౧౧. కలహవివాదసుత్తనిద్దేసో

అథ కలహవివాదసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౯౭. కుతోపహూతా కలహా వివాదా, పరిదేవసోకా సహమచ్ఛరా చ;

మానాతిమానా సహపేసుణా చ, కుతోపహూతా తే తదిఙ్ఘ బ్రూహి.

కుతోపహూతా కలహా వివాదాతి. కలహోతి ఏకేన ఆకారేన కలహో; వివాదోతిపి తఞ్ఞేవ. యో కలహో సో వివాదో, యో వివాదో సో కలహో. అథ వా అపరేన ఆకారేన వివాదో వుచ్చతి కలహస్స పుబ్బభాగో వివాదో. రాజానోపి రాజూహి వివదన్తి, ఖత్తియాపి ఖత్తియేహి వివదన్తి, బ్రాహ్మణాపి బ్రాహ్మణేహి వివదన్తి, గహపతీపి గహపతీహి వివదన్తి, మాతాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి మాతరా వివదతి, పితాపి పుత్తేన వివదతి, పుత్తోపి పితరా వివదతి, భాతాపి భాతరా వివదతి, భాతాపి భగినియా వివదతి, భగినీపి భాతరా వివదతి, సహాయోపి సహాయేన వివదతి – అయం వివాదో. కతమో కలహో? ఆగారికా దణ్డపసుతా కాయేన వాచాయ కలహం కరోన్తి, పబ్బజితా ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తా కాయేన వాచాయ కలహం కరోన్తి – అయం కలహో.

కుతోపహూతా కలహా వివాదాతి. కలహా చ వివాదా చ కుతోపహూతా కుతోజాతా కుతోసఞ్జాతా కుతోనిబ్బత్తా కుతోఅభినిబ్బత్తా కుతోపాతుభూతా, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి కలహస్స చ వివాదస్స చ మూలం పుచ్ఛతి, హేతుం పుచ్ఛతి, నిదానం పుచ్ఛతి, సమ్భవం పుచ్ఛతి, పభవం పుచ్ఛతి, సముట్ఠానం పుచ్ఛతి, ఆహారం పుచ్ఛతి, ఆరమ్మణం పుచ్ఛతి, పచ్చయం పుచ్ఛతి, సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి [అజ్ఝోసతి (సీ.)] పసాదేతీతి – కుతోపహూతా కలహా వివాదా.

పరిదేవసోకా సహమచ్ఛరా చాతి. పరిదేవోతి ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స, భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స, రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స, సీలబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స, దిట్ఠిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స, అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బ్యసనేన సమన్నాగతస్స, అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠస్స, ఆదేవో పరిదేవో, ఆదేవనా పరిదేవనా, ఆదేవితత్తం పరిదేవితత్తం, వాచా పలాపో విప్పలాపో లాలప్పో లాలప్పాయనా లాలప్పాయితత్తం. సోకోతి ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స, భోగరోగసీలదిట్ఠిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స, అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బ్యసనేన సమన్నాగతస్స, అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠస్స, సోకో సోచనా సోచితత్తం, అన్తోసోకో అన్తోపరిసోకో, అన్తోడాహో అన్తోపరిడాహో, చేతసో పరిజ్ఝాయనా దోమనస్సం సోకసల్లం. మచ్ఛరన్తి పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛరియం మచ్ఛరాయనం మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. అపి చ, ఖన్ధమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ధాతుమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ఆయతనమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం గాహో. ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియన్తి – పరిదేవసోకా సహమచ్ఛరా చ.

మానాతిమానా సహపేసుణా చాతి. మానోతి ఇధేకచ్చో మానం జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. అతిమానోతి ఇధేకచ్చో పరం అతిమఞ్ఞతి జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. పేసుఞ్ఞన్తి ఇధేకచ్చో పిసుణవాచో హోతి – ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి సమగ్గానం వా భేత్తా, భిన్నానం వా అనుప్పదాతా, వగ్గారామో వగ్గరతో వగ్గనన్దీ వగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి – ఇదం వుచ్చతి పేసుఞ్ఞం. అపి చ ద్వీహి కారణేహి పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి – పియకమ్యతాయ వా భేదాధిప్పాయేన వా. కథం పియకమ్యతాయ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి? ఇమస్స పియో భవిస్సామి, మనాపో భవిస్సామి, విస్సాసికో భవిస్సామి, అబ్భన్తరికో భవిస్సామి, సుహదయో భవిస్సామీతి – ఏవం పియకమ్యతాయ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి. కథం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి? కథం ఇమే నానా అస్సు, వినా అస్సు, వగ్గా అస్సు, ద్విధా అస్సు, ద్వేజ్ఝా అస్సు, ద్వే పక్ఖా అస్సు, భిజ్జేయ్యుం న సమాగచ్ఛేయ్యుం, దుక్ఖం న ఫాసు విహరేయ్యున్తి – ఏవం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీతి – మానాతిమానా సహపేసుణా చ.

కుతోపహూతా తే తదిఙ్ఘ బ్రూహీతి. కలహో చ వివాదో చ పరిదేవో చ సోకో చ మచ్ఛరియఞ్చ మానో చ అతిమానో చ పేసుఞ్ఞఞ్చాతి – ఇమే అట్ఠ కిలేసా కుతోపహూతా కుతోజాతా కుతోసఞ్జాతా కుతోనిబ్బత్తా కుతోఅభినిబ్బత్తా కుతోపాతుభూతా, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి. ఇమేసం అట్ఠన్నం కిలేసానం మూలం పుచ్ఛతి, హేతుం పుచ్ఛతి, నిదానం పుచ్ఛతి, సమ్భవం పుచ్ఛతి, పభవం పుచ్ఛతి, సముట్ఠానం పుచ్ఛతి, ఆహారం పుచ్ఛతి, ఆరమ్మణం పుచ్ఛతి, పచ్చయం పుచ్ఛతి, సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – కుతోపహూతా తే తదిఙ్ఘం బ్రూహీతి. ఇఙ్ఘ బ్రూహి ఆచిక్ఖ దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివర విభజ ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – కుతోపహూతా తే తదిఙ్ఘ బ్రూహి.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘కుతోపహూతా కలహా వివాదా, పరిదేవసోకా సహమచ్ఛరా చ;

మానాతిమానా సహపేసుణా చ, కుతోపహూతా తే తదిఙ్ఘ బ్రూహీ’’తి.

౯౮. పియప్పహూతా కలహా వివాదా, పరిదేవసోకా సహమచ్ఛరా చ;

మానాతిమానా సహపేసుణా చ, మచ్ఛేరయుత్తా కలహా వివాదా;

వివాదజాతేసు చ పేసుణాని.

పియప్పహూతా కలహా వివాదా, పరిదేవసోకా సహమచ్ఛరా చాతి. పియాతి ద్వే పియా – సత్తా వా సఙ్ఖారా వా. కతమే సత్తా పియా? ఇధ యస్స తే హోన్తి అత్థకామా హితకామా ఫాసుకామా యోగక్ఖేమకామా మాతా వా పితా వా భాతా వా భగినీ వా పుత్తో వా ధీతా వా మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా – ఇమే సత్తా పియా. కతమే సఙ్ఖారా పియా? మనాపికా రూపా మనాపికా సద్దా మనాపికా గన్ధా మనాపికా రసా మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా – ఇమే సఙ్ఖారా పియా.

పియం వత్థుం అచ్ఛేదసఙ్కినోపి కలహం కరోన్తి, అచ్ఛిజ్జన్తేపి కలహం కరోన్తి, అచ్ఛిన్నేపి కలహం కరోన్తి. పియం వత్థుం విపరిణామసఙ్కినోపి కలహం కరోన్తి, విపరిణామన్తేపి కలహం కరోన్తి, విపరిణతేపి కలహం కరోన్తి. పియం వత్థుం అచ్ఛేదసఙ్కినోపి వివదన్తి, అచ్ఛిజ్జన్తేపి వివదన్తి, అచ్ఛిన్నేపి వివదన్తి. పియం వత్థుం విపరిణామసఙ్కినోపి వివదన్తి, విపరిణామన్తేపి వివదన్తి, విపరిణతేపి వివదన్తి. పియం వత్థుం అచ్ఛేదసఙ్కినోపి పరిదేవన్తి, అచ్ఛిజ్జన్తేపి పరిదేవన్తి, అచ్ఛిన్నేపి పరిదేవన్తి. పియం వత్థుం విపరిణామసఙ్కినోపి పరిదేవన్తి, విపరిణామన్తేపి పరిదేవన్తి, విపరిణతేపి పరిదేవన్తి. పియం వత్థుం అచ్ఛేదసఙ్కినోపి సోచన్తి, అచ్ఛిజ్జన్తేపి సోచన్తి, అచ్ఛిన్నేపి సోచన్తి. పియం వత్థుం విపరిణామసఙ్కినోపి సోచన్తి, విపరిణామన్తేపి సోచన్తి, విపరిణతేపి సోచన్తి. పియం వత్థుం రక్ఖన్తి గోపేన్తి పరిగ్గణ్హన్తి మమాయన్తి మచ్ఛరాయన్తి.

మానాతిమానా సహపేసుణా చాతి. పియం వత్థుం నిస్సాయ మానం జనేన్తి, పియం వత్థుం నిస్సాయ అతిమానం జనేన్తి. కథం పియం వత్థుం నిస్సాయ మానం జనేన్తి? మయం లాభినో మనాపికానం రూపానం సద్దానం గన్ధానం రసానం ఫోట్ఠబ్బానన్తి. ఏవం పియం వత్థుం నిస్సాయ మానం జనేన్తి. కథం పియం వత్థుం నిస్సాయ అతిమానం జనేన్తి? మయం లాభినో మనాపికానం రూపానం సద్దానం గన్ధానం రసానం ఫోట్ఠబ్బానం, ఇమే పనఞ్ఞే న లాభినో మనాపికానం రూపానం సద్దానం గన్ధానం రసానం ఫోట్ఠబ్బానన్తి. ఏవం పియం వత్థుం నిస్సాయ అతిమానం జనేన్తి. పేసుఞ్ఞన్తి ఇధేకచ్చో పిసుణవాచో హోతి, ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ…పే… ఏవం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీతి…పే… మానాతిమానా సహపేసుణా చ.

మచ్ఛేరయుత్తా కలహా వివాదాతి. కలహో చ వివాదో చ పరిదేవో చ సోకో చ మానో చ అతిమానో చ పేసుఞ్ఞఞ్చాతి – ఇమే సత్త కిలేసా మచ్ఛరియే యుత్తా పయుత్తా ఆయుత్తా సమాయుత్తాతి – మచ్ఛేరయుత్తా కలహా వివాదా.

వివాదజాతేసు చ పేసుణానీతి. వివాదే జాతే సఞ్జాతే నిబ్బత్తే అభినిబ్బత్తే పాతుభూతే పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తి; ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాయన్తి ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాయన్తి అమూసం భేదాయ. ఇతి సమగ్గానం వా భేత్తారో, భిన్నానం వా అనుప్పదాతారో, వగ్గారామా వగ్గరతా వగ్గనన్దీ వగ్గకరణిం వాచం భాసితారో హోన్తి – ఇదం వుచ్చతి పేసుఞ్ఞం. అపి చ ద్వీహి కారణేహి పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తి – పియకమ్యతాయ వా భేదాధిప్పాయేన వా. కథం పియకమ్యతాయ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తి? ఇమస్స పియా భవిస్సామ, మనాపా భవిస్సామ, విస్సాసికా భవిస్సామ, అబ్భన్తరికా భవిస్సామ, సుహదయా భవిస్సామాతి. ఏవం పియకమ్యతాయ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తి. కథం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తి? ‘‘కథం ఇమే నానా అస్సు, వినా అస్సు, వగ్గా అస్సు, ద్వేధా అస్సు, ద్వేజ్ఝా అస్సు, ద్వే పక్ఖా అస్సు, భిజ్జేయ్యుం న సమాగచ్ఛేయ్యుం, దుక్ఖం న ఫాసు విహరేయ్యు’’న్తి – ఏవం భేదాధిప్పాయేన పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తీతి – వివాదజాతేసు చ పేసుణాని.

తేనాహ భగవా –

‘‘పియప్పహూతా కలహా వివాదా, పరిదేవసోకా సహమచ్ఛరా చ;

మానాతిమానా సహపేసుణా చ, మచ్ఛేరయుత్తా కలహా వివాదా;

వివాదజాతేసు చ పేసుణానీ’’తి.

౯౯. పియా సు లోకస్మిం కుతోనిదానా, యే చాపి లోభా విచరన్తి లోకే;

ఆసా చ నిట్ఠా చ కుతోనిదానా, యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తి.

పియా సు లోకస్మిం కుతోనిదానాతి. పియా కుతోనిదానా కుతోజాతా కుతోసఞ్జాతా కుతోనిబ్బత్తా కుతోఅభినిబ్బత్తా కుతోపాతుభూతా, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి పియానం మూలం పుచ్ఛతి…పే… సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – పియా సు లోకస్మిం కుతోనిదానా.

యే చాపి లోభా విచరన్తి లోకేతి. యే చాపీతి ఖత్తియా చ బ్రాహ్మణా చ వేస్సా చ సుద్దా చ గహట్ఠా చ పబ్బజితా చ దేవా చ మనుస్సా చ. లోభాతి యో లోభో లుబ్భనా లుబ్భితత్తం సారాగో సారజ్జనా సారజ్జితత్తం అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. విచరన్తీతి విచరన్తి విహరన్తి ఇరియన్తి వత్తన్తి పాలేన్తి యపేన్తి యాపేన్తి. లోకేతి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకేతి – యే చాపి లోభా విచరన్తి లోకే.

ఆసా చ నిట్ఠా చ కుతోనిదానాతి. ఆసా చ నిట్ఠా చ కుతోనిదానా కుతోజాతా కుతోసఞ్జాతా కుతోనిబ్బత్తా కుతోఅభినిబ్బత్తా కుతోపాతుభూతా, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి ఆసాయ చ నిట్ఠాయ చ మూలం పుచ్ఛతి…పే… సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – ఆసా చ నిట్ఠా చ కుతోనిదానా. యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తీతి. యే నరస్స పరాయనా హోన్తి దీపా హోన్తి తాణా హోన్తి లేణా హోన్తి సరణా హోన్తి నిట్ఠా పరాయనా హోన్తీతి – యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తి.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘పియా సు లోకస్మిం కుతోనిదానా, యే చాపి లోభా విచరన్తి లోకే;

ఆసా చ నిట్ఠా చ కుతోనిదానా, యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తీ’’తి.

౧౦౦. ఛన్దానిదానాని పియాని లోకే, యే చాపి [యే వాపి (స్యా.)] లోభా విచరన్తి లోకే;

ఆసా చ నిట్ఠా చ ఇతోనిదానా, యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తి.

ఛన్దానిదానాని పియాని లోకేతి. ఛన్దోతి యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామస్నేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం కామోఘో కామయోగో కాముపాదానం కామచ్ఛన్దనీవరణం. అపి చ పఞ్చ ఛన్దా – పరియేసనచ్ఛన్దో, పటిలాభచ్ఛన్దో, పరిభోగచ్ఛన్దో, సన్నిధిచ్ఛన్దో, విసజ్జనచ్ఛన్దో. కతమో పరియేసనచ్ఛన్దో? ఇధేకచ్చో అజ్ఝోసితోయేవ అత్థికో ఛన్దజాతో రూపే పరియేసతి, సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే పరియేసతి – అయం పరియేసనచ్ఛన్దో. కతమో పటిలాభచ్ఛన్దో? ఇధేకచ్చో అజ్ఝోసితోయేవ అత్థికో ఛన్దజాతో రూపే పటిలభతి, సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే పటిలభతి – అయం పటిలాభచ్ఛన్దో. కతమో పరిభోగచ్ఛన్దో? ఇధేకచ్చో అజ్ఝోసితోయేవ అత్థికో ఛన్దజాతో రూపే పరిభుఞ్జతి, సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే పరిభుఞ్జతి – అయం పరిభోగచ్ఛన్దో. కతమో సన్నిధిచ్ఛన్దో? ఇధేకచ్చో అజ్ఝోసితోయేవ అత్థికో ఛన్దజాతో ధనసన్నిచయం కరోతి ‘‘ఆపదాసు భవిస్సతీ’’తి – అయం సన్నిధిచ్ఛన్దో. కతమో విసజ్జనచ్ఛన్దో? ఇధేకచ్చో అజ్ఝోసితోయేవ అత్థికో ఛన్దజాతో ధనం విసజ్జేతి హత్థారోహానం అస్సారోహానం రథికానం ధనుగ్గహానం పత్తికానం ‘‘ఇమే మం రక్ఖిస్సన్తి గోపిస్సన్తి సమ్పరివారిస్సన్తీ’’తి – అయం విసజ్జనచ్ఛన్దో. పియానీతి ద్వే పియా – సత్తా వా సఙ్ఖారా వా…పే… ఇమే సత్తా పియా…పే… ఇమే సఙ్ఖారా పియా. ఛన్దానిదానాని పియాని లోకేతి. పియా ఛన్దనిదానా ఛన్దసముదయా ఛన్దజాతికా ఛన్దపభవాతి – ఛన్దానిదానాని పియాని లోకే.

యే చాపి లోభా విచరన్తి లోకేతి. యే చాపీతి ఖత్తియా చ బ్రాహ్మణా చ వేస్సా చ సుద్దా చ గహట్ఠా చ పబ్బజితా చ దేవా చ మనుస్సా చ. లోభాతి యో లోభో లుబ్భనా లుబ్భితత్తం సారాగో సారజ్జనా సారజ్జితత్తం అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. విచరన్తీతి విచరన్తి విహరన్తి ఇరియన్తి వత్తన్తి పాలేన్తి యపేన్తి యాపేన్తి. లోకేతి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకేతి – యే చాపి లోభా విచరన్తి లోకే.

ఆసా చ నిట్ఠా చ ఇతోనిదానాతి. ఆసా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. నిట్ఠాతి ఇధేకచ్చో రూపే పరియేసన్తో రూపం పటిలభతి, రూపనిట్ఠో హోతి, సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులం… గణం… ఆవాసం… లాభం… యసం… పసంసం… సుఖం… చీవరం… పిణ్డపాతం… సేనాసనం… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం … సుత్తన్తం… వినయం… అభిధమ్మం… ఆరఞ్ఞికఙ్గం… పిణ్డపాతికఙ్గం… పంసుకూలికఙ్గం… తేచీవరికఙ్గం… సపదానచారికఙ్గం… ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గం… నేసజ్జికఙ్గం… యథాసన్థతికఙ్గం… పఠమం ఝానం… దుతియం ఝానం… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం… ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తిం… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం … నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పరియేసన్తో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పటిలభతి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తినిట్ఠో హోతి.

‘‘ఆసాయ కసతే ఖేత్తం, బీజం ఆసాయ వప్పతి;

ఆసాయ వాణిజా యన్తి, సముద్దం ధనహారకా;

యాయ ఆసాయ తిట్ఠామి, సా మే ఆసా సమిజ్ఝతీ’’తి.

ఆసాయ సమిద్ధి వుచ్చతే నిట్ఠా. ఆసా చ నిట్ఠా చ ఇతోనిదానాతి. ఆసా చ నిట్ఠా చ ఇతో ఛన్దనిదానా ఛన్దసముదయా ఛన్దజాతికా ఛన్దపభవాతి – ఆసా చ నిట్ఠా చ ఇతోనిదానా.

యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తీతి. యే నరస్స పరాయనా హోన్తి దీపా హోన్తి తాణా హోన్తి లేణా హోన్తి సరణా హోన్తి నిట్ఠా పరాయనా హోన్తీతి – యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తి.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఛన్దానిదానాని పియాని లోకే, యే చాపి లోభా విచరన్తి లోకే;

ఆసా చ నిట్ఠా చ ఇతోనిదానా, యే సమ్పరాయాయ నరస్స హోన్తీ’’తి.

౧౦౧. ఛన్దో ను లోకస్మిం కుతోనిదానో, వినిచ్ఛయా చాపి [వాపి (సీ. స్యా.)] కుతోపహూతా;

కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చ, యే చాపి ధమ్మా సమణేన వుత్తా.

ఛన్దో ను లోకస్మిం కుతోనిదానోతి. ఛన్దో కుతోనిదానో కుతోజాతో కుతోసఞ్జాతో కుతోనిబ్బత్తో కుతోఅభినిబ్బత్తో కుతోపాతుభూతో, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవోతి ఛన్దస్స మూలం పుచ్ఛతి…పే… సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – ఛన్దో ను లోకస్మిం కుతోనిదానో.

వినిచ్ఛయా చాపి కుతోపహూతాతి. వినిచ్ఛయా కుతోపహూతా కుతోజాతా కుతోసఞ్జాతా కుతోనిబ్బత్తా కుతోఅభినిబ్బత్తా కుతోపాతుభూతా, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి వినిచ్ఛయానం మూలం పుచ్ఛతి…పే… సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – వినిచ్ఛయా చాపి కుతోపహూతా.

కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చాతి. కోధోతి యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో, పటిఘం పటివిరోధో, కోపో పకోపో సమ్పకోపో, దోసో పదోసో సమ్పదోసో, చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో, కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం, దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం, బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం, విరోధో పటివిరోధో, చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స. మోసవజ్జం వుచ్చతి ముసావాదో. కథంకథా వుచ్చతి విచికిచ్ఛాతి – కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చ.

యే చాపి ధమ్మా సమణేన వుత్తాతి. యే చాపీతి యే కోధేన చ మోసవజ్జేన చ కథంకథాయ చ సహగతా సహజాతా సంసట్ఠా సమ్పయుత్తా, ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణా – ఇమే వుచ్చన్తి యే చాపి ధమ్మా. అథ వా యే తే కిలేసా అఞ్ఞజాతికా అఞ్ఞవిహితకా – ఇమే వుచ్చన్తి యే చాపి ధమ్మా. సమణేన వుత్తాతి సమణేన సమితపాపేన బ్రాహ్మణేన బాహితపాపధమ్మేన భిక్ఖునా భిన్నకిలేసమూలేన సబ్బాకుసలమూలబన్ధనా పముత్తేన వుత్తా పవుత్తా ఆచిక్ఖితా దేసితా పఞ్ఞపితా పట్ఠపితా వివటా విభత్తా ఉత్తానీకతా పకాసితాతి – యే చాపి ధమ్మా సమణేన వుత్తా.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘ఛన్దో ను లోకస్మిం కుతోనిదానో, వినిచ్ఛతా చాపి కుతోపహూతా;

కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చ, యే చాపి ధమ్మా సమణేన వుత్తా’’తి.

౧౦౨. సాతం అసాతన్తి యమాహు లోకే, తమూపనిస్సాయ పహోతి ఛన్దో;

రూపేసు దిస్వా విభవం భవఞ్చ, వినిచ్ఛయం కుబ్బతి [కూరుతే (స్యా.)] జన్తు లోకే.

సాతం అసాతన్తి యమాహు లోకేతి. సాతన్తి సుఖా చ వేదనా, ఇట్ఠఞ్చ వత్థు [వత్థుం (సీ. క.)]. అసాతన్తి దుక్ఖా చ వేదనా, అనిట్ఠఞ్చ వత్థు. యమాహు లోకేతి యం ఆహంసు యం కథేన్తి యం భణన్తి యం దీపేన్తి యం వోహరన్తీతి – సాతం అసాతన్తి యమాహు లోకే.

తమూపనిస్సాయ పహోతి ఛన్దోతి. సాతాసాతం నిస్సాయ, సుఖదుక్ఖం నిస్సాయ, సోమనస్సదోమనస్సం నిస్సాయ, ఇట్ఠానిట్ఠం నిస్సాయ, అనునయపటిఘం నిస్సాయ ఛన్దో పహోతి పభవతి జాయతి సఞ్జాయతి నిబ్బత్తతి అభినిబ్బత్తతీతి – తమూపనిస్సాయ పహోతి ఛన్దో.

రూపేసు దిస్వా విభవం భవఞ్చాతి. రూపేసూతి చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం. కతమో రూపానం భవో? యో రూపానం భవో జాతి సఞ్జాతి నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో – అయం రూపానం భవో. కతమో రూపానం విభవో? యో రూపానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధానం – అయం రూపానం విభవో. రూపేసు దిస్వా విభవం భవఞ్చాతి రూపేసు భవఞ్చ విభవఞ్చ దిస్వా పస్సిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వాతి – రూపేసు దిస్వా విభవం భవఞ్చ.

వినిచ్ఛయం కుబ్బతి జన్తు లోకేతి. వినిచ్ఛయాతి ద్వే వినిచ్ఛయా – తణ్హావినిచ్ఛయో చ, దిట్ఠివినిచ్ఛయో చ. కథం తణ్హావినిచ్ఛయం కరోతి? ఇధేకచ్చస్స అనుప్పన్నా చేవ భోగా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ భోగా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘కేన ను ఖో మే ఉపాయేన అనుప్పన్నా చేవ భోగా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ భోగా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తీ’’తి. తస్స పన ఏవం హోతి ‘‘సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానానుయోగం అనుయుత్తస్స మే అనుప్పన్నా చేవ భోగా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ భోగా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి; వికాలవిసిఖాచరియానుయోగం అనుయుత్తస్స మే అనుప్పన్నా చేవ భోగా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ భోగా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి; సమజ్జాభిచరణం అనుయుత్తస్స మే… జుతప్పమాదట్ఠానానుయోగం అనుయుత్తస్స మే… పాపమిత్తానుయోగం అనుయుత్తస్స మే అనుప్పన్నా చేవ భోగా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ భోగా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి; ఆలస్యానుయోగం అనుయుత్తస్స మే అనుప్పన్నా చేవ భోగా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ భోగా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తీ’’తి ఏవం ఞాణం కత్వా ఛ భోగానం అపాయముఖాని న సేవతి, ఛ భోగానం ఆయముఖాని సేవతి. ఏవమ్పి తణ్హావినిచ్ఛయం కరోతి.

అథ వా కసియా వా వణిజ్జాయ వా గోరక్ఖేన వా ఇస్సత్థేన [ఇస్సత్తేన (క. సీ. క.) ఇసు + సత్థ] వా రాజపోరిసేన వా సిప్పఞ్ఞతరేన వా పటిపజ్జతి. ఏవమ్పి తణ్హావినిచ్ఛయం కరోతి. కథం దిట్ఠివినిచ్ఛయం కరోతి? చక్ఖుస్మిం ఉప్పన్నే జానాతి – ‘‘అత్తా మే ఉప్పన్నో’’తి, చక్ఖుస్మిం అన్తరహితే జానాతి – ‘‘అత్తా మే అన్తరహితో విగతో మే అత్తా’’తి. ఏవమ్పి దిట్ఠివినిచ్ఛయం కరోతి. సోతస్మిం… ఘానస్మిం… జివ్హాయ… కాయస్మిం… రూపస్మిం… సద్దస్మిం… గన్ధస్మిం… రసస్మిం… ఫోట్ఠబ్బస్మిం ఉప్పన్నే జానాతి – ‘‘అత్తా మే ఉప్పన్నో’’తి, ఫోట్ఠబ్బస్మిం అన్తరహితే జానాతి – ‘‘అత్తా మే అన్తరహితో విగతో మే అత్తా’’తి. ఏవమ్పి దిట్ఠివినిచ్ఛయం కరోతి జనేతి సఞ్జనేతి నిబ్బత్తేతి అభినిబ్బత్తేతి. జన్తూతి సత్తో నరో మానవో…పే… మనుజో. లోకేతి అపాయలోకే …పే… ఆయతనలోకేతి – వినిచ్ఛయం కుబ్బతి జన్తు లోకే.

తేనాహ భగవా –

‘‘సాతం అసాతన్తి యమాహు లోకే, తమూపనిస్సాయ పహోతి ఛన్దో;

రూపేసు దిస్వా విభవం భవఞ్చ, వినిచ్ఛయం కుబ్బతి జన్తు లోకే’’తి.

౧౦౩. కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చ, ఏతేపి ధమ్మా ద్వయమేవ సన్తే;

కథంకథీ ఞాణపథాయ సిక్ఖే, ఞత్వా పవుత్తా సమణేన ధమ్మా.

కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చాతి. కోధోతి యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో…పే… మోసవజ్జం వుచ్చతి ముసావాదో. కథంకథా వుచ్చతి విచికిచ్ఛా. ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయపి కోధో జాయతి, అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయపి కోధో జాయతి. ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయపి ముసావాదో ఉప్పజ్జతి, అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయపి ముసావాదో ఉప్పజ్జతి. ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయపి కథంకథా ఉప్పజ్జతి, అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయపి కథంకథా ఉప్పజ్జతి.

కథం అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కోధో జాయతి? పకతియా అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కోధో జాయతి. అనత్థం మే అచరీతి కోధో జాయతి, అనత్థం మే చరతీతి కోధో జాయతి, అనత్థం మే చరిస్సతీతి కోధో జాయతి; పియస్స మే మనాపస్స అనత్థం అచరి … అనత్థం చరతి… అనత్థం చరిస్సతీతి కోధో జాయతి; అప్పియస్స మే అమనాపస్స అత్థం అచరి… అత్థం చరతి… అత్థం చరిస్సతీతి కోధో జాయతి. ఏవం అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కోధో జాయతి.

కథం ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కోధో జాయతి? ఇట్ఠం వత్థుం అచ్ఛేదసఙ్కినోపి కోధో జాయతి, అచ్ఛిజ్జన్తేపి కోధో జాయతి, అచ్ఛిన్నేపి కోధో జాయతి. ఇట్ఠం వత్థుం విపరిణామసఙ్కినోపి కోధో జాయతి, విపరిణామన్తేపి కోధో జాయతి, విపరిణతేపి కోధో జాయతి. ఏవం ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కోధో జాయతి.

కథం అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ ముసావాదో ఉప్పజ్జతి? ఇధేకచ్చో అన్దుబన్ధనేన [అద్దుబన్ధనేన (స్యా. క.)] వా బద్ధో [బన్ధో (స్యా. క.)]; తస్స బన్ధనస్స మోక్ఖత్థాయ సమ్పజానముసా భాసతి… రజ్జుబన్ధనేన వా బద్ధో… సఙ్ఖలికబన్ధనేన వా బద్ధో… వేత్తబన్ధనేన వా బద్ధో… లతాబన్ధనేన వా బద్ధో… పక్ఖేపబన్ధనేన వా బద్ధో… పరిక్ఖేపబన్ధనేన వా బద్ధో… గామనిగమనగరరట్ఠబన్ధనేన వా బద్ధో… జనపదబన్ధనేన వా బద్ధో; తస్స బన్ధనస్స మోక్ఖత్థాయ సమ్పజానముసా భాసతి. ఏవం అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ ముసావాదో ఉప్పజ్జతీతి.

కథం ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ ముసావాదో ఉప్పజ్జతి? ఇధేకచ్చో మనాపికానం [మనాపానం (సీ.)] రూపానం హేతు సమ్పజానముసా భాసతి… మనాపికానం సద్దానం… గన్ధానం… రసానం… ఫోట్ఠబ్బానం హేతు… చీవరహేతు… పిణ్డపాతహేతు… సేనాసనహేతు… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారహేతు సమ్పజానముసా భాసతి. ఏవం ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ ముసావాదో ఉప్పజ్జతి.

కథం అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కథంకథా ఉప్పజ్జతి? ‘‘ముచ్చిస్సామి [ముఞ్చిస్సామి (సీ.)] ను ఖో చక్ఖురోగతో, న ను ఖో ముచ్చిస్సామి చక్ఖురోగతో. ముచ్చిస్సామి ను ఖో సోతరోగతో… ఘానరోగతో… జివ్హారోగతో… కాయరోగతో… సీసరోగతో… కణ్ణరోగతో… ముఖరోగతో… ముచ్చిస్సామి ను ఖో దన్తరోగతో, న ను ఖో ముచ్చిస్సామి దన్తరోగతో’’తి. ఏవం అనిట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కథంకథా ఉప్పజ్జతి.

కథం ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కథంకథా ఉప్పజ్జతి? ‘‘లభిస్సామి ను ఖో మనాపికే [మనాపియే (సీ. క.)] రూపే, న ను ఖో లభిస్సామి మనాపికే రూపే. లభిస్సామి ను ఖో మనాపికే సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులం… గణం… ఆవాసం… లాభం… యసం… పసంసం… సుఖం… చీవరం… పిణ్డపాతం… సేనాసనం… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖార’’న్తి. ఏవం ఇట్ఠం వత్థుం నిస్సాయ కథంకథా ఉప్పజ్జతీతి – కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చ.

ఏతేపి ధమ్మా ద్వయమేవ సన్తేతి. సాతాసాతే సన్తే, సుఖదుక్ఖే సన్తే, సోమనస్సదోమనస్సే సన్తే, ఇట్ఠానిట్ఠే సన్తే, అనునయపటిఘే సన్తే సంవిజ్జమానే అత్థి ఉపలబ్భమానేతి – ఏతేపి ధమ్మా ద్వయమేవ సన్తే.

కథంకథీ ఞాణపథాయ సిక్ఖేతి. ఞాణమ్పి ఞాణపథో, ఞాణస్స ఆరమ్మణమ్పి ఞాణపథో, ఞాణసహభునోపి ధమ్మా ఞాణపథో. యథా అరియమగ్గో అరియపథో, దేవమగ్గో దేవపథో, బ్రహ్మమగ్గో బ్రహ్మపథో; ఏవమేవ ఞాణమ్పి ఞాణపథో, ఞాణస్స ఆరమ్మణమ్పి ఞాణపథో, ఞాణసహభునోపి ధమ్మా ఞాణపథో.

సిక్ఖేతి తిస్సో సిక్ఖా – అధిసీలసిక్ఖా, అధిచిత్తసిక్ఖా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. కతమా అధిసీలసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు, ఖుద్దకో సీలక్ఖన్ధో… మహన్తో సీలక్ఖన్ధో… సీలం పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో ముఖం పముఖం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – అయం అధిసీలసిక్ఖా. కతమా అధిచిత్తసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి – అయం అధిచిత్తసిక్ఖా. కతమా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు పఞ్ఞవా హోతి, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మాదుక్ఖక్ఖయగామినియా. సో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి – అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా.

కథంకథీ ఞాణపథాయ సిక్ఖేతి. కథంకథీ పుగ్గలో సకఙ్ఖో సవిలేఖో సద్వేళ్హకో సవిచికిచ్ఛో, ఞాణాధిగమాయ ఞాణఫుసనాయ ఞాణసచ్ఛికిరియాయ అధిసీలమ్పి సిక్ఖేయ్య, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖేయ్య, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖేయ్య; ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖేయ్య, జానన్తో సిక్ఖేయ్య, పస్సన్తో సిక్ఖేయ్య, పచ్చవేక్ఖన్తో సిక్ఖేయ్య, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో సిక్ఖేయ్య, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో సిక్ఖేయ్య, వీరియం పగ్గణ్హన్తో సిక్ఖేయ్య, సతిం ఉపట్ఠహన్తో సిక్ఖేయ్య, చిత్తం సమాదహన్తో సిక్ఖేయ్య, పఞ్ఞాయ పజానన్తో సిక్ఖేయ్య, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో సిక్ఖేయ్య, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో సిక్ఖేయ్య, పహాతబ్బం పజహన్తో సిక్ఖేయ్య, భావేతబ్బం భావేన్తో సిక్ఖేయ్య, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖేయ్య ఆచరేయ్య సమాచరేయ్య సమాదాయ వత్తేయ్యాతి – కథంకథీ ఞాణపథాయ సిక్ఖే.

ఞత్వా పవుత్తా సమణేన ధమ్మాతి. ఞత్వాతి ఞత్వా జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా వుత్తా పవుత్తా ఆచిక్ఖితా దేసితా పఞ్ఞపితా పట్ఠపితా వివటా విభత్తా ఉత్తానీకతా [ఉత్తానిం కతా (క.)] పకాసితా. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి ఞత్వా జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా వుత్తా పవుత్తా ఆచిక్ఖితా దేసితా పఞ్ఞపితా పట్ఠపితా వివటా విభత్తా ఉత్తానీకతా పకాసితా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి… ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి…పే… ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి… ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి…పే… ‘‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి… ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి…పే… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి… ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి…పే… ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా పహాతబ్బా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా భావేతబ్బా’’తి… ‘‘ఇమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా’’తి… ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ… పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం… చతున్నం మహాభూతానం… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి ఞత్వా జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా వుత్తా పవుత్తా ఆచిక్ఖితా దేసితా పఞ్ఞపితా పట్ఠపితా వివటా విభత్తా ఉత్తానీకతా పకాసితా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘అభిఞ్ఞాయాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అనభిఞ్ఞాయ. సనిదానాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అనిదానం. సప్పాటిహారియాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేమి, నో అప్పాటిహారియం. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞాయ ధమ్మం దేసయతో, నో అనభిఞ్ఞాయ, సనిదానం ధమ్మం దేసయతో, నో అనిదానం, సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసయతో, నో అప్పాటిహారియం, కరణీయో ఓవాదో, కరణీయా అనుసాసనీ. అలఞ్చ పన, భిక్ఖవే, వో తుట్ఠియా అలం పామోజ్జాయ అలం సోమనస్సాయ సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘోతి. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే దససహస్సీ లోకధాతు అకమ్పిత్థా’’తి – ఞత్వా పవుత్తా సమణేన ధమ్మా.

తేనాహ భగవా –

‘‘కోధో మోసవజ్జఞ్చ కథంకథా చ, ఏతేపి ధమ్మా ద్వయమేవ సన్తే;

కథంకథీ ఞాణపథాయ సిక్ఖే, ఞత్వా పవుత్తా సమణేన ధమ్మా’’తి.

౧౦౪. సాతం అసాతఞ్చ కుతోనిదానా, కిస్మిం అసన్తే న భవన్తి హేతే;

విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థం, ఏతం మే పబ్రూహి యతోనిదానం.

సాతం అసాతఞ్చ కుతోనిదానాతి. సాతా అసాతా కుతోనిదానా కుతోజాతా కుతోసఞ్జాతా కుతోనిబ్బత్తా కుతోఅభినిబ్బత్తా కుతోపాతుభూతా, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి సాతాసాతానం మూలం పుచ్ఛతి…పే… సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – సాతం అసాతఞ్చ కుతోనిదానా.

కిస్మిం అసన్తే న భవన్తి హేతేతి. కిస్మిం అసన్తే అసంవిజ్జమానే నత్థి అనుపలబ్భమానే సాతాసాతా న భవన్తి నప్పభవన్తి న జాయన్తి న సఞ్జాయన్తి న నిబ్బత్తన్తి న అభినిబ్బత్తన్తీతి – కిస్మిం అసన్తే న భవన్తి హేతే.

విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థన్తి. కతమో సాతాసాతానం భవో? యో సాతాసాతానం భవో పభవో జాతి సఞ్జాతి నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో – అయం సాతాసాతానం భవో. కతమో సాతాసాతానం విభవో? యో సాతాసాతానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధానం – అయం సాతాసాతానం విభవో. యమేతమత్థన్తి యం పరమత్థన్తి – విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థం.

ఏతం మే పబ్రూహి యతోనిదానన్తి. ఏతన్తి యం పుచ్ఛామి యం యాచామి యం అజ్ఝేసామి యం పసాదేమి. పబ్రూహీతి బ్రూహి వదేహి ఆచిక్ఖ దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివర విభజ ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – ఏతం మే పబ్రూహి. యతోనిదానన్తి యంనిదానం యంసముదయం యంజాతికం యంపభవన్తి – ఏతం మే పబ్రూహి యతోనిదానం.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘సాతం అసాతఞ్చ కుతోనిదానా, కిస్మిం అసన్తే న భవన్తి హేతే;

విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థం, ఏతం మే పబ్రూహి యతోనిదాన’’న్తి.

౧౦౫. ఫస్సనిదానం సాతం అసాతం, ఫస్సే అసన్తే న భవన్తి హేతే;

విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థం, ఏతం తే పబ్రూమి ఇతోనిదానం.

ఫస్సనిదానం సాతం అసాతన్తి. సుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా. యా తస్సేవ సుఖవేదనీయస్స ఫస్సస్స నిరోధా, యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతి. దుక్ఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా. యా తస్సేవ దుక్ఖవేదనీయస్స ఫస్సస్స నిరోధా, యం తజ్జం వేదయితం దుక్ఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా దుక్ఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, సా వూపసమ్మతి. అదుక్ఖమసుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. యా తస్సేవ అదుక్ఖమసుఖవేదనీయస్స ఫస్సస్స నిరోధా, యం తజ్జం వేదయితం అదుక్ఖమసుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా సా నిరుజ్ఝతి, వూపసమ్మతి. ఫస్సనిదానం సాతం అసాతన్తి. సాతాసాతా ఫస్సనిదానా ఫస్ససముదయా ఫస్సజాతికా ఫస్సప్పభవాతి – ఫస్సనిదానం సాతం అసాతం.

ఫస్సే అసన్తే న భవన్తి హేతేతి. ఫస్సే అసన్తే అసంవిజ్జమానే నత్థి అనుపలబ్భమానే సాతాసాతా న భవన్తి నప్పభవన్తి న జాయన్తి న సఞ్జాయన్తి న నిబ్బత్తన్తి నాభినిబ్బత్తన్తి న పాతుభవన్తీతి – ఫస్సే అసన్తే న భవన్తి హేతే.

విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థన్తి. భవదిట్ఠిపి ఫస్సనిదానా, విభవదిట్ఠిపి ఫస్సనిదానా. యమేతమత్థన్తి యం పరమత్థన్తి – విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థం.

ఏతం తే పబ్రూమి ఇతోనిదానన్తి. ఏతన్తి యం పుచ్ఛసి యం యాచసి యం అజ్ఝేససి యం పసాదేసి. పబ్రూమీతి బ్రూమి ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి పకాసేమీతి – ఏతం తే పబ్రూమి. ఇతోనిదానన్తి ఇతో ఫస్సనిదానం ఫస్ససముదయం ఫస్సజాతికం ఫస్సప్పభవన్తి – ఏతం తే పబ్రూమి ఇతోనిదానం.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఫస్సనిదానం సాతం అసాతం, ఫస్సే అసన్తే న భవన్తి హేతే;

విభవం భవఞ్చాపి యమేతమత్థం, ఏతం తే పబ్రూమి ఇతోనిదాన’’న్తి.

౧౦౬. ఫస్సో ను లోకస్మిం కుతోనిదానో, పరిగ్గహా చాపి [వాపి (సీ. స్యా.)] కుతోపహూతా;

కిస్మిం అసన్తే న మమత్తమత్థి, కిస్మిం విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సా.

ఫస్సో ను లోకస్మిం కుతోనిదానోతి. ఫస్సో కుతోనిదానో కుతోజాతో కుతోసఞ్జాతో కుతోనిబ్బత్తో కుతోఅభినిబ్బత్తో కుతోపాతుభూతో, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవోతి ఫస్సస్స మూలం పుచ్ఛతి హేతుం పుచ్ఛతి…పే… సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – ఫస్సో ను లోకస్మిం కుతోనిదానో.

పరిగ్గహా చాపి కుతోపహూతాతి పరిగ్గహా కుతోపహూతా కుతోజాతా కుతోసఞ్జాతా కుతోనిబ్బత్తా కుతోఅభినిబ్బత్తా కుతోపాతుభూతా, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి పరిగ్గహానం మూలం పుచ్ఛతి హేతుం పుచ్ఛతి…పే… సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – పరిగ్గహా చాపి కుతోపహూతా.

కిస్మిం అసన్తే న మమత్తమత్థీతి. కిస్మిం అసన్తే అసంవిజ్జమానే నత్థి అనుపలబ్భమానే మమత్తా నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – కిస్మిం అసన్తే న మమత్తమత్థి.

కిస్మిం విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సాతి. కిస్మిం విభూతే విభవితే అతిక్కన్తే సమతిక్కన్తే వీతివత్తే ఫస్సా న ఫుసన్తీతి – కిస్మిం విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సా.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘ఫస్సో ను లోకస్మిం కుతోనిదానో, పరిగ్గహా చాపి కుతోపహూతా;

కిస్మిం అసన్తే న మమత్తమత్థి, కిస్మిం విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సా’’తి.

౧౦౭. నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో, ఇచ్ఛానిదానాని పరిగ్గహాని;

ఇచ్ఛాయసన్త్యా న మమత్తమత్థి, రూపే విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సా.

నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సోతి. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. చక్ఖు చ [చక్ఖుఞ్చ (బహూసు)] రూపా చ రూపస్మిం చక్ఖుసమ్ఫస్సం ఠపేత్వా సమ్పయుత్తకా ధమ్మా నామస్మిం. ఏవమ్పి నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో. సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. సోతఞ్చ సద్దా చ రూపస్మిం సోతసమ్ఫస్సం ఠపేత్వా సమ్పయుత్తకా ధమ్మా నామస్మిం. ఏవమ్పి నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో. ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఘానఞ్చ గన్ధా చ రూపస్మిం ఘానసమ్ఫస్సం ఠపేత్వా సమ్పయుత్తకా ధమ్మా నామస్మిం. ఏవమ్పి నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో. జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. జివ్హా చ రసా చ రూపస్మిం జివ్హాసమ్ఫస్సం ఠపేత్వా సమ్పయుత్తకా ధమ్మా నామస్మిం. ఏవమ్పి నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో. కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. కాయో చ ఫోట్ఠబ్బా చ రూపస్మిం కాయసమ్ఫస్సం ఠపేత్వా సమ్పయుత్తకా ధమ్మా నామస్మిం. ఏవమ్పి నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో. మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. వత్థు రూపం రూపస్మిం, ధమ్మా రూపినో రూపస్మిం మనోసమ్ఫస్సం ఠపేత్వా సమ్పయుత్తకా ధమ్మా నామస్మిం. ఏవమ్పి నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో.

ఇచ్ఛానిదానాని పరిగ్గహానీతి. ఇచ్ఛా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. పరిగ్గహాతి ద్వే పరిగ్గహా – తణ్హాపరిగ్గహో చ దిట్ఠిపరిగ్గహో చ…పే… అయం తణ్హాపరిగ్గహో…పే… అయం దిట్ఠిపరిగ్గహో. ఇచ్ఛానిదానాని పరిగ్గహానీతి. పరిగ్గహా ఇచ్ఛానిదానా ఇచ్ఛాహేతుకా ఇచ్ఛాపచ్చయా ఇచ్ఛాకారణా ఇచ్ఛాపభవాతి – ఇచ్ఛానిదానాని పరిగ్గహాని.

ఇచ్ఛాయసన్త్యా న మమత్తమత్థీతి. ఇచ్ఛా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. మమత్తాతి ద్వే మమత్తా – తణ్హామమత్తఞ్చ దిట్ఠిమమత్తఞ్చ …పే… ఇదం తణ్హామమత్తం …పే… ఇదం దిట్ఠిమమత్తం. ఇచ్ఛాయసన్త్యా న మమత్తమత్థీతి. ఇచ్ఛాయ అసన్త్యా అసంవిజ్జమానాయ నత్థి అనుపలబ్భమానాయ మమత్తా నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – ఇచ్ఛాయసన్త్యా న మమత్తమత్థి.

రూపే విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సాతి. రూపేతి చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం. రూపే విభూతేతి చతూహాకారేహి [చతూహి కారణేహి (స్యా.)] రూపం విభూతం హోతి – ఞాతవిభూతేన [ఞాణవిభూతేన (సీ.), తదట్ఠకథాయం పన ఞాతవీతివత్తేనాతి దిస్సతి], తీరణవిభూతేన, పహానవిభూతేన, సమతిక్కమవిభూతేన. కథం ఞాతవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి? రూపం జానాతి – ‘‘యం కిఞ్చి రూపం సబ్బం రూపం చత్తారి చ మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూప’’న్తి జానాతి పస్సతి. ఏవం ఞాతవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి.

కథం తీరణవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి? ఏవం ఞాతం కత్వా రూపం తీరేతి, అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో ఈతితో ఉపద్దవతో భయతో ఉపసగ్గతో చలతో పభఙ్గుతో అధువతో అతాణతో అలేణతో అసరణతో రిత్తతో తుచ్ఛతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో ఆదీనవతో విపరిణామధమ్మతో అసారకతో అఘమూలతో వధకతో విభవతో సాసవతో సఙ్ఖతతో మారామిసతో జాతిధమ్మతో జరాధమ్మతో బ్యాధిధమ్మతో మరణధమ్మతో, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసధమ్మతో సంకిలేసికధమ్మతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో, అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో తీరేతి. ఏవం తీరణవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి.

కథం పహానవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి? ఏవం తీరయిత్వా రూపే ఛన్దరాగం పజహతి వినోదేతి బ్యన్తిం కరోతి అనభావం గమేతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపే ఛన్దరాగో తం పజహథ. ఏవం తం రూపం పహీనం భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలం తాలావత్థుకతం అనభావంకతం ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మ’’న్తి. ఏవం పహానవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి.

కథం సమతిక్కమవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి. చతస్సో అరూపసమాపత్తియో పటిలద్ధస్స రూపా విభూతా హోన్తి విభావితా అతిక్కన్తా సమతిక్కన్తా వీతివత్తా. ఏవం సమతిక్కమవిభూతేన రూపం విభూతం హోతి. ఇమేహి చతూహి కారణేహి రూపం విభూతం హోతి.

రూపే విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సాతి. రూపే విభూతే విభావితే అతిక్కన్తే సమతిక్కన్తే వీతివత్తే పఞ్చ ఫస్సా న ఫుసన్తి – చక్ఖుసమ్ఫస్సో, సోతసమ్ఫస్సో, ఘానసమ్ఫస్సో, జివ్హాసమ్ఫస్సో, కాయసమ్ఫస్సోతి – రూపే విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సా.

తేనాహ భగవా –

‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చ పటిచ్చ ఫస్సో, ఇచ్ఛానిదానాని పరిగ్గహాని;

ఇచ్ఛాయసన్త్యా న మమత్తమత్థి, రూపే విభూతే న ఫుసన్తి ఫస్సా’’తి.

౧౦౮. కథం సమేతస్స విభోతి రూపం, సుఖం దుఖఞ్చాపి [దుక్ఖం వాపి (స్యా.)] కథం విభోతి;

ఏతం మే పబ్రూహి యథా విభోతి, తం జానియామాతి [జానిస్సామాతి (సీ. క.)] మే మనో అహు.

కథం సమేతస్స విభోతి రూపన్తి. కథం సమేతస్సాతి కథం సమేతస్స కథం పటిపన్నస్స కథం ఇరియన్తస్స కథం వత్తేన్తస్స కథం పాలేన్తస్స కథం యపేన్తస్స కథం యాపేన్తస్స రూపం విభోతి విభావీయతి అతిక్కమీయతి సమతిక్కమీయతి [విభావియ్యతి అతిక్కమియ్యతి సమతిక్కమియ్యతి (బహూసు)] వీతివత్తీయతీతి – కథం సమేతస్స విభోతి రూపం.

సుఖం దుఖఞ్చాపి కథం విభోతీతి సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ కథం విభోతి విభావీయతి అతిక్కమీయతి సమతిక్కమీయతి వీతివత్తీయతీతి – సుఖం దుఖఞ్చాపి కథం విభోతి.

ఏతం మే పబ్రూహి యథా విభోతీతి. ఏతన్తి యం పుచ్ఛామి యం యాచామి యం అజ్ఝేసామి యం పసాదేమీతి – ఏతం. మే పబ్రూహీతి మే పబ్రూహి ఆచిక్ఖ దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివర విభజ ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – ఏతం మే పబ్రూహి. యథా విభోతీతి యథా విభోతి విభావీయతి అతిక్కమీయతి సమతిక్కమీయతి వీతివత్తీయతీతి – ఏతం మే పబ్రూహి యథా విభోతి.

తం జానియామాతి మే మనో అహూతి. తం జానియామాతి తం జానేయ్యామ ఆజానేయ్యామ విజానేయ్యామ పటివిజానేయ్యామ పటివిజ్ఝేయ్యామాతి – తం జానియామ. ఇతి మే మనో అహూతి ఇతి మే మనో అహు, ఇతి మే చిత్తం అహు, ఇతి మే సఙ్కప్పో అహు, ఇతి మే విఞ్ఞాణం అహూతి – తం జానియామ ఇతి మే మనో అహు.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘కథం సమేతస్స విభోతి రూపం, సుఖం దుఖఞ్చాపి కథం విభోతి;

ఏతం మే పబ్రూహి యథా విభోతి, తం జానియామాతి మే మనో అహూ’’తి.

౧౦౯. న సఞ్ఞసఞ్ఞీ న విసఞ్ఞసఞ్ఞీ, నోపి అసఞ్ఞీ న విభూతసఞ్ఞీ;

ఏవం సమేతస్స విభోతి రూపం, సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా.

న సఞ్ఞసఞ్ఞీ న విసఞ్ఞసఞ్ఞీతి. సఞ్ఞసఞ్ఞినో వుచ్చన్తి యే పకతిసఞ్ఞాయ ఠితా, నపి సో పకతిసఞ్ఞాయ ఠితో. విసఞ్ఞసఞ్ఞినో వుచ్చన్తి ఉమ్మత్తకా యే చ ఖిత్తచిత్తా [ఉక్ఖిత్తచిత్తా (స్యా.)], నపి సో ఉమ్మత్తకో, నోపి ఖిత్తచిత్తోతి – న సఞ్ఞసఞ్ఞీ న విసఞ్ఞసఞ్ఞీ.

నోపి అసఞ్ఞీ న విభూతసఞ్ఞీతి. అసఞ్ఞినో వుచ్చన్తి నిరోధసమాపన్నా యే చ అసఞ్ఞసత్తా, నపి సో నిరోధసమాపన్నో, నపి అసఞ్ఞసత్తో. విభూతసఞ్ఞినో వుచ్చన్తి యే చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం లాభినో, నపి సో చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం లాభీతి – నోపి అసఞ్ఞీ న విభూతసఞ్ఞీ.

ఏవం సమేతస్స విభోతి రూపన్తి. ఇధ భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిపటిలాభత్థాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి ఆరుప్పమగ్గసమఙ్గీతి. ఏవం సమేతస్స ఏవం పటిపన్నస్స ఏవం ఇరియన్తస్స ఏవం వత్తేన్తస్స ఏవం పాలేన్తస్స ఏవం యపేన్తస్స ఏవం యాపేన్తస్స రూపం విభోతి విభావీయతి అతిక్కమీయతి సమతిక్కమీయతి వీతివత్తీయతీతి – ఏవం సమేతస్స విభోతి రూపం.

సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖాతి. పపఞ్చాయేవ పపఞ్చసఙ్ఖా తణ్హాపపఞ్చసఙ్ఖా, దిట్ఠిపపఞ్చసఙ్ఖా, మానపపఞ్చసఙ్ఖా సఞ్ఞానిదానా సఞ్ఞాసముదయా సఞ్ఞాజాతికా సఞ్ఞాపభవాతి – సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా.

తేనాహ భగవా –

‘‘న సఞ్ఞసఞ్ఞీ న విసఞ్ఞసఞ్ఞీ, నోపి అసఞ్ఞీ న విభూతసఞ్ఞీ;

ఏవం సమేతస్స విభోతి రూపం, సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి.

౧౧౦. యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో, అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహి;

ఏత్తావతగ్గం ను వదన్తి హేకే, యక్ఖస్స సుద్ధిం ఇధ పణ్డితాసే;

ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి వదన్తి ఏత్తో.

యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నోతి. యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అయాచిమ్హ అజ్ఝేసిమ్హ పసాదయిమ్హ. అకిత్తయీ నోతి కిత్తితం పకిత్తితం ఆచిక్ఖితం దేసితం పఞ్ఞపితం పట్ఠపితం వివటం విభత్తం ఉత్తానీకతం పకాసితన్తి – యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో.

అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహీతి. అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ, అఞ్ఞం తం యాచామ, అఞ్ఞం తం అజ్ఝేసామ, అఞ్ఞం తం పసాదేమ, ఉత్తరిం తం పుచ్ఛామ. తదిఙ్ఘ బ్రూహీతి ఇఙ్ఘ బ్రూహి ఆచిక్ఖ దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివర విభజ ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహి.

ఏత్తావతగ్గం ను వదన్తి హేకే యక్ఖస్స సుద్ధిం ఇధ పణ్డితాసేతి. ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏతా అరూపసమాపత్తియో అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తి. యక్ఖస్సాతి సత్తస్స నరస్స మానవస్స పోసస్స పుగ్గలస్స జీవస్స జాగుస్స జన్తుస్స ఇన్దగుస్స మనుజస్స. సుద్ధిన్తి సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం. ఇధ పణ్డితాసేతి ఇధ పణ్డితవాదా థిరవాదా ఞాయవాదా హేతువాదా లక్ఖణవాదా కారణవాదా ఠానవాదా సకాయ లద్ధియాతి – ఏత్తావతగ్గం ను వదన్తి హేకే యక్ఖస్స సుద్ధిం ఇధ పణ్డితాసే.

ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి వదన్తి ఏత్తోతి. ఉదాహు ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏతా అరూపసమాపత్తియో అతిక్కమిత్వా సమతిక్కమిత్వా వీతివత్తేత్వా ఏత్తో అరూపసమాపత్తితో అఞ్ఞం ఉత్తరిం యక్ఖస్స సుద్ధిం విసుద్ధిం పరిసుద్ధిం ముత్తిం విముత్తిం పరిముత్తిం వదన్తి కథేన్తి భణన్తి దీపయన్తి వోహరన్తీతి – ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి వదన్తి ఏత్తో.

తేనాహ సో నిమ్మితో –

‘‘యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో, అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహి;

ఏత్తావతగ్గం ను వదన్తి హేకే, యక్ఖస్స సుద్ధిం ఇధ పణ్డితాసే;