఖరానో, కథం న విగ్గయ్హ జనేన కయిరా’’తి.
౮౦. యేహి వివిత్తో విచరేయ్య లోకే, న తాని ఉగ్గయ్హ వదేయ్య నాగో;
ఏలమ్బుజం కణ్డకవారిజం [కణ్టకం వారిజం (సీ.)] యథా, జలేన పఙ్కేన చనూపలిత్తం;
ఏవం మునీ సన్తివాదో అగిద్ధో, కామే చ లోకే చ అనూపలిత్తో.
యేహి వివిత్తో విచరేయ్య లోకేతి. యేహీతి యేహి దిట్ఠిగతేహి. వివిత్తోతి కాయదుచ్చరితేన రిత్తో వివిత్తో పవివిత్తో, వచీదుచ్చరితేన… మనోదుచ్చరితేన… రాగేన…పే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారేహి రిత్తో వివిత్తో పవివిత్తో. విచరేయ్యాతి విచరేయ్య విహరేయ్య ఇరియేయ్య వత్తేయ్య పాలేయ్య యపేయ్య యాపేయ్య. లోకేతి మనుస్సలోకేతి – యేహి వివిత్తో విచరేయ్య లోకే.
న తాని ఉగ్గయ్హ వదేయ్య నాగోతి. నాగోతి ఆగుం న కరోతీతి – నాగో, న గచ్ఛతీతి – నాగో, నాగచ్ఛతీతి – నాగో. కథం ఆగుం న కరోతీతి – నాగో? ఆగూ వుచ్చన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోభవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా.
ఆగుం న కరోతి కిఞ్చి లోకే, [సభియాతి భగవా]
సబ్బసఞ్ఞోగే విసజ్జ బన్ధనాని;
సబ్బత్థ న సజ్జతి విముత్తో, నాగో తాదీ పవుచ్చతే తథత్తా.
ఏవం ఆగుం న కరోతీతి – నాగో.
కథం న గచ్ఛతీతి – నాగో? న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, న దోసాగతిం గచ్ఛతి, న మోహాగతిం గచ్ఛతి, న భయాగతిం గచ్ఛతి, న రాగవసేన గచ్ఛతి, న దోసవసేన గచ్ఛతి, న మోహవసేన గచ్ఛతి, న మానవసేన గచ్ఛతి, న దిట్ఠివసేన గచ్ఛతి, న ఉద్ధచ్చవసేన గచ్ఛతి, న విచికిచ్ఛావసేన గచ్ఛతి, నానుసయవసేన గచ్ఛతి, న వగ్గేహి ధమ్మేహి యాయతి నీయతి వుయ్హతి సంహరీయతి. ఏవం న గచ్ఛతీతి – నాగో.
కథం నాగచ్ఛతీతి – నాగో? సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి. సకదాగామిమగ్గేన… అనాగామిమగ్గేన… అరహత్తమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి. ఏవం నాగచ్ఛతీతి – నాగో.
న తాని ఉగ్గయ్హ వదేయ్య నాగోతి. నాగో న తాని దిట్ఠిగతాని గహేత్వా ఉగ్గహేత్వా గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వా వదేయ్య కథేయ్య భణేయ్య దీపయేయ్య వోహరేయ్య; ‘‘సస్సతో లోకో…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి వదేయ్య కథేయ్య భణేయ్య దీపయేయ్య వోహరేయ్యాతి – న తాని ఉగ్గయ్హ వదేయ్య నాగో.
ఏలమ్బుజం కణ్డకవారిజం యథా, జలేన పఙ్కేన చనూపలిత్తన్తి. ఏలం వుచ్చతి ఉదకం, అమ్బుజం వుచ్చతి పదుమం, కణ్డకో వుచ్చతి ఖరదణ్డో, వారి వుచ్చతి ఉదకం, వారిజం వుచ్చతి పదుమం వారిసమ్భవం, జలం వుచ్చతి ఉదకం, పఙ్కో వుచ్చతి కద్దమో. యథా పదుమం వారిజం వారిసమ్భవం జలేన చ పఙ్కేన చ న లిమ్పతి న పలిమ్పతి న ఉపలిమ్పతి, అలిత్తం అసంలిత్తం అనుపలిత్తన్తి – ఏలమ్బుజం కణ్డకవారిజం యథా జలేన పఙ్కేన చనూపలిత్తం.
ఏవం మునీ సన్తివాదో అగిద్ధో, కామే చ లోకే చ అనూపలిత్తోతి. ఏవన్తి ఓపమ్మసంపటిపాదనం. మునీతి. మోనం వుచ్చతి ఞాణం…పే… సఙ్గజాలమతిచ్చ సో ముని. సన్తివాదోతి సన్తివాదో ముని తాణవాదో లేణవాదో సరణవాదో అభయవాదో అచ్చుతవాదో అమతవాదో నిబ్బానవాదోతి – ఏవం ముని సన్తివాదో. అగిద్ధోతి. గేధో వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. యస్సేసో గేధో పహీనో సముచ్ఛిన్నో వూపసన్తో పటిపస్సద్ధో అభబ్బుప్పత్తికో ఞాణగ్గినా దడ్ఢో సో వుచ్చతి అగిద్ధో. సో రూపే అగిద్ధో, సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులే… గణే… ఆవాసే… లాభే… యసే… పసంసాయ… సుఖే… చీవరే… పిణ్డపాతే … సేనాసనే… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే… కామధాతుయా … రూపధాతుయా… అరూపధాతుయా… కామభవే… రూపభవే… అరూపభవే… సఞ్ఞాభవే… అసఞ్ఞాభవే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవే… ఏకవోకారభవే… చతువోకారభవే… పఞ్చవోకారభవే… అతీతే… అనాగతే… పచ్చుప్పన్నే… దిట్ఠ-సుత-ముత-విఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు అగిద్ధో అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోసన్నో [అనజ్ఝాపన్నో (సీ.), అనజ్ఝోపన్నో (స్యా.)], వీతగేధో విగతగేధో చత్తగేధో వన్తగేధో ముత్తగేధో పహీనగేధో పటినిస్సట్ఠగేధో, వీతరాగో విగతరాగో చత్తరాగో వన్తరాగో ముత్తరాగో పహీనరాగో పటినిస్సట్ఠరాగో, నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతిభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతీతి – ఏవం ముని సన్తివాదో అగిద్ధో.
కామే చ లోకే చ అనూపలిత్తోతి. కామాతి ఉదానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. లోకేతి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే. లేపాతి ద్వే లేపా – తణ్హాలేపో చ దిట్ఠిలేపో చ…పే… అయం తణ్హాలేపో…పే… అయం దిట్ఠిలేపో. ముని తణ్హాలేపం పహాయ దిట్ఠిలేపం పటినిస్సజ్జిత్వా కామే చ లోకే చ న లిమ్పతి న పలిమ్పతి న ఉపలిమ్పతి, అలిత్తో అపలిత్తో అనుపలిత్తో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – ఏవం మునీ సన్తివాదో అగిద్ధో, కామే చ లోకే చ అనూపలిత్తో.
తేనాహ భగవా –
‘‘యేహి వివిత్తో విచరేయ్య లోకే, న తాని ఉగ్గయ్హ వదేయ్య నాగో;
ఏలమ్బుజం కణ్డకవారిజం యథా, జలేన పఙ్కేన చనూపలిత్తం;
ఏవం మునీ సన్తివాదో అగిద్ధో, కామే చ లోకే చ అనూపలిత్తో’’తి.
౮౧. న వేదగూ దిట్ఠియా [దిట్ఠియాయకో (క. అట్ఠ.) సు. ని. ౮౫౨] న ముతియా, స మానమేతి న హి తమ్మయో సో;
న కమ్మునా నోపి సుతేన నేయ్యో, అనూపనీతో స నివేసనేసు.
న వేదగూ దిట్ఠియా న ముతియా, స మానమేతీతి. నాతి పటిక్ఖేపో. వేదగూతి. వేదో వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీమంసా విపస్సనా సమ్మాదిట్ఠి. తేహి వేదేహి జాతిజరామరణస్స అన్తగతో అన్తప్పత్తో, కోటిగతో కోటిప్పత్తో, పరియన్తగతో పరియన్తప్పత్తో, వోసానగతో వోసానప్పత్తో, తాణగతో తాణప్పత్తో, లేణగతో లేణప్పత్తో, సరణగతో సరణప్పత్తో, అభయగతో అభయప్పత్తో, అచ్చుతగతో అచ్చుతప్పత్తో, అమతగతో అమతప్పత్తో, నిబ్బానగతో నిబ్బానప్పత్తో, వేదానం వా అన్తం గతోతి వేదగూ, వేదేహి వా అన్తం గతోతి వేదగూ, సత్తన్నం వా ధమ్మానం విదితత్తా వేదగూ, సక్కాయదిట్ఠి విదితా హోతి, విచికిచ్ఛా విదితా హోతి, సీలబ్బతపరామాసో విదితో హోతి, రాగో విదితో హోతి, దోసో విదితో హోతి, మోహో విదితో హోతి, మానో విదితో హోతి, విదితాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోభవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా.
వేదాని విచేయ్య కేవలాని, [సభియాతి భగవా]
సమణానం యానీధత్థి బ్రాహ్మణానం;
సబ్బవేదనాసు వీతరాగో, సబ్బం వేదమతిచ్చ వేదగూ సోతి.