౧౦. పురాభేదసుత్తనిద్దేసో

అథ పురాభేదసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౮౩. కథందస్సీ కథంసీలో, ఉపసన్తోతి వుచ్చతి;

తం మే గోతమ పబ్రూహి, పుచ్ఛితో ఉత్తమం నరం.

కథందస్సీ కథంసీలో, ఉపసన్తోతి వుచ్చతీతి. కథందస్సీతి కీదిసేన దస్సనేన సమన్నాగతో, కింసణ్ఠితేన, కింపకారేన, కింపటిభాగేనాతి – కథందస్సీ. కథంసీలోతి కీదిసేన సీలేన సమన్నాగతో, కింసణ్ఠితేన, కింపకారేన, కింపటిభాగేనాతి – కథందస్సీ కథంసీలో. ఉపసన్తోతి వుచ్చతీతి సన్తో ఉపసన్తో వూపసన్తో నిబ్బుతో పటిపస్సద్ధోతి వుచ్చతి పవుచ్చతి కథీయతి భణీయతి దీపీయతి వోహరీయతి. కథందస్సీతి అధిపఞ్ఞం పుచ్ఛతి, కథంసీలోతి అధిసీలం పుచ్ఛతి, ఉపసన్తోతి అధిచిత్తం పుచ్ఛతీతి – కథందస్సీ కథంసీలో ఉపసన్తోతి వుచ్చతి.

తం మే గోతమ పబ్రూహీతి. తన్తి యం పుచ్ఛామి, యం యాచామి, యం అజ్ఝేసామి, యం పసాదేమి. గోతమాతి సో నిమ్మితో బుద్ధం భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. పబ్రూహీతి బ్రూహి ఆచిక్ఖ దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివర విభజ ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – తం మే గోతమ పబ్రూహి.

పుచ్ఛితో ఉత్తమం నరన్తి. పుచ్ఛితోతి పుట్ఠో పుచ్ఛితో యాచితో అజ్ఝేసితో పసాదితో. ఉత్తమం నరన్తి అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం నరన్తి – పుచ్ఛితో ఉత్తమం నరం.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘కథందస్సీ కథంసీలో, ఉపసన్తోతి వుచ్చతి;

తం మే గోతమ పబ్రూహి, పుచ్ఛితో ఉత్తమం నర’’న్తి.

౮౪. వీతతణ్హో పురాభేదా, [ఇతి భగవా]

పుబ్బమన్తమనిస్సితో;

వేమజ్ఝే నుపసఙ్ఖేయ్యో,

తస్స నత్థి పురక్ఖతం.

వీతతణ్హో పురాభేదాతి. పురా కాయస్స భేదా, పురా అత్తభావస్స భేదా, పురా కళేవరస్స నిక్ఖేపా, పురా జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా వీతతణ్హో విగతతణ్హో చత్తతణ్హో వన్తతణ్హో ముత్తతణ్హో పహీనతణ్హో పటినిస్సట్ఠతణ్హో, వీతరాగో విగతరాగో చత్తరాగో వన్తరాగో ముత్తరాగో పహీనరాగో పటినిస్సట్ఠరాగో, నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతిభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి.

భగవాతి గారవాధివచనం. అపి చ భగ్గరాగోతి భగవా, భగ్గదోసోతి భగవా, భగ్గమోహోతి భగవా, భగ్గమానోతి భగవా, భగ్గదిట్ఠీతి భగవా, భగ్గతణ్హోతి భగవా, భగ్గకిలేసోతి భగవా, భజి విభజి పవిభజి ధమ్మరతనన్తి భగవా, భవానం అన్తకరోతి భగవా, భావితకాయో భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞోతి భగవా, భజి వా భగవా అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసాని విజనవాతాని మనుస్సరాహస్సేయ్యకాని పటిసల్లానసారుప్పానీతి భగవా, భాగీ వా భగవా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి భగవా, భాగీ వా భగవా అత్థరసస్స ధమ్మరసస్స విముత్తిరసస్స అధిసీలస్స అధిచిత్తస్స అధిపఞ్ఞాయాతి భగవా, భాగీ వా భగవా చతున్నం ఝానానం చతున్నం అప్పమఞ్ఞానం చతున్నం అరూపసమాపత్తీనన్తి భగవా, భాగీ వా భగవా అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం అట్ఠన్నం అభిభాయతనానం నవన్నం అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తీనన్తి భగవా, భాగీ వా భగవా దసన్నం పఞ్ఞాభావనానం దసన్నం కసిణసమాపత్తీనం ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స అసుభసమాపత్తియాతి భగవా, భాగీ వా భగవా చతున్నం సతిపట్ఠానానం చతున్నం సమ్మప్పధానానం చతున్నం ఇద్ధిపాదానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పఞ్చన్నం బలానం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్సాతి భగవా, భాగీ వా భగవా దసన్నం తథాగతబలానం చతున్నం వేసారజ్జానం చతున్నం పటిసమ్భిదానం ఛన్నం అభిఞ్ఞానం ఛన్నం బుద్ధధమ్మానన్తి భగవా. భగవాతి నేతం నామం మాతరా కతం, న పితరా కతం, న భాతరా కతం, న భగినియా కతం, న మిత్తామచ్చేహి కతం, న ఞాతిసాలోహితేహి కతం, న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం, న దేవతాహి కతం; విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం భగవాతి – వీతతణ్హో పురాభేదాతి భగవా.

పుబ్బమన్తమనిస్సితోతి పుబ్బన్తో వుచ్చతి అతీతో అద్ధా. అతీతం అద్ధానం ఆరబ్భ తణ్హా పహీనా, దిట్ఠి పటినిస్సట్ఠా తణ్హాయ పహీనత్తా, దిట్ఠియా పటినిస్సట్ఠత్తా. ఏవమ్పి పుబ్బమన్తమనిస్సితో. అథ వా ‘‘ఏవంరూపో అహోసిం అతీతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం న సమన్నానేతి, ‘‘ఏవంవేదనో అహోసిం… ఏవంసఞ్ఞో అహోసిం… ఏవంసఙ్ఖారో అహోసిం… ఏవంవిఞ్ఞాణో అహోసిం అతీతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం న సమన్నానేతి. ఏవమ్పి పుబ్బమన్తమనిస్సితో. అథ వా ‘‘ఇతి మే చక్ఖు [చక్ఖుం (సీ. క.)] అహోసి అతీతమద్ధానం – ఇతి రూపా’’తి తత్థ న ఛన్దరాగపటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణం, న ఛన్దరాగపటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స న తదభినన్దతి; న తదభినన్దన్తో. ఏవమ్పి పుబ్బమన్తమనిస్సితో. ‘‘ఇతి మే సోతం అహోసి అతీతమద్ధానం – ఇతి సద్దా’’తి, ‘‘ఇతి మే ఘానం అహోసి అతీతమద్ధానం – ఇతి గన్ధా’’తి, ‘‘ఇతి మే జివ్హా అహోసి అతీతమద్ధానం – ఇతి రసా’’తి, ‘‘ఇతి మే కాయో అహోసి అతీతమద్ధానం – ఇతి ఫోట్ఠబ్బా’’తి, ‘‘ఇతి మే మనో అహోసి అతీతమద్ధానం – ఇతి ధమ్మా’’తి తత్థ న ఛన్దరాగపటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణం, న ఛన్దరాగపటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స న తదభినన్దతి; న తదభినన్దన్తో. ఏవమ్పి పుబ్బమన్తమనిస్సితో. అథ వా యాని తాని పుబ్బే మాతుగామేన సద్ధిం హసితలపితకీళితాని న తదస్సాదేతి, న తం నికామేతి, న చ తేన విత్తిం ఆపజ్జతి. ఏవమ్పి పుబ్బమన్తమనిస్సితో.

వేమజ్ఝే నుపసఙ్ఖేయ్యోతి. వేమజ్ఝం వుచ్చతి పచ్చుప్పన్నో అద్ధా. పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం ఆరబ్భ తణ్హా పహీనా, దిట్ఠి పటినిస్సట్ఠా. తణ్హాయ పహీనత్తా, దిట్ఠియా పటినిస్సట్ఠత్తా రత్తోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో, దుట్ఠోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో, మూళ్హోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో, వినిబద్ధోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో, పరామట్ఠోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో, విక్ఖేపగతోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో, అనిట్ఠఙ్గతోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో, థామగతోతి నుపసఙ్ఖేయ్యో; తే అభిసఙ్ఖారా పహీనా; అభిసఙ్ఖారానం పహీనత్తా గతియా నుపసఙ్ఖేయ్యో, నేరయికోతి వా తిరచ్ఛానయోనికోతి వా పేత్తివిసయికోతి వా మనుస్సోతి వా దేవోతి వా రూపీతి వా అరూపీతి వా సఞ్ఞీతి వా అసఞ్ఞీతి వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా. సో హేతు నత్థి పచ్చయో నత్థి కారణం నత్థి యేన సఙ్ఖం గచ్ఛేయ్యాతి – వేమజ్ఝే నుపసఙ్ఖేయ్యో.

తస్స నత్థి పురక్ఖతన్తి. తస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. పురేక్ఖారాతి ద్వే పురేక్ఖారా – తణ్హాపురేక్ఖారో చ దిట్ఠిపురేక్ఖారో చ…పే… అయం తణ్హాపురేక్ఖారో…పే… అయం దిట్ఠిపురేక్ఖారో. తస్స తణ్హాపురేక్ఖారో పహీనో, దిట్ఠిపురేక్ఖారో పటినిస్సట్ఠో. తణ్హాపురేక్ఖారస్స పహీనత్తా, దిట్ఠిపురేక్ఖారస్స పటినిస్సట్ఠత్తా న తణ్హం వా దిట్ఠిం వా పురతో కత్వా చరతి, న తణ్హాధజో న తణ్హాకేతు న తణ్హాధిపతేయ్యో, న దిట్ఠిధజో న దిట్ఠికేతు న దిట్ఠాధిపతేయ్యో, న తణ్హాయ వా దిట్ఠియా వా పరివారితో చరతి. ఏవమ్పి తస్స నత్థి పురక్ఖతం. అథ వా ‘‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం న సమన్నానేతి, ‘‘ఏవంవేదనో సియం… ఏవంసఞ్ఞో సియం… ఏవంసఙ్ఖారో సియం… ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం న సమన్నానేతి. ఏవమ్పి తస్స నత్థి పురక్ఖతం. అథ వా ‘‘ఇతి మే చక్ఖు సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి రూపా’’తి అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం న పణిదహతి, చేతసో అప్పణిధానప్పచ్చయా న తదభినన్దతి; న తదభినన్దన్తో. ఏవమ్పి తస్స నత్థి పురక్ఖతం. ‘‘ఇతి మే సోతం సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి సద్దా’’తి, ‘‘ఇతి మే ఘానం సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి గన్ధా’’తి, ‘‘ఇతి మే జివ్హా సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి రసా’’తి, ‘‘ఇతి మే కాయో సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి ఫోట్ఠబ్బా’’తి, ‘‘ఇతి మే మనో సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి ధమ్మా’’తి అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం న పణిదహతి, చేతసో అప్పణిధానప్పచ్చయా న తదభినన్దతి; న తదభినన్దన్తో. ఏవమ్పి తస్స నత్థి పురక్ఖతం. అథ వా ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో’’తి వా అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం న పణిదహతి, చేతసో అప్పణిధానప్పచ్చయా న తదభినన్దతి; న తదభినన్దతో. ఏవమ్పి తస్స నత్థి పురక్ఖతం.

తేనాహ భగవా –

‘‘వీతతణ్హో పురాభేదా, [ఇతి భగవా]

పుబ్బమన్తమనిస్సితో;

వేమజ్ఝే నుపసఙ్ఖేయ్యో,

తస్స నత్థి పురక్ఖత’’న్తి.

౮౫. అక్కోధనో అసన్తాసీ, అవికత్థీ అకుక్కుచో;

మన్తభాణీ అనుద్ధతో, స వే వాచాయతో ముని.

అక్కోధనో అసన్తాసీతి. అక్కోధనోతి యఞ్హి ఖో వుత్తం. అపి చ కోధో తావ వత్తబ్బో. దసహాకారేహి కోధో జాయతి – ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తి కోధో జాయతి, ‘‘అనత్థం మే చరతీ’’తి కోధో జాయతి, ‘‘అనత్థం మే చరిస్సతీ’’తి కోధో జాయతి, ‘‘పియస్స మే మనాపస్స అనత్థం అచరి… అనత్థం చరతి… అనత్థం చరిస్సతీ’’తి కోధో జాయతి, ‘‘అప్పియస్స మే అమనాపస్స అత్థం అచరి… అత్థం చరతి… అత్థం చరిస్సతీ’’తి కోధో జాయతి, అట్ఠానే వా పన కోధో జాయతి. యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో, పటిఘం పటివిరోధో, కోపో పకోపో సమ్పకోపో, దోసో పదోసో సమ్పదోసో, చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో, కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం, దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం, బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం, విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం, అసురోపో [అస్సురోపో (సీ. క.)] అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి కోధో.

అపి చ కోధస్స అధిమత్తపరిత్తతా వేదితబ్బా. అత్థి కఞ్చి [కిఞ్చి (క.)] కాలం కోధో చిత్తావిలకరణమత్తో హోతి, న చ తావ ముఖకులానవికులానో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో ముఖకులానవికులానమత్తో హోతి, న చ తావ హనుసఞ్చోపనో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో హనుసఞ్చోపనమత్తో హోతి, న చ తావ ఫరుసవాచం నిచ్ఛారణో [ఫరుసవాచనిచ్ఛారణో (స్యా.)] హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో ఫరుసవాచం నిచ్ఛారణమత్తో హోతి, న చ తావ దిసావిదిసానువిలోకనో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో దిసావిదిసానువిలోకనమత్తో హోతి, న చ తావ దణ్డసత్థపరామసనో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో దణ్డసత్థపరామసనమత్తో హోతి, న చ తావ దణ్డసత్థఅబ్భుక్కిరణో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో దణ్డసత్థఅబ్భుక్కిరణమత్తో హోతి, న చ తావ దణ్డసత్థఅభినిపాతనో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో దణ్డసత్థఅభినిపాతమత్తో హోతి, న చ తావ ఛిన్నవిచ్ఛిన్నకరణో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో ఛిన్నవిచ్ఛిన్నకరణమత్తో హోతి, న చ తావ సమ్భఞ్జనపలిభఞ్జనో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో సమ్భఞ్జనపలిభఞ్జనమత్తో హోతి, న చ తావ అఙ్గమఙ్గఅపకడ్ఢనో హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో అఙ్గమఙ్గఅపకడ్ఢనమత్తో హోతి, న చ తావ జీవితావోరోపనో [జీవితపనాసనో (స్యా.)] హోతి; అత్థి కఞ్చి కాలం కోధో జీవితావోరోపనమత్తో హోతి, న చ తావ సబ్బచాగపరిచ్చాగాయ సణ్ఠితో హోతి. యతో కోధో పరపుగ్గలం ఘాటేత్వా అత్తానం ఘాటేతి, ఏత్తావతా కోధో పరముస్సదగతో పరమవేపుల్లప్పత్తో హోతి. యస్స సో కోధో పహీనో సముచ్ఛిన్నో వూపసన్తో పటిపస్సద్ధో అభబ్బుప్పత్తికో ఞాణగ్గినా దడ్ఢో, సో వుచ్చతి అక్కోధనో. కోధస్స పహీనత్తా అక్కోధనో, కోధవత్థుస్స పరిఞ్ఞాతత్తా అక్కోధనో, కోధహేతుస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా అక్కోధనోతి – అక్కోధనో.

అసన్తాసీతి ఇధేకచ్చో తాసీ హోతి ఉత్తాసీ పరిత్తాసీ, సో తసతి న ఉత్తసతి పరిత్తసతి భాయతి సన్తాసం ఆపజ్జతి. కులం వా న లభామి, గణం వా న లభామి, ఆవాసం వా న లభామి, లాభం వా న లభామి, యసం వా న లభామి, పసంసం వా న లభామి, సుఖం వా న లభామి, చీవరం వా న లభామి, పిణ్డపాతం వా న లభామి, సేనాసనం వా న లభామి, గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం వా న లభామి, గిలానుపట్ఠాకం వా న లభామి, అప్పఞ్ఞాతోమ్హీతి తసతి ఉత్తసతి పరిత్తసతి భాయతి సన్తాసం ఆపజ్జతి.

ఇధ భిక్ఖు అసన్తాసీ హోతి అనుత్తాసీ అపరిత్తాసీ; సో న తసతి న ఉత్తసతి న పరిత్తసతి న భాయతి న సన్తాసం ఆపజ్జతి. కులం వా న లభామి, గణం వా న లభామి, ఆవాసం వా న లభామి, లాభం వా న లభామి, యసం వా న లభామి, పసంసం వా న లభామి, సుఖం వా న లభామి, చీవరం వా న లభామి, పిణ్డపాతం వా న లభామి, సేనాసనం వా న లభామి, గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం వా న లభామి, గిలానుపట్ఠాకం వా న లభామి, అప్పఞ్ఞాతోమ్హీతి న తసతి న ఉత్తసతి న పరిత్తసతి న భాయతి న సన్తాసం ఆపజ్జతీతి – అక్కోధనో అసన్తాసీ.

అవికత్థీ అకుక్కుచోతి. ఇధేకచ్చో కత్థీ హోతి వికత్థీ, సో కత్థతి వికత్థతి – అహమస్మి సీలసమ్పన్నోతి వా వతసమ్పన్నోతి వా సీలబ్బతసమ్పన్నోతి వా జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. ఉచ్చా కులా పబ్బజితోతి వా మహాకులా పబ్బజితోతి వా, మహాభోగకులా పబ్బజితోతి వా ఉళారభోగకులా పబ్బజితోతి వా, ఞాతో యసస్సీ గహట్ఠపబ్బజితానన్తి వా, లాభిమ్హి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి వా, సుత్తన్తికోతి వా వినయధరోతి వా ధమ్మకథికోతి వా, ఆరఞ్ఞికోతి వా పిణ్డపాతికోతి వా పంసుకూలికోతి వా తేచీవరికోతి వా, సపదానచారికోతి వా ఖలుపచ్ఛాభత్తికోతి వా నేసజ్జికోతి వా యథాసన్థతికోతి వా, పఠమస్స ఝానస్స లాభీతి వా దుతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా తతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా చతుత్థస్స ఝానస్స లాభీతి వా, ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా కత్థతి వికత్థతి. ఏవం న కత్థతి న వికత్థతి, కత్థనా వికత్థనా ఆరతో విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – అవికత్థీ.

అకుక్కుచోతి. కుక్కుచ్చన్తి హత్థకుక్కుచ్చమ్పి కుక్కుచ్చం, పాదకుక్కుచ్చమ్పి కుక్కుచ్చం, హత్థపాదకుక్కుచ్చమ్పి కుక్కుచ్చం, అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితా కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితా, వికాలే కాలసఞ్ఞితా కాలే వికాలసఞ్ఞితా, అవజ్జే వజ్జసఞ్ఞితా వజ్జే అవజ్జసఞ్ఞితా; యం ఏవరూపం కుక్కుచ్చం కుక్కుచ్చాయనా కుక్కుచ్చాయితత్తం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో – ఇదం వుచ్చతి కుక్కుచ్చం.

అపి చ ద్వీహి కారణేహి ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో కతత్తా చ అకతత్తా చ. కథం కతత్తా చ అకతత్తా చ ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో? ‘‘కతం మే కాయదుచ్చరితం, అకతం మే కాయసుచరిత’’న్తిఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో; ‘‘కతం మే వచీదుచ్చరితం, అకతం మే వచీసుచరితం… కతం మే మనోదుచ్చరితం, అకతం మే మనోసుచరిత’’న్తి – ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో; ‘‘కతో మే పాణాతిపాతో, అకతా మే పాణాతిపాతా వేరమణీ’’తి – ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో; ‘‘కతం మే అదిన్నాదానం, అకతా మే అదిన్నాదానా వేరమణీ’’తి – ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో; ‘‘కతో మే కామేసుమిచ్ఛాచారో, అకతా మే కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ’’తి – ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో; ‘‘కతో మే ముసావాదో, అకతా మే ముసావాదా వేరమణీ’’తి… ‘‘కతా మే పిసుణా వాచా, అకతా మే పిసుణాయ వాచాయ వేరమణీ’’తి… ‘‘కతా మే ఫరుసా వాచా, అకతా మే ఫరుసాయ వాచాయ వేరమణీ’’తి… ‘‘కతో మే సమ్ఫప్పలాపో, అకతా మే సమ్ఫప్పలాపా వేరమణీ’’తి… ‘‘కతా మే అభిజ్ఝా, అకతా మే అనభిజ్ఝా’’తి… ‘‘కతో మే బ్యాపాదో, అకతో మే అబ్యాపాదో’’తి… ‘‘కతా మే మిచ్ఛాదిట్ఠి, అకతా మే సమ్మాదిట్ఠీ’’తి – ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో. ఏవం కతత్తా చ అకతత్తా చ ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో.

అథ వా ‘‘సీలేసుమ్హి న పరిపూరకారీ’’తి – ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో; ‘‘ఇన్ద్రియేసుమ్హి అగుత్తద్వారో’’తి… ‘‘భోజనే అమత్తఞ్ఞుమ్హీ’’తి… ‘‘జాగరియం అననుయుత్తోమ్హీ’’తి… ‘‘న సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతోమ్హీ’’తి… ‘‘అభావితా మే చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి… ‘‘అభావితా మే చత్తారో సమ్మప్పధానా’’తి… ‘‘అభావితా మే చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి… ‘‘అభావితాని మే పఞ్చిన్ద్రియానీ’’తి… ‘‘అభావితాని మే పఞ్చ బలానీ’’తి… ‘‘అభావితా మే సత్త బోజ్ఝఙ్గా’’తి… ‘‘అభావితో మే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి… ‘‘దుక్ఖం మే అపరిఞ్ఞాత’’న్తి… ‘‘సముదయో మే అప్పహీనో’’తి… ‘‘మగ్గో మే అభావితో’’తి… ‘‘నిరోధో మే అసచ్ఛికతో’’తి – ఉప్పజ్జతి కుక్కుచ్చం చేతసో విప్పటిసారో మనోవిలేఖో. యస్సేతం కుక్కుచ్చం పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢం, సో వుచ్చతి అకుక్కుచ్చోతి – అవికత్థీ అకుక్కుచో.

మన్తభాణీ అనుద్ధతోతి. మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. మన్తాయ పరిగ్గహేత్వా పరిగ్గహేత్వా వాచం భాసతి బహుమ్పి కథేన్తో బహుమ్పి భణన్తో బహుమ్పి దీపయన్తో బహుమ్పి వోహరన్తో. దుక్కథితం దుబ్భణితం దుల్లపితం దురుత్తం దుబ్భాసితం వాచం న భాసతీతి – మన్తభాణీ. అనుద్ధతోతి. తత్థ కతమం ఉద్ధచ్చం? యం చిత్తస్స ఉద్ధచ్చం అవూపసమో చేతసో విక్ఖేపో భన్తత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి ఉద్ధచ్చం. యస్సేతం ఉద్ధచ్చం పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢం, సో వుచ్చతి అనుద్ధతోతి – మన్తభాణీ అనుద్ధతో.

స వే వాచాయతో మునీతి. ఇధ భిక్ఖు ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో థేతో పచ్చయికో అవిసంవాదకో లోకస్స. పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి – ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా, సహితానం వా అనుప్పదాతా, సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి. ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి – యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి – కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ నిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం. చతూహి వచీసుచరితేహి సమన్నాగతో చతుద్దోసాపగతం వాచం భాసతి, బాత్తింసాయ తిరచ్ఛానకథాయ ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతి.

దస కథావత్థూని కథేసి, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథం కథేతి, సన్తుట్ఠీకథం కథేతి, పవివేకకథం… అసంసగ్గకథం… వీరియారమ్భకథం… సీలకథం… సమాధికథం… పఞ్ఞాకథం… విముత్తికథం … విముత్తిఞాణదస్సనకథం… సతిపట్ఠానకథం… సమ్మప్పధానకథం… ఇద్ధిపాదకథం… ఇన్ద్రియకథం… బలకథం… బోజ్ఝఙ్గకథం… మగ్గకథం… ఫలకథం… నిబ్బానకథం కథేతి. వాచాయతోతి యత్తో పరియత్తో గుత్తో గోపితో రక్ఖితో వూపసన్తో. మునీతి. మోనం వుచ్చతి ఞాణం. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి…పే… సఙ్గజాలమతిచ్చ సో మునీతి – స వే వాచాయతో ముని.

తేనాహ భగవా –

‘‘అక్కోధనో అసన్తాసీ, అవికత్థీ అకుక్కుచో;

మన్తభాణీ అనుద్ధతో, స వే వాచాయతో మునీ’’తి.

౮౬. నిరాసత్తి అనాగతే, అతీతం నానుసోచతి;

వివేకదస్సీ ఫస్సేసు, దిట్ఠీసు చ న నీయతి.

నిరాసత్తి అనాగతేతి. ఆసత్తి వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. యస్సేసా ఆసత్తి తణ్హా పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి. ఏవమ్పి నిరాసత్తి అనాగతే. అథ వా ‘‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం న సమన్నానేతి, ‘‘ఏవంవేదనో సియం… ఏవంసఞ్ఞో సియం… ఏవంసఙ్ఖారో సియం… ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం న సమన్నానేతి. ఏవమ్పి నిరాసత్తి అనాగతే. అథ వా ‘‘ఇతి మే చక్ఖు సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి రూపా’’తి అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం న పణిదహతి, చేతసో అప్పణిధానప్పచ్చయా న తదభినన్దతి; న తదభినన్దన్తో. ఏవమ్పి నిరాసత్తి అనాగతే. ‘‘ఇతి మే సోతం సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి సద్దా’’తి…పే… ‘‘ఇతి మే మనో సియా అనాగతమద్ధానం – ఇతి ధమ్మా’’తి అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం న పణిదహతి, చేతసో అప్పణిధానప్పచ్చయా న తదభినన్దతి; న తదభినన్దన్తో. ఏవమ్పి నిరాసత్తి అనాగతే. అథ వా ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం న పణిదహతి, చేతసో అప్పణిధానప్పచ్చయా న తదభినన్దతి; న తదభినన్దన్తో. ఏవమ్పి నిరాసత్తి అనాగతే.

అతీతం నానుసోచతీతి. విపరిణతం వా వత్థుం న సోచతి, విపరిణతస్మిం వా వత్థుస్మిం న సోచతి, ‘‘చక్ఖు మే విపరిణత’’న్తి న సోచతి, ‘‘సోతం మే… ఘానం మే… జివ్హా మే… కాయో మే… రూపా మే… సద్దా మే… గన్ధా మే… రసా మే… ఫోట్ఠబ్బా మే… కులం మే… గణో మే… ఆవాసో మే… లాభో మే… యసో మే… పసంసా మే… సుఖం మే… చీవరం మే… పిణ్డపాతో మే… సేనాసనం మే… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారో మే… మాతా మే… పితా మే… భాతా మే… భగినీ మే… పుత్తో మే… ధీతా మే… మిత్తా మే… అమచ్చా మే… ఞాతకా మే… సాలోహితా మే విపరిణతా’’తి న సోచతి న కిలమతి న పరిదేవతి న ఉరత్తాళిం కన్దతి న సమ్మోహం ఆపజ్జతీతి – అతీతం నానుసోచతి.

వివేకదస్సీ ఫస్సేసూతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సో సోతసమ్ఫస్సో ఘానసమ్ఫస్సో జివ్హాసమ్ఫస్సో కాయసమ్ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో, అధివచనసమ్ఫస్సో పటిఘసమ్ఫస్సో, సుఖవేదనీయో ఫస్సో దుక్ఖవేదనీయో ఫస్సో అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో ఫస్సో, కుసలో ఫస్సో అకుసలో ఫస్సో అబ్యాకతో ఫస్సో, కామావచరో ఫస్సో రూపావచరో ఫస్సో అరూపావచరో ఫస్సో, సుఞ్ఞతో ఫస్సో అనిమిత్తో ఫస్సో అప్పణిహితో ఫస్సో, లోకియో ఫస్సో లోకుత్తరో ఫస్సో, అతీతో ఫస్సో అనాగతో ఫస్సో పచ్చుప్పన్నో ఫస్సో; యో ఏవరూపో ఫస్సో ఫుసనా సమ్ఫుసనా సమ్ఫుసితత్తం – అయం వుచ్చతి ఫస్సో.

వివేకదస్సీ ఫస్సేసూతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి అత్తేన వా అత్తనియేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా, సోతసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి… ఘానసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి… జివ్హాసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి… కాయసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి… మనోసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి… అధివచనసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి… పటిఘసమ్ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి… సుఖవేదనీయం ఫస్సం… దుక్ఖవేదనీయం ఫస్సం… అదుక్ఖమసుఖవేదనీయం ఫస్సం… కుసలం ఫస్సం… అకుసలం ఫస్సం… అబ్యాకతం ఫస్సం… కామావచరం ఫస్సం… రూపావచరం ఫస్సం… అరూపావచరం ఫస్సం… లోకియం ఫస్సం వివిత్తం పస్సతి అత్తేన వా అత్తనియేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా.

అథ వా అతీతం ఫస్సం అనాగతేహి చ పచ్చుప్పన్నేహి చ ఫస్సేహి వివిత్తం పస్సతి, అనాగతం ఫస్సం అతీతేహి చ పచ్చుప్పన్నేహి చ ఫస్సేహి వివిత్తం పస్సతి, పచ్చుప్పన్నం ఫస్సం అతీతేహి చ అనాగతేహి చ ఫస్సేహి వివిత్తం పస్సతి. అథ వా యే తే ఫస్సా అరియా అనాసవా లోకుత్తరా సుఞ్ఞతపటిసఞ్ఞుత్తా, తే ఫస్సే వివిత్తే పస్సతి రాగేన దోసేన మోహేన కోధేన ఉపనాహేన మక్ఖేన పళాసేన ఇస్సాయ మచ్ఛరియేన మాయాయ సాఠేయ్యేన థమ్భేన సారమ్భేన మానేన అతిమానేన మదేన పమాదేన సబ్బకిలేసేహి సబ్బదుచ్చరితేహి సబ్బదరథేహి సబ్బపరిళాహేహి సబ్బసన్తాపేహి సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారేహి వివిత్తే పస్సతీతి – వివేకదస్సీ ఫస్సేసు.

దిట్ఠీసు చ న నీయతీతి. తస్స ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని పహీనాని సముచ్ఛిన్నాని వూపసన్తాని పటిపస్సద్ధాని అభబ్బుప్పత్తికాని ఞాణగ్గినా దడ్ఢాని. సో దిట్ఠియా న యాయతి న నీయతి న వుయ్హతి న సంహరీయతి; నపి తం దిట్ఠిగతం సారతో పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి – దిట్ఠీసు చ న నీయతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘నిరాసత్తి అనాగతే, అతీతం నానుసోచతి;

వివేకదస్సీ ఫస్సేసు, దిట్ఠీసు చ న నీయతీ’’తి.

౮౭. పతిలీనో అకుహకో, అపిహాలు అమచ్ఛరీ;

అప్పగబ్భో అజేగుచ్ఛో, పేసుణేయ్యే చ నో యుతో.

పతిలీనో అకుహకోతి. పతిలీనోతి రాగస్స పహీనత్తా పతిలీనో, దోసస్స పహీనత్తా పతిలీనో, మోహస్స పహీనత్తా పతిలీనో, కోధస్స… ఉపనాహస్స … మక్ఖస్స… పళాసస్స… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియస్స…పే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం పహీనత్తా పతిలీనో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పతిలీనో హోతి? ఇమస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అస్మిమానో పహీనో హోతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావంకతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పతిలీనో హోతీ’’తి – పతిలీనో.

అకుహకోతి తీణి కుహనవత్థూని – పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు, ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు, సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు.

కతమం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధ గహపతికా భిక్ఖుం నిమన్తేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. సో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అత్థికో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం భియ్యోకమ్యతం ఉపాదాయ చీవరం పచ్చక్ఖాతి, పిణ్డపాతం పచ్చక్ఖాతి, సేనాసనం పచ్చక్ఖాతి, గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పచ్చక్ఖాతి. సో ఏవమాహ – ‘‘కిం సమణస్స మహగ్ఘేన చీవరేన! ఏతం సారుప్పం యం సమణో సుసానా వా సఙ్కారకూటా వా పాపణికా వా నన్తకాని ఉచ్చినిత్వా సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన పిణ్డపాతేన! ఏతం సారుప్పం యం సమణో ఉఞ్ఛాచరియాయ పిణ్డియాలోపేన జీవికం కప్పేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన సేనాసనేన! ఏతం సారుప్పం యం సమణో రుక్ఖమూలికో వా అస్స సోసానికో వా అబ్భోకాసికో వా. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన! ఏతం సారుప్పం యం సమణో పూతిముత్తేన వా హరితకీఖణ్డేన వా ఓసధం కరేయ్యా’’తి. తదుపాదాయ లూఖం చీవరం ధారేతి, లూఖం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జతి, లూఖం సేనాసనం పటిసేవతి, లూఖం గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పటిసేవతి. తమేనం గహపతికా ఏవం జానన్తి – ‘‘అయం సమణో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆరద్ధవీరియో ధుతవాదో’’తి భియ్యో భియ్యో నిమన్తేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. సో ఏవమాహ – ‘‘తిణ్ణం సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి. సద్ధాయ సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి, దేయ్యధమ్మస్స సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి, దక్ఖిణేయ్యానం సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి. ‘తుమ్హాకఞ్చేవాయం సద్ధా అత్థి, దేయ్యధమ్మో చ సంవిజ్జతి, అహఞ్చ పటిగ్గాహకో. సచేహం న పటిగ్గహేస్సామి, ఏవం తుమ్హే పుఞ్ఞేన పరిబాహిరా భవిస్సన్తి. న మయ్హం ఇమినా అత్థో. అపి చ తుమ్హాకంయేవ అనుకమ్పాయ పటిగ్గణ్హామీ’’’తి. తదుపాదాయ బహుమ్పి చీవరం పటిగ్గణ్హాతి, బహుమ్పి పిణ్డపాతం పటిగ్గణ్హాతి, బహుమ్పి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పటిగ్గణ్హాతి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు.

కతమం ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో, ‘‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’’తి, గమనం సణ్ఠపేతి ఠానం సణ్ఠపేతి నిసజ్జం సణ్ఠపేతి సయనం సణ్ఠపేతి, పణిధాయ గచ్ఛతి పణిధాయ తిట్ఠతి పణిధాయ నిసీదతి పణిధాయ సేయ్యం కప్పేతి, సమాహితో వియ గచ్ఛతి సమాహితో వియ తిట్ఠతి సమాహితో వియ నిసీదతి సమాహితో వియ సేయ్యం కప్పేతి, ఆపాథకజ్ఝాయీవ హోతి. యా ఏవరూపా ఇరియాపథస్స ఠపనా ఆఠపనా [అట్ఠపనా (సీ.)] సణ్ఠపనా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు.

కతమం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో, ‘‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’’తి, అరియధమ్మసన్నిస్సితం వాచం భాసతి. ‘‘యో ఏవరూపం చీవరం ధారేతి సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యో ఏవరూపం పత్తం ధారేతి… లోహథాలకం ధారేతి… ధమ్మకరణం ధారేతి… పరిసావనం ధారేతి… కుఞ్చికం ధారేతి… ఉపాహనం ధారేతి… కాయబన్ధనం ధారేతి… ఆయోగం ధారేతి సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యస్స ఏవరూపో ఉపజ్ఝాయో సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యస్స ఏవరూపో ఆచరియో… ఏవరూపా సమానుపజ్ఝాయకా… సమానాచరియకా… మిత్తా… సన్దిట్ఠా… సమ్భత్తా… సహాయా సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యో ఏవరూపే విహారే వసతి సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యో ఏవరూపే అడ్ఢయోగే వసతి… పాసాదే వసతి… హమ్మియే వసతి… గుహాయం వసతి… లేణే వసతి… కుటియా వసతి… కూటాగారే వసతి… అట్టే వసతి … మాళే వసతి… ఉద్దణ్డే వసతి… ఉపట్ఠానసాలాయం వసతి… మణ్డపే వసతి… రుక్ఖమూలే వసతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి.

అథ వా కోరజికకోరజికో [కోరఞ్జికకోరఞ్జికో (సీ.)] భాకుటికభాకుటికో కుహకకుహకో లపకలపకో ముఖసమ్భావికో, ‘‘అయం సమణో ఇమాసం ఏవరూపానం సన్తానం విహారసమాపత్తీనం లాభీ’’తి తాదిసం గమ్భీరం గూళ్హం నిపుణం పటిచ్ఛన్నం లోకుత్తరం సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తం కథం కథేసి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు. యస్సిమాని తీణి కుహనవత్థూని పహీనాని సముచ్ఛిన్నాని వూపసన్తాని పటిపస్సద్ధాని అభబ్బుప్పత్తికాని ఞాణగ్గినా దడ్ఢాని, సో వుచ్చతి అకుహకోతి – పతిలీనో అకుహకో.

అపిహాలు అమచ్ఛరీతి. పిహా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. యస్సేసా పిహా తణ్హా పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా, సో వుచ్చతి అపిహాలు. సో రూపే న పిహేతి, సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులం… గణం… ఆవాసం… లాభం… యసం… పసంసం… సుఖం… చీవరం… పిణ్డపాతం… సేనాసనం… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం… కామధాతుం… రూపధాతుం… అరూపధాతుం… కామభవం… రూపభవం… అరూపభవం… సఞ్ఞాభవం… అసఞ్ఞాభవం … నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవం… ఏకవోకారభవం… చతువోకారభవం… పఞ్చవోకారభవం… అతీతం… అనాగతం… పచ్చుప్పన్నం… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే న పిహేతి న ఇచ్ఛతి న సాదియతి న పత్థేతి నాభిజప్పతీతి – అపిహాలు. అమచ్ఛరీతి పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛరం మచ్ఛరాయనా మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. అపి చ ఖన్ధమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ధాతుమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ఆయతనమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం గాహో – ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. యస్సేతం మచ్ఛరియం పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢం, సో వుచ్చతి అమచ్ఛరీతి – అపిహాలు అమచ్ఛరీ.

అప్పగబ్భో అజేగుచ్ఛోతి. పాగబ్భియన్తి తీణి పాగబ్భియాని – కాయికం పాగబ్భియం, వాచసికం పాగబ్భియం, చేతసికం పాగబ్భియం. కతమం కాయికం పాగబ్భియం? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతోపి కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి, గణగతోపి కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి, భోజనసాలాయమ్పి కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి, జన్తాఘరేపి కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి, ఉదకతిత్థేపి కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి, అన్తరఘరం పవిసన్తోపి కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి, అన్తరఘరం పవిట్ఠోపి కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం సఙ్ఘగతో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతో అచిత్తీకారకతో [అచిత్తికారకతో (స్యా. క.)] థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి తిట్ఠతి, ఘట్టయన్తోపి నిసీదతి, పురతోపి తిట్ఠతి, పురతోపి నిసీదతి, ఉచ్చేపి ఆసనే నిసీదతి, ససీసం పారుపిత్వాపి నిసీదతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి. ఏవం సఙ్ఘగతో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం గణగతో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో గణగతో అచిత్తీకారకతో థేరానం భిక్ఖూనం అనుపాహనానం చఙ్కమన్తానం సఉపాహనో చఙ్కమతి, నీచే చఙ్కమే చఙ్కమన్తానం ఉచ్చే చఙ్కమే చఙ్కమతి, ఛమాయ చఙ్కమన్తానం చఙ్కమే చఙ్కమతి, ఘట్టయన్తోపి తిట్ఠతి, ఘట్టయన్తోపి నిసీదతి, పురతోపి తిట్ఠతి, పురతోపి నిసీదతి, ఉచ్చేపి ఆసనే నిసీదతి, ససీసం పారుపిత్వా నిసీదతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి. ఏవం గణగతో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం భోజనసాలాయం కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో భోజనసాలాయం అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ అనుపఖజ్జ నిసీదతి, నవేపి భిక్ఖూ ఆసనేన పటిబాహతి, ఘట్టయన్తోపి తిట్ఠతి, ఘట్టయన్తోపి నిసీదతి, పురతోపి తిట్ఠతి, పురతోపి నిసీదతి, ఉచ్చేపి ఆసనే నిసీదతి, ససీసం పారుపిత్వాపి నిసీదతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి. ఏవం భోజనసాలాయం కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం జన్తాఘరే కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో జన్తాఘరే అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి తిట్ఠతి, ఘట్టయన్తోపి నిసీదతి, పురతోపి తిట్ఠతి, పురతోపి నిసీదతి, ఉచ్చేపి ఆసనే నిసీదతి, అనాపుచ్ఛమ్పి అనజ్ఝిట్ఠోపి కట్ఠం పక్ఖిపతి, ద్వారమ్పి పిదహతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి. ఏవం జన్తాఘరే కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం ఉదకతిత్థే కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో ఉదకతిత్థే అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి ఓతరతి, పురతోపి ఓతరతి, ఘట్టయన్తోపి న్హాయతి [నహాయతి (సీ.)], పురతోపి న్హాయతి, ఉపరితోపి న్హాయతి, ఘట్టయన్తోపి ఉత్తరతి, పురతోపి ఉత్తరతి, ఉపరితోపి ఉత్తరతి. ఏవం ఉదకతిత్థే కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం అన్తరఘరం పవిసన్తో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో అన్తరఘరం పవిసన్తో అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి గచ్ఛతి, పురతోపి గచ్ఛతి, వోక్కమ్మాపి థేరానం భిక్ఖూనం పురతో పురతో గచ్ఛతి. ఏవం అన్తరఘరం పవిసన్తో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం అన్తరఘరం పవిట్ఠో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో అన్తరఘరం పవిట్ఠో, ‘‘న పవిస [పవిసథ (సీ.) ఏవమఞ్ఞేసు పదద్వయేసుపి], భన్తే’’తి వుచ్చమానో పవిసతి, ‘‘న తిట్ఠ, భన్తే’’తి వుచ్చమానో తిట్ఠతి, ‘‘న నిసీద, భన్తే’’తి వుచ్చమానో నిసీదతి, అనోకాసమ్పి పవిసతి, అనోకాసేపి తిట్ఠతి, అనోకాసేపి నిసీదతి, యానిపి తాని హోన్తి కులానం ఓవరకాని గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ. యత్థ కులిత్థియో కులధీతరో కులసుణ్హాయో కులకుమారియో నిసీదన్తి, తత్థపి సహసా పవిసతి కుమారకస్సపి సిరం పరామసతి. ఏవం అన్తరఘరం పవిట్ఠో కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి – ఇదం కాయికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కతమం వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతోపి వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి, గణగతోపి వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి, అన్తరఘరం పవిట్ఠోపి వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం సఙ్ఘగతో వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతో అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ అనాపుచ్ఛం వా అనజ్ఝిట్ఠో వా ఆరామగతానం భిక్ఖూనం ధమ్మం భణతి, పఞ్హం విసజ్జేతి, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి. ఏవం సఙ్ఘగతో వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం గణగతో వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో గణగతో అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ అనాపుచ్ఛం వా అనజ్ఝిట్ఠో వా ఆరామగతానం భిక్ఖూనం ధమ్మం భణతి, పఞ్హం విసజ్జేతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి. ఆరామగతానం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం ధమ్మం భణతి, పఞ్హం విసజ్జేతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి. ఏవం గణగతో వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి.

కథం అన్తరఘరం పవిట్ఠో వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి? ఇధేకచ్చో అన్తరఘరం పవిట్ఠో ఇత్థిం వా కుమారిం వా ఏవమాహ – ‘‘ఇత్థంనామే ఇత్థంగోత్తే కిం అత్థి? యాగు అత్థి, భత్తం అత్థి, ఖాదనీయం అత్థి. కిం పివిస్సామ, కిం భుఞ్జిస్సామ, కిం ఖాదిస్సామ? కిం వా అత్థి, కిం వా మే దస్సథా’’తి విప్పలపతి, యా ఏవరూపా వాచా పలాపో విప్పలాపో లాలప్పో లాలప్పనా లాలప్పితత్తం. ఏవం అన్తరఘరం పవిట్ఠో వాచసికం పాగబ్భియం దస్సేతి – ఇదం వాచసికం పాగబ్భియం.

కతమం చేతసికం పాగబ్భియం? ఇధేకచ్చో న ఉచ్చా కులా పబ్బజితో సమానో ఉచ్చా కులా పబ్బజితేన సద్ధిం సదిసం అత్తానం దహతి చిత్తేన, న మహాకులా పబ్బజితో సమానో మహాకులా పబ్బజితేన సద్ధిం సదిసం అత్తానం దహతి చిత్తేన, న మహాభోగకులా పబ్బజితో సమానో మహాభోగకులా పబ్బజితేన సద్ధిం సదిసం అత్తానం దహతి చిత్తేన, న ఉళారభోగకులా పబ్బజితో సమానో… న సుత్తన్తికో సమానో సుత్తన్తికేన సద్ధిం సదిసం అత్తానం దహతి చిత్తేన, న వినయధరో సమానో… న ధమ్మకథికో సమానో… న ఆరఞ్ఞికో సమానో… న పిణ్డపాతికో సమానో… న పంసుకూలికో సమానో… న తేచీవరికో సమానో… న సపదానచారికో సమానో… న ఖలుపచ్ఛాభత్తికో సమానో… న నేసజ్జికో సమానో… న యథాసన్థతికో సమానో… న పఠమస్స ఝానస్స లాభీ సమానో పఠమస్స ఝానస్స లాభినా సద్ధిం సదిసం అత్తానం దహతి చిత్తేన…పే… న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీ సమానో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభినా సద్ధిం సదిసం అత్తానం దహతి చిత్తేన – ఇదం చేతసికం పాగబ్భియం. యస్సిమాని తీణి పాగబ్భియాని పహీనాని సముచ్ఛిన్నాని వూపసన్తాని పటిపస్సద్ధాని అభబ్బుప్పత్తికాని ఞాణగ్గినా దడ్ఢాని, సో వుచ్చతి అప్పగబ్భోతి – అప్పగబ్భో.

అజేగుచ్ఛోతి. అత్థి పుగ్గలో జేగుచ్ఛో, అత్థి అజేగుచ్ఛో. కతమో చ పుగ్గలో జేగుచ్ఛో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో దుస్సీలో హోతి పాపధమ్మో అసుచిసఙ్కస్సరసమాచారో పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తో అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో అన్తోపూతి అవస్సుతో కసమ్బుజాతో – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో జేగుచ్ఛో. అథ వా కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిట్ఠీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో జేగుచ్ఛో. అథ వా కోధనో హోతి ఉపనాహీ, మక్ఖీ హోతి పళాసీ, ఇస్సుకీ హోతి మచ్ఛరీ, సఠో హోతి మాయావీ, థద్ధో హోతి అతిమానీ, పాపిచ్ఛో హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి [మిచ్ఛాదిట్ఠీ (సీ.)], సన్దిట్ఠిపరామాసీ హోతి ఆదానగ్గాహీ దుప్పటినిస్సగ్గీ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో జేగుచ్ఛో.

కతమో చ పుగ్గలో అజేగుచ్ఛో? ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతి పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో అజేగుచ్ఛో. అథ వా అక్కోధనో హోతి అనుపాయాసబహులో, బహుమ్పి వుత్తో సమానో న అభిసజ్జతి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిట్ఠీయతి, న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో అజేగుచ్ఛో. అథ వా అక్కోధనో హోతి అనుపనాహీ, అమక్ఖీ హోతి అపళాసీ, అనిస్సుకీ హోతి అమచ్ఛరీ, అసఠో హోతి అమాయావీ, అథద్ధో హోతి అనతిమానీ, న పాపిచ్ఛో హోతి న మిచ్ఛాదిట్ఠి, అసన్దిట్ఠిపరామాసీ హోతి అనాదానగ్గాహీ సుప్పటినిస్సగ్గీ – అయం వుచ్చతి పుగ్గలో అజేగుచ్ఛో. సబ్బే బాలపుథుజ్జనా జేగుచ్ఛా, పుథుజ్జనకల్యాణకం ఉపాదాయ అట్ఠ అరియపుగ్గలా అజేగుచ్ఛాతి – అప్పగబ్భో అజేగుచ్ఛో.

పేసుణేయ్యే చ నో యుతోతి. పేసుఞ్ఞన్తి ఇధేకచ్చో పిసుణవాచో హోతి, ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి సమగ్గానం వా భేత్తా [భేదో (క.)], భిన్నానం వా అనుప్పదాతా, వగ్గారామో, వగ్గరతో, వగ్గనన్దీ, వగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి – ఇదం వుచ్చతి పేసుఞ్ఞం.

అపి చ ద్వీహి కారణేహి పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి – పియకమ్యతాయ వా, భేదాధిప్పాయేన [భేదాధిప్పాయో (బహూసు)] వా. కథం పియకమ్యతాయ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి? ఇమస్స పియో భవిస్సామి, మనాపో భవిస్సామి, విస్సాసికో భవిస్సామి, అబ్భన్తరికో భవిస్సామి, సుహదయో భవిస్సామీతి. ఏవం పియకమ్యతాయ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి. కథం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి? ‘‘కథం ఇమే నానా అస్సు వినా అస్సు వగ్గా అస్సు ద్వేధా అస్సు ద్వేజ్ఝా అస్సు ద్వే పక్ఖా అస్సు భిజ్జేయ్యుం న సమాగచ్ఛేయ్యుం దుక్ఖం న ఫాసు [అఫాసుం (సీ.)] విహరేయ్యు’’న్తి. ఏవం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి. యస్సేతం పేసుఞ్ఞం పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢం, సో పేసుఞ్ఞే నో యుతో న యుత్తో న పయుత్తో న సమ్మాయుత్తోతి – పేసుణేయ్యే చ నో యుతో.

తేనాహ భగవా –

‘‘పతిలీనో అకుహకో, అపిహాలు అమచ్ఛరీ;

అప్పగబ్భో అజేగుచ్ఛో, పేసుణేయ్యే చ నో యుతో’’తి.

౮౮. సాతియేసు అనస్సావీ, అతిమానే చ నో యుతో;

సణ్హో చ పటిభానవా, న సద్ధో న విరజ్జతి.

సాతియేసు అనస్సావీతి. సాతియా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా. కింకారణా సాతియా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా? యేభుయ్యేన దేవమనుస్సా పఞ్చ కామగుణే ఇచ్ఛన్తి సాతియన్తి పత్థయన్తి పిహయన్తి అభిజప్పన్తి, తంకారణా సాతియా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా. యేసం ఏసా సాతియా తణ్హా అప్పహీనా తేసం చక్ఖుతో రూపతణ్హా సవతి ఆసవతి [పసవతి (స్యా.)] సన్దతి పవత్తతి, సోతతో సద్దతణ్హా… ఘానతో గన్ధతణ్హా… జివ్హాతో రసతణ్హా… కాయతో ఫోట్ఠబ్బతణ్హా… మనతో ధమ్మతణ్హా సవతి ఆసవతి సన్దతి పవత్తతి. యేసం ఏసా సాతియా తణ్హా పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా తేసం చక్ఖుతో రూపతణ్హా న సవతి నాసవతి [న పసవతి (స్యా.)] న సన్దతి న పవత్తతి, సోతతో సద్దతణ్హా…పే… మనతో ధమ్మతణ్హా న సవతి నాసవతి న సన్దతి న పవత్తతీతి – సాతియేసు అనస్సావీ.

అతిమానే చ నో యుతోతి. కతమో అతిమానో? ఇధేకచ్చో పరం అతిమఞ్ఞతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తం ఉన్నతి ఉన్నమో ధజో సమ్పగ్గాహో కేతుకమ్యతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి అతిమానో. యస్సేసో అతిమానో పహీనో సముచ్ఛిన్నో వూపసన్తో పటిపస్సద్ధో అభబ్బుప్పత్తికో ఞాణగ్గినా దడ్ఢో, సో అతిమానే చ నో యుతో న యుత్తో నప్పయుత్తో న సమ్మాయుత్తోతి – అతిమానే చ నో యుతో.

సణ్హో చ పటిభానవాతి. సణ్హోతి సణ్హేన కాయకమ్మేన సమన్నాగతోతి సణ్హో, సణ్హేన వచీకమ్మేన… సణ్హేన మనోకమ్మేన సమన్నాగతోతి సణ్హో, సణ్హేహి సతిపట్ఠానేహి సమన్నాగతోతి సణ్హో, సణ్హేహి సమ్మప్పధానేహి… సణ్హేహి ఇద్ధిపాదేహి… సణ్హేహి ఇన్ద్రియేహి… సణ్హేహి బలేహి… సణ్హేహి బోజ్ఝఙ్గేహి సమన్నాగతోతి సణ్హో, సణ్హేన అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సమన్నాగతోతి – సణ్హో.

పటిభానవాతి తయో పటిభానవన్తో – పరియత్తిపటిభానవా, పరిపుచ్ఛాపటిభానవా, అధిగమపటిభానవా. కతమో పరియత్తిపటిభానవా? ఇధేకచ్చస్స పకతియా పరియాపుటం హోతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం, తస్స పరియత్తిం నిస్సాయ పటిభాయతి – అయం పరియత్తిపటిభానవా. కతమో పరిపుచ్ఛాపటిభానవా? ఇధేకచ్చో పరిపుచ్ఛితా [పరిపుచ్ఛితం (సీ.), పరిపుచ్ఛకో (స్యా.)] హోతి అత్తత్థే చ ఞాయత్థే చ లక్ఖణే చ కారణే చ ఠానాఠానే చ, తస్స తం పరిపుచ్ఛం నిస్సాయ పటిభాయతి – అయం పరిపుచ్ఛాపటిభానవా. కతమో అధిగమపటిభానవా? ఇధేకచ్చస్స అధిగతా హోన్తి చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో ఇద్ధిపాదా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో చత్తారో అరియమగ్గా చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని చతస్సో పటిసమ్భిదాయో ఛ అభిఞ్ఞాయో, తస్స అత్థో ఞాతో ధమ్మో ఞాతో నిరుత్తి ఞాతా, అత్థే ఞాతే అత్థో పటిభాయతి, ధమ్మే ఞాతే ధమ్మో పటిభాయతి, నిరుత్తియా ఞాతాయ నిరుత్తి పటిభాయతి; ఇమేసు తీసు ఞాణేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. ఇమాయ పటిభానపటిసమ్భిదాయ ఉపేతో సముపేతో ఉపగతో సముపగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో సో వుచ్చతి పటిభానవా. యస్స పరియత్తి నత్థి, పరిపుచ్ఛా నత్థి, అధిగమో నత్థి, కిం తస్స పటిభాయిస్సతీతి – సణ్హో చ పటిభానవా.

న సద్ధో న విరజ్జతీతి. న సద్ధోతి సామం సయం అభిఞ్ఞాతం అత్తపచ్చక్ఖం ధమ్మం న కస్సచి సద్దహతి అఞ్ఞస్స సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా దేవస్స వా మారస్స వా బ్రహ్మునో వా. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి సామం సయం అభిఞ్ఞాతం…పే… ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి… ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి…పే… ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి… ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి…పే… ‘‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి… ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి…పే… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి… ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి…పే… ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి…పే… ‘‘ఇమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా’’తి సామం సయం అభిఞ్ఞాతం…పే… ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ, పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ…పే… చతున్నం మహాభూతానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ సామం సయం అభిఞ్ఞాతం…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి సామం సయం అభిఞ్ఞాతం అత్తపచ్చక్ఖం ధమ్మం న కస్సచి సద్దహతి అఞ్ఞస్స సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా దేవస్స వా మారస్స వా బ్రహ్మునో వా [బ్రహ్మునో వా…పే… (సీ. క.)].

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సద్దహసి త్వం, సారిపుత్త, సద్ధిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసానం; వీరియిన్ద్రియం… సతిన్ద్రియం… సమాధిన్ద్రియం… పఞ్ఞిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసాన’’న్తి?

‘‘న ఖ్వాహం ఏత్థ, భన్తే, భగవతో సద్ధాయ గచ్ఛామి సద్ధిన్ద్రియం… వీరియిన్ద్రియం… సతిన్ద్రియం… సమాధిన్ద్రియం… పఞ్ఞిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసానం. యేసం నూనేతం, భన్తే, అఞ్ఞాతం అస్స అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం పఞ్ఞాయ, తే తత్థ పరేసం సద్ధాయ గచ్ఛేయ్యుం సద్ధిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసానం. వీరియిన్ద్రియం… సతిన్ద్రియం… సమాధిన్ద్రియం … పఞ్ఞిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసానం. యేసఞ్చ ఖో ఏతం, భన్తే, ఞాతం దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫస్సితం పఞ్ఞాయ, నిక్కఙ్ఖా తే తత్థ నిబ్బిచికిచ్ఛా. సద్ధిన్ద్రియం… వీరియిన్ద్రియం… సతిన్ద్రియం… సమాధిన్ద్రియం… పఞ్ఞిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసానం. మయ్హఞ్చ ఖో, ఏతం భన్తే, ఞాతం దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫస్సితం పఞ్ఞాయ, నిక్కఙ్ఖోహం తత్థ నిబ్బిచికిచ్ఛో. సద్ధిన్ద్రియం… వీరియిన్ద్రియం… సతిన్ద్రియం… సమాధిన్ద్రియం… పఞ్ఞిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసాన’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! యేసఞ్హేతం, సారిపుత్త, అఞ్ఞాతం అస్స అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం పఞ్ఞాయ, తే తత్థ పరేసం సద్ధాయ గచ్ఛేయ్యుం సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరాయనం అమతపరియోసానన్తి.

‘‘అస్సద్ధో అకతఞ్ఞూ చ, సన్ధిచ్ఛేదో చ యో నరో;

హతావకాసో వన్తాసో, స వే ఉత్తమపోరిసో’’తి.

న సద్ధో న విరజ్జతీతి. సబ్బే బాలపుథుజ్జనా రజ్జన్తి, పుథుజ్జనకల్యాణకం ఉపాదాయ సత్త సేక్ఖా విరజ్జన్తి. అరహా నేవ రజ్జతి నో విరజ్జతి, విరత్తో సో ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా ఖయా దోసస్స వీతదోసత్తా, ఖయా మోహస్స వీతమోహత్తా. సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో…పే… జాతిమరణసంసారో నత్థి తస్స పునబ్భవోతి – న సద్ధో న విరజ్జతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘సాతియేసు అనస్సావీ, అతిమానే చ నో యుతో;

సణ్హో చ పటిభానవా, న సద్ధో న విరజ్జతీ’’తి.

౮౯. లాభకమ్యా న సిక్ఖతి, అలాభే చ న కుప్పతి;

అవిరుద్ధో చ తణ్హాయ, రసేసు [రసే చ (సీ. స్యా.)] నానుగిజ్ఝతి.

లాభకమ్యా న సిక్ఖతి, అలాభే చ న కుప్పతీతి. కథం లాభకమ్యా సిక్ఖతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భిక్ఖుం పస్సతి లాభిం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘కేన ను ఖో అయమాయస్మా లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి? తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో ఆయస్మా సుత్తన్తికో, తేనాయమాయస్మా లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి. సో లాభహేతు లాభపచ్చయా లాభకారణా లాభాభినిబ్బత్తియా లాభం పరిపాచేన్తో సుత్తన్తం పరియాపుణాతి. ఏవమ్పి లాభకమ్యా సిక్ఖతి.

అథ వా భిక్ఖు భిక్ఖుం పస్సతి లాభిం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘కేన ను ఖో అయమాయస్మా లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి? తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో ఆయస్మా వినయధరో…పే… ధమ్మకథికో… ఆభిధమ్మికో, తేనాయమాయస్మా లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి. సో లాభహేతు లాభపచ్చయా లాభకారణా లాభాభినిబ్బత్తియా లాభం పరిపాచేన్తో అభిధమ్మం పరియాపుణాతి. ఏవమ్పి లాభకమ్యా సిక్ఖతి.

అథ వా భిక్ఖు భిక్ఖుం పస్సతి లాభిం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘కేన ను ఖో అయమాయస్మా లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి? తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో ఆయస్మా ఆరఞ్ఞికో… పిణ్డపాతికో… పంసుకూలికో… తేచీవరికో… సపదానచారికో… ఖలుపచ్ఛాభత్తికో… నేసజ్జికో… యథాసన్థతికో, తేనాయమాయస్మా లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి. సో లాభహేతు లాభపచ్చయా లాభకారణా లాభాభినిబ్బత్తియా లాభం పరిపాచేన్తో ఆరఞ్ఞికో హోతి…పే… యథాసన్థతికో హోతి. ఏవమ్పి లాభకమ్యా సిక్ఖతి.

కథం న లాభకమ్యా సిక్ఖతి? ఇధ భిక్ఖు న లాభహేతు, న లాభపచ్చయా, న లాభకారణా, న లాభాభినిబ్బత్తియా, న లాభం పరిపాచేన్తో, యావదేవ అత్తదమత్థాయ అత్తసమత్థాయ అత్తపరినిబ్బాపనత్థాయ సుత్తన్తం పరియాపుణాతి, వినయం పరియాపుణాతి, అభిధమ్మం పరియాపుణాతి. ఏవమ్పి న లాభకమ్యా సిక్ఖతి.

అథ వా భిక్ఖు న లాభహేతు, న లాభపచ్చయా, న లాభకారణా, న లాభాభినిబ్బత్తియా, న లాభం పరిపాచేన్తో, యావదేవ అప్పిచ్ఛఞ్ఞేవ [అప్పిచ్ఛంయేవ (సీ.)] నిస్సాయ సన్తుట్ఠిఞ్ఞేవ నిస్సాయ సల్లేఖఞ్ఞేవ నిస్సాయ పవివేకఞ్ఞేవ నిస్సాయ ఇదమత్థితఞ్ఞేవ [ఇదమత్థికతఞ్ఞేవ (సీ.)] నిస్సాయ ఆరఞ్ఞికో హోతి, పిణ్డపాతికో హోతి, పంసుకూలికో హోతి, తేచీవరికో హోతి, సపదానచారికో హోతి, ఖలుపచ్ఛాభత్తికో హోతి, నేసజ్జికో హోతి, యథాసన్థతికో హోతి. ఏవమ్పి న లాభకమ్యా సిక్ఖతీతి – లాభకమ్యా న సిక్ఖతి.

అలాభే చ న కుప్పతీతి. కథం అలాభే కుప్పతి? ఇధేకచ్చో ‘‘కులం వా న లభామి, గణం వా న లభామి, ఆవాసం వా న లభామి, లాభం వా న లభామి, యసం వా న లభామి, పసంసం వా న లభామి, సుఖం వా న లభామి, చీవరం వా న లభామి, పిణ్డపాతం వా న లభామి, సేనాసనం వా న లభామి, గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం వా న లభామి, గిలానుపట్ఠాకం వా న లభామి, అప్పఞ్ఞాతోమ్హీ’’తి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిట్ఠీయతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. ఏవం అలాభే కుప్పతి.

కథం అలాభే న కుప్పతి? ఇధ భిక్ఖు ‘‘కులం వా న లభామి గణం వా న లభామి…పే… అప్పఞ్ఞాతోమ్హీ’’తి న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిట్ఠీయతి, న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. ఏవం అలాభే న కుప్పతీతి – లాభకమ్యా న సిక్ఖతి అలాభే చ న కుప్పతి.

అవిరుద్ధో చ తణ్హాయ, రసేసు నానుగిజ్ఝతీతి. విరుద్ధోతి యో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో, పటిఘం పటివిరోధో, కోపో పకోపో సమ్పకోపో, దోసో పదోసో సమ్పదోసో, చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో, కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం, దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం, బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో, చణ్డిక్కం, అసురోపో, అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి విరోధో. యస్సేసో విరోధో పహీనో సముచ్ఛిన్నో వూపసన్తో పటిపస్సద్ధో అభబ్బుప్పత్తికో ఞాణగ్గినా దడ్ఢో, సో వుచ్చతి అవిరుద్ధో. తణ్హాతి రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా. రసోతి మూలరసో ఖన్ధరసో తచరసో పత్తరసో పుప్ఫరసో ఫలరసో, అమ్బిలం మధురం తిత్తకం కటుకం లోణికం ఖారికం లమ్బికం [లపిలం (సీ.), లమ్బిలం (స్యా.), లబిలం (క.), ఆయతనవిభఙ్గే] కసావో సాదు అసాదు సీతం ఉణ్హం. సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా రసగిద్ధా. తే జివ్హగ్గేన రసగ్గాని పరియేసన్తా ఆహిణ్డన్తి, తే అమ్బిలం లభిత్వా అనమ్బిలం పరియేసన్తి, అనమ్బిలం లభిత్వా అమ్బిలం పరియేసన్తి; మధురం లభిత్వా అమధురం పరియేసన్తి, అమధురం లభిత్వా మధురం పరియేసన్తి; తిత్తకం లభిత్వా అతిత్తకం పరియేసన్తి, అతిత్తకం లభిత్వా తిత్తకం పరియేసన్తి; కటుకం లభిత్వా అకటుకం పరియేసన్తి, అకటుకం లభిత్వా కటుకం పరియేసన్తి; లోణికం లభిత్వా అలోణికం పరియేసన్తి, అలోణికం లభిత్వా లోణికం పరియేసన్తి; ఖారికం లభిత్వా అఖారికం పరియేసన్తి, అఖారికం లభిత్వా ఖారికం పరియేసన్తి; లమ్బికం లభిత్వా కసావం పరియేసన్తి, కసావం లభిత్వా లమ్బికం పరియేసన్తి; సాదుం లభిత్వా అసాదుం పరియేసన్తి, అసాదుం లభిత్వా సాదుం పరియేసన్తి; సీతం లభిత్వా ఉణ్హం పరియేసన్తి, ఉణ్హం లభిత్వా సీతం పరియేసన్తి. తే యం యం లభిత్వా తేన తేన న సన్తుస్సన్తి అపరాపరం పరియేసన్తి, మనాపికేసు రసేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధా. యస్సేసా రసతణ్హా పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా, సో పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘‘నేవ దవాయ న మదాయ న మణ్డనాయ న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ. ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’’తి.

యథా వనం ఆలిమ్పేయ్య యావదేవ రోపనత్థాయ, యథా వా పన అక్ఖం అబ్భఞ్జేయ్య యావదేవ భారస్స నిత్థరణత్థాయ, యథా వా పన పుత్తమంసం ఆహారం ఆహరేయ్య యావదేవ కన్తారస్స నిత్థరణత్థాయ; ఏవమేవ భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘‘నేవ దవాయ…పే… ఫాసువిహారో చా’’తి. రసతణ్హం పజహతి వినోదేతి బ్యన్తిం కరోతి అనభావం గమేతి, రసతణ్హాయ ఆరతో అస్స విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – అవిరుద్ధో చ తణ్హాయ రసేసు నానుగిజ్ఝతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘లాభకమ్యా న సిక్ఖతి, అలాభే చ న కుప్పతి;

అవిరుద్ధో చ తణ్హాయ, రసేసు నానుగిజ్ఝతీ’’తి.

౯౦. ఉపేక్ఖకో సదా సతో, న లోకే మఞ్ఞతే సమం;

న విసేసీ న నీచేయ్యో, తస్స నో సన్తి ఉస్సదా.

ఉపేక్ఖకో సదా సతోతి. ఉపేక్ఖకోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ సమన్నాగతో. చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. చక్ఖునా రూపం దిస్వా మనాపం నాభిగిజ్ఝతి నాభిహంసతి [నాభిహసతి (సీ. స్యా.)] న రాగం జనేతి, తస్స ఠితోవ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. చక్ఖునా ఖో పనేవ రూపం దిస్వా అమనాపం న మఙ్కు హోతి అప్పతిట్ఠితచిత్తో [అప్పతిట్ఠీన చిత్తో (స్యా.), అప్పతిట్ఠనచిత్తో (క.)] అలీనమనసో [ఆదినమనసో (స్యా.)] అబ్యాపన్నచేతసో, తస్స ఠితోవ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ మనాపం నాభిగిజ్ఝతి నాభిహంసతి న రాగం జనేతి, తస్స ఠితోవ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. మనసా ఖో పనేవ ధమ్మం విఞ్ఞాయ అమనాపం న మఙ్కు హోతి అప్పతిట్ఠితచిత్తో అలీనమనసో అబ్యాపన్నచేతసో, తస్స ఠితోవ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం.

చక్ఖునా రూపం దిస్వా మనాపామనాపేసు రూపేసు తస్స ఠితోవ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ మనాపామనాపేసు ధమ్మేసు తస్స ఠితోవ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం.

చక్ఖునా రూపం దిస్వా రజనీయే న రజ్జతి, దుస్సనీయే [దోసనీయే (బహూసు)] న దుస్సతి, మోహనీయే న ముయ్హతి, కోపనీయే న కుప్పతి, మదనీయే న మజ్జతి, కిలేసనీయే న కిలిస్సతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ రజనీయే న రజ్జతి దుస్సనీయే న దుస్సతి, మోహనీయే న ముయ్హతి, కోపనీయే న కుప్పతి, మదనీయే న మజ్జతి, కిలేసనీయే న కిలిస్సతి. దిట్ఠే దిట్ఠమత్తో, సుతే సుతమత్తో, ముతే ముతమత్తో, విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తో. దిట్ఠే న లిమ్పతి, సుతే న లిమ్పతి, ముతే న లిమ్పతి, విఞ్ఞాతే న లిమ్పతి. దిట్ఠే అనూపయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతి. సుతే… ముతే… విఞ్ఞాతే అనూపయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతి.

సంవిజ్జతి అరహతో చక్ఖు, పస్సతి అరహా చక్ఖునా రూపం. ఛన్దరాగో అరహతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో అరహా. సంవిజ్జతి అరహతో సోతం, సుణాతి అరహా సోతేన సద్దం. ఛన్దరాగో అరహతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో అరహా. సంవిజ్జతి అరహతో ఘానం, ఘాయతి అరహా ఘానేన గన్ధం. ఛన్దరాగో అరహతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో అరహా. సంవిజ్జతి అరహతో జివ్హా, సాయతి అరహా జివ్హాయ రసం…పే… సంవిజ్జతి అరహతో కాయో, ఫుసతి అరహా కాయేన ఫోట్ఠబ్బం…పే… సంవిజ్జతి అరహతో మనో, విజానాతి అరహా మనసా ధమ్మం. ఛన్దరాగో అరహతో నత్థి సువిముత్తచిత్తో అరహా.

చక్ఖు రూపారామం రూపరతం రూపసమ్ముదితం, తం అరహతో దన్తం గుత్తం రక్ఖితం సంవుతం, తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి. సోతం సద్దారామం…పే… ఘానం గన్ధారామం… జివ్హా రసారామా రసరతా రససమ్ముదితా, సా అరహతో దన్తా గుత్తా రక్ఖితా సంవుతా, తస్సా చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి. కాయో ఫోట్ఠబ్బారామో…పే… మనో ధమ్మారామో ధమ్మరతో ధమ్మసమ్ముదితో, సో అరహతో దన్తో గుత్తో రక్ఖితో సంవుతో, తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి.

‘‘దన్తం నయన్తి సమితిం, దన్తం రాజాభిరూహతి;

దన్తో సేట్ఠో మనుస్సేసు, యోతివాక్యం తితిక్ఖతి.

‘‘వరమస్సతరా దన్తా, ఆజానీయా చ [ఆజానియావ (స్యా.)] సిన్ధవా;

కుఞ్జరా చ మహానాగా, అత్తదన్తో తతో వరం.

‘‘న హి ఏతేహి యానేహి, గచ్ఛేయ్య అగతం దిసం;

యథాత్తనా సుదన్తేన, దన్తో దన్తేన గచ్ఛతి.

‘‘విధాసు న వికమ్పన్తి, విప్పముత్తా పునబ్భవా;

దన్తభూమిమనుప్పత్తా, తే లోకే విజితావినో.

‘‘యస్సిన్ద్రియాని భావితాని [విభావితాని (సీ.)], అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చ [అజ్ఝత్తబహిద్ధా చ (సీ.), అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ (స్యా. క.) సు. ని. ౫౨౧] సబ్బలోకే;

నిబ్బిజ్ఝ ఇమం [నిబ్బిజ్ఝిమం (స్యా.), నిబ్బిజ్జ ఇమం (క.)] పరఞ్చ లోకం, కాలం కఙ్ఖతి భావితో స దన్తో’’తి.

ఉపేక్ఖకో సదాతి. సదా సబ్బదా సబ్బకాలం నిచ్చకాలం ధువకాలం…పే… పచ్ఛిమే వయోఖన్ధే. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, వేదనాసు… చిత్తే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో…పే… సో వుచ్చతి సతోతి – ఉపేక్ఖకో సదా సతో.

న లోకే మఞ్ఞతే సమన్తి. ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానం న జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి – న లోకే మఞ్ఞతే సమం.

న విసేసీ న నీచేయ్యోతి. ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి అతిమానం న జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి ఓమానం న జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి – న విసేసీ న నీచేయ్యో.

తస్స నో సన్తి ఉస్సదాతి. తస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. ఉస్సదాతి సత్తుస్సదా – రాగుస్సదో దోసుస్సదో మోహుస్సదో మానుస్సదో దిట్ఠుస్సదో కిలేసుస్సదో కమ్ముస్సదో. తస్సిమే ఉస్సదా నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – తస్స నో సన్తి ఉస్సదా.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఉపేక్ఖకో సదా సతో, న లోకే మఞ్ఞతే సమం;

న విసేసీ న నీచేయ్యో, తస్స నో సన్తి ఉస్సదా’’తి.

౯౧. యస్స నిస్సయతా [నిస్సయనా (క.)] నత్థి, ఞత్వా ధమ్మం అనిస్సితో;

భవాయ విభవాయ వా, తణ్హా యస్స న విజ్జతి.

యస్స నిస్సయతా నత్థీతి. యస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. నిస్సయాతి ద్వే నిస్సయా – తణ్హానిస్సయో చ దిట్ఠినిస్సయో చ…పే… అయం తణ్హానిస్సయో…పే… అయం దిట్ఠినిస్సయో. తస్స తణ్హానిస్సయో పహీనో, దిట్ఠినిస్సయో పటినిస్సట్ఠో; తణ్హానిస్సయస్స పహీనత్తా దిట్ఠినిస్సయస్స పటినిస్సట్ఠత్తా నిస్సయతా యస్స నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – యస్స నిస్సయతా నత్థి.

ఞత్వా ధమ్మం అనిస్సితోతి. ఞత్వాతి ఞత్వా జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి ఞత్వా జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి ఞత్వా జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా. అనిస్సితోతి ద్వే నిస్సయా – తణ్హానిస్సయో చ దిట్ఠినిస్సయో చ…పే… అయం తణ్హానిస్సయో…పే… అయం దిట్ఠినిస్సయో. తణ్హానిస్సయం పహాయ దిట్ఠినిస్సయం పటినిస్సజ్జిత్వా చక్ఖుం అనిస్సితో, సోతం అనిస్సితో, ఘానం అనిస్సితో, జివ్హం అనిస్సితో, కాయం అనిస్సితో, మనం అనిస్సితో, రూపే… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులం… గణం… ఆవాసం…పే… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే అనిస్సితో అనల్లీనో అనుపగతో అనజ్ఝోసితో అనధిముత్తో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – ఞత్వా ధమ్మం అనిస్సితో.

భవాయ విభవాయ వా, తణ్హా యస్స న విజ్జతీతి. తణ్హాతి రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా. యస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. భవాయాతి భవదిట్ఠియా, విభవాయాతి విభవదిట్ఠియా; భవాయాతి సస్సతదిట్ఠియా, విభవాయాతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా; భవాయాతి పునప్పునభవాయ పునప్పునగతియా పునప్పునఉపపత్తియా పునప్పునపటిసన్ధియా పునప్పునఅత్తభావాభినిబ్బత్తియా. తణ్హా యస్స నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – భవాయ విభవాయ వా తణ్హా యస్స న విజ్జతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘యస్స నిస్సయతా నత్థి, ఞత్వా ధమ్మం అనిస్సితో;

భవాయ విభవాయ వా, తణ్హా యస్స న విజ్జతీ’’తి.

౯౨. తం బ్రూమి ఉపసన్తోతి, కామేసు అనపేక్ఖినం;

గన్థా తస్స న విజ్జన్తి, అతరీ సో విసత్తికం.

తం బ్రూమి ఉపసన్తోతి. ఉపసన్తో వూపసన్తో నిబ్బుతో పటిపస్సద్ధోతి. తం బ్రూమి తం కథేమి తం భణామి తం దీపయామి తం వోహరామీతి – తం బ్రూమి ఉపసన్తోతి.

కామేసు అనపేక్ఖినన్తి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. వత్థుకామే పరిజానిత్వా, కిలేసకామే పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వా కామేసు అనపేక్ఖినో వీతకామో చత్తకామో వన్తకామో ముత్తకామో పహీనకామో పటినిస్సట్ఠకామో, కామేసు వీతరాగో విగతరాగో చత్తరాగో వన్తరాగో ముత్తరాగో పహీనరాగో పటినిస్సట్ఠరాగో నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతిభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతీతి – కామేసు అనపేక్ఖినం.

గన్థా తస్స న విజ్జన్తీతి. గన్థాతి చత్తారో గన్థా – అభిజ్ఝా కాయగన్థో, బ్యాపాదో కాయగన్థో, సీలబ్బతపరామాసో కాయగన్థో, ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో. అత్తనో దిట్ఠియా రాగో అభిజ్ఝా కాయగన్థో, పరవాదేసు ఆఘాతో అప్పచ్చయో బ్యాపాదో కాయగన్థో, అత్తనో సీలం వా వతం వా సీలబ్బతం వా పరామాసో సీలబ్బతపరామాసో కాయగన్థో, అత్తనో దిట్ఠి ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో. తస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. గన్థా తస్స న విజ్జన్తీతి. గన్థా తస్స నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – గన్థా తస్స న విజ్జన్తి.

అతరీ సో విసత్తికన్తి. విసత్తికా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. విసత్తికాతి కేనట్ఠేన విసత్తికా? విసతాతి విసత్తికా, విసాలాతి విసత్తికా, విసటాతి విసత్తికా, విసమాతి విసత్తికా, విసక్కతీతి విసత్తికా, విసంహరతీతి విసత్తికా, విసంవాదికాతి విసత్తికా, విసమూలాతి విసత్తికా, విసఫలాతి విసత్తికా, విసపరిభోగాతి విసత్తికా, విసాలా వా పన సా తణ్హా రూపే… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులే… గణే… ఆవాసే…పే… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు విసతం విత్థతాతి విసత్తికా. అతరీ సో విసత్తికన్తి. సో ఇమం విసత్తికం తణ్హం అతరి ఉత్తరి పతరి సమతిక్కమి వీతివత్తీతి – అతరీ సో విసత్తికం.

తేనాహ భగవా –

‘‘తం బ్రూమి ఉపసన్తోతి, కామేసు అనపేక్ఖినం;