౫. పరమట్ఠకసుత్తనిద్దేసో

అథ పరమట్ఠకసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౩౧. పరమన్తి దిట్ఠీసు పరిబ్బసానో, యదుత్తరిం కురుతే జన్తు లోకే;

హీనాతి అఞ్ఞే తతో సబ్బమాహ, తస్మా వివాదాని అవీతివత్తో.

పరమన్తి దిట్ఠీసు పరిబ్బసానోతి. సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా దిట్ఠిగతికా. తే ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతానం అఞ్ఞతరఞ్ఞతరం దిట్ఠిగతం ‘‘ఇదం పరమం అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవర’’న్తి గహేత్వా ఉగ్గహేత్వా గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వా సకాయ సకాయ దిట్ఠియా వసన్తి పవసన్తి ఆవసన్తి పరివసన్తి. యథా ఆగారికా వా ఘరేసు వసన్తి, సాపత్తికా వా ఆపత్తీసు వసన్తి, సకిలేసా వా కిలేసేసు వసన్తి; ఏవమేవ సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా దిట్ఠిగతికా. తే ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతానం అఞ్ఞతరఞ్ఞతరం దిట్ఠిగతం ‘‘ఇదం పరమం అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవర’’న్తి గహేత్వా ఉగ్గహేత్వా గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వా సకాయ సకాయ దిట్ఠియా వసన్తి పవసన్తి [సంవసన్తి (స్యా.) నత్థి సీహళపోత్థకే] ఆవసన్తి పరివసన్తీతి – పరమన్తి దిట్ఠీసు పరిబ్బసానో.

యదుత్తరిం కురుతే జన్తు లోకేతి. యదన్తి యం. ఉత్తరిం కురుతేతి ఉత్తరిం కరోతి, అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం కరోతి ‘‘అయం సత్థా సబ్బఞ్ఞూ’’తి ఉత్తరిం కరోతి, అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం కరోతి. ‘‘అయం ధమ్మో స్వాక్ఖాతో…, అయం గణో సుప్పటిపన్నో…, అయం దిట్ఠి భద్దికా…, అయం పటిపదా సుపఞ్ఞత్తా…, అయం మగ్గో నియ్యానికో’’తి ఉత్తరిం కరోతి, అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం కరోతి నిబ్బత్తేతి అభినిబ్బత్తేతి. జన్తూతి సత్తో నరో…పే… మనుజో. లోకేతి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకేతి – యదుత్తరిం కురుతే జన్తు లోకే.

హీనాతి అఞ్ఞే తతో సబ్బమాహాతి అత్తనో సత్థారం ధమ్మక్ఖానం గణం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం ఠపేత్వా సబ్బే పరప్పవాదే ఖిపతి ఉక్ఖిపతి పరిక్ఖిపతి. ‘‘సో సత్థా న సబ్బఞ్ఞూ, ధమ్మో న స్వాక్ఖాతో, గణో న సుప్పటిపన్నో, దిట్ఠి న భద్దికా, పటిపదా న సుపఞ్ఞత్తా, మగ్గో న నియ్యానికో, నత్థేత్థ సుద్ధి వా విసుద్ధి వా పరిసుద్ధి వా ముత్తి వా విముత్తి వా పరిముత్తి వా, నత్థేత్థ సుజ్ఝన్తి వా విసుజ్ఝన్తి వా పరిసుజ్ఝన్తి వా ముచ్చన్తి వా విముచ్చన్తి వా పరిముచ్చన్తి వా, హీనా నిహీనా ఓమకా లామకా ఛతుక్కా పరిత్తా’’తి ఏవమాహ ఏవం కథేతి ఏవం భణతి ఏవం దీపయతి ఏవం వోహరతీతి – హీనాతి అఞ్ఞే తతో సబ్బమాహ.

తస్మా వివాదాని అవీతివత్తోతి. తస్మాతి తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానా. వివాదానీతి దిట్ఠికలహాని దిట్ఠిభణ్డనాని దిట్ఠివిగ్గహాని దిట్ఠివివాదాని దిట్ఠిమేధగాని చ. అవీతివత్తోతి అనతిక్కన్తో అసమతిక్కన్తో అవీతివత్తోతి – తస్మా వివాదాని అవీతివత్తో.

తేనాహ భగవా –

‘‘పరమన్తి దిట్ఠీసు పరిబ్బసానో, యదుత్తరిం కురుతే జన్తు లోకే;

హీనాతి అఞ్ఞే తతో సబ్బమాహ, తస్మా వివాదాని అవీతివత్తో’’తి.

౩౨. యదత్తనీ పస్సతి ఆనిసంసం, దిట్ఠే సుతే సీలవతే ముతే వా;

తదేవ సో తత్థ సముగ్గహాయ, నిహీనతో పస్సతి సబ్బమఞ్ఞం.

యదత్తనీ పస్సతి ఆనిసంసం, దిట్ఠే సుతే సీలవతే ముతే వాతి. యదత్తనీతి యం అత్తని. అత్తా వుచ్చతి దిట్ఠిగతం. అత్తనో దిట్ఠియా ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చ ఆనిసంసం, సమ్పరాయికఞ్చ ఆనిసంసం. కతమో దిట్ఠియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో? యందిట్ఠికో సత్థా హోతి, తందిట్ఠికా సావకా హోన్తి. తందిట్ఠికం సత్థారం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి మానేన్తి పూజేన్తి, లభతి చ తతోనిదానం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం. అయం దిట్ఠియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో. కతమో దిట్ఠియా సమ్పరాయికో ఆనిసంసో? అయం దిట్ఠి అలం నాగత్తాయ వా సుపణ్ణత్తాయ వా యక్ఖత్తాయ వా అసురత్తాయ వా గన్ధబ్బత్తాయ వా మహారాజత్తాయ వా ఇన్దత్తాయ వా బ్రహ్మత్తాయ వా దేవత్తాయ వా; అయం దిట్ఠి అలం సుద్ధియా విసుద్ధియా పరిసుద్ధియా ముత్తియా విముత్తియా పరిముత్తియా; ఇమాయ దిట్ఠియా సుజ్ఝన్తి విసుజ్ఝన్తి పరిసుజ్ఝన్తి ముచ్చన్తి విముచ్చన్తి పరిముచ్చన్తి; ఇమాయ దిట్ఠియా సుజ్ఝిస్సామి విసుజ్ఝిస్సామి పరిసుజ్ఝిస్సామి ముచ్చిస్సామి విముచ్చిస్సామి పరిముచ్చిస్సామి ఆయతిం ఫలపాటికఙ్ఖీ హోతి. అయం దిట్ఠియా సమ్పరాయికో ఆనిసంసో. అత్తనో దిట్ఠియా ఇమే ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి, దిట్ఠసుద్ధియాపి ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి, సుతసుద్ధియాపి ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి, సీలసుద్ధియాపి ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి, వతసుద్ధియాపి ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి, ముతసుద్ధియాపి ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చ ఆనిసంసం సమ్పరాయికఞ్చ ఆనిసంసం. కతమో ముతసుద్ధియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో? యందిట్ఠికో సత్థా హోతి తందిట్ఠికా సావకా హోన్తి…పే… అయం ముతసుద్ధియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో. కతమో ముతసుద్ధియా సమ్పరాయికో ఆనిసంసో? అయం దిట్ఠి అలం నాగత్తాయ వా…పే… అయం ముతసుద్ధియా సమ్పరాయికో ఆనిసంసో. ముతసుద్ధియాపి ఇమే ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి దక్ఖతి ఓలోకేతి నిజ్ఝాయతి ఉపపరిక్ఖతీతి – యదత్తనీ పస్సతి ఆనిసంసం దిట్ఠే సుతే సీలవతే ముతే వా.

తదేవ సో తత్థ సముగ్గహాయాతి. తదేవాతి తం దిట్ఠిగతం. తత్థాతి సకాయ దిట్ఠియా సకాయ ఖన్తియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా. సముగ్గహాయాతి ఇదం పరమం అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరన్తి గహేత్వా ఉగ్గహేత్వా గణ్హిత్వా పరామసిత్వా అభినివిసిత్వాతి – తదేవ సో తత్థ సముగ్గహాయ.

నిహీనతో పస్సతి సబ్బమఞ్ఞన్తి. అఞ్ఞం సత్థారం ధమ్మక్ఖానం గణం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం హీనతో నిహీనతో ఓమకతో లామకతో ఛతుక్కతో పరిత్తతో దిస్సతి పస్సతి దక్ఖతి ఓలోకేతి నిజ్ఝాయతి ఉపపరిక్ఖతీతి – నిహీనతో పస్సతి సబ్బమఞ్ఞం.

తేనాహ భగవా –

‘‘యదత్తనీ పస్సతి ఆనిసంసం, దిట్ఠే సుతే సీలవతే ముతే వా;

తదేవ సో తత్థ సముగ్గహాయ, నిహీనతో పస్సతి సబ్బమఞ్ఞ’’న్తి.

౩౩. తం వాపి [చాపి (సీ.)] గన్థం కుసలా వదన్తి, యం నిస్సితో పస్సతి హీనమఞ్ఞం;

తస్మా హి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా, సీలబ్బతం భిక్ఖు న నిస్సయేయ్య.

తం వాపి గన్థం కుసలా వదన్తీతి. కుసలాతి యే తే ఖన్ధకుసలా ధాతుకుసలా ఆయతనకుసలా పటిచ్చసముప్పాదకుసలా సతిపట్ఠానకుసలా సమ్మప్పధానకుసలా ఇద్ధిపాదకుసలా ఇన్ద్రియకుసలా బలకుసలా బోజ్ఝఙ్గకుసలా మగ్గకుసలా ఫలకుసలా నిబ్బానకుసలా, తే కుసలా ఏవం వదన్తి – ‘‘గన్థో ఏసో, లగ్గనం ఏతం, బన్ధనం ఏతం, పలిబోధో ఏసో’’తి. ఏవం వదన్తి ఏవం కథేన్తి ఏవం భణన్తి ఏవం దీపయన్తి ఏవం వోహరన్తీతి – తం వాపి గన్థం కుసలా వదన్తి.

యం నిస్సితో పస్సతి హీనమఞ్ఞన్తి. యం నిస్సితోతి యం సత్థారం ధమ్మక్ఖానం గణం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం నిస్సితో సన్నిస్సితో అల్లీనో ఉపగతో అజ్ఝోసితో అధిముత్తో. పస్సతి హీనమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం సత్థారం ధమ్మక్ఖానం గణం దిట్ఠిం పటిపదం మగ్గం హీనతో నిహీనతో ఓమకతో లామకతో ఛతుక్కతో పరిత్తతో దిస్సతి పస్సతి దక్ఖతి ఓలోకేతి నిజ్ఝాయతి ఉపనిజ్ఝాయతి ఉపపరిక్ఖతీతి – యం నిస్సితో పస్సతి హీనమఞ్ఞం.

తస్మా హి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా, సీలబ్బతం భిక్ఖు న నిస్సయేయ్యాతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానా దిట్ఠం వా దిట్ఠసుద్ధిం వా సుతం వా సుతసుద్ధిం వా ముతం వా ముతసుద్ధిం వా సీలం వా సీలసుద్ధిం వా వతం వా వతసుద్ధిం వా న నిస్సయేయ్య న గణ్హేయ్య న పరామసేయ్య నాభినివేసేయ్యాతి – తస్మా హి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా సీలబ్బతం భిక్ఖు న నిస్సయేయ్య.

తేనాహ భగవా –

‘‘తం వాపి గన్థం కుసలా వదన్తి, యం నిస్సితో పస్సతి హీనమఞ్ఞం;

తస్మా హి దిట్ఠం వ సుతం ముతం వా, సీలబ్బతం భిక్ఖు న నిస్సయేయ్యా’’తి.

౩౪. దిట్ఠిమ్పి లోకస్మిం న కప్పయేయ్య, ఞాణేన వా సీలవతేన వాపి;

సమోతి అత్తానమనూపనేయ్య, హీనో న మఞ్ఞేథ విసేసి వాపి.

దిట్ఠిమ్పి లోకస్మిం న కప్పయేయ్య, ఞాణేన వా సీలవతేన వాపీతి. అట్ఠసమాపత్తిఞాణేన వా పఞ్చాభిఞ్ఞాఞాణేన వా మిచ్ఛాఞాణేన వా, సీలేన వా వతేన వా సీలబ్బతేన వా, దిట్ఠిం న కప్పయేయ్య న జనేయ్య న సఞ్జనేయ్య న నిబ్బత్తేయ్య న అభినిబ్బత్తేయ్య. లోకస్మిన్తి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకేతి – దిట్ఠిమ్పి లోకస్మిం న కప్పయేయ్య ఞాణేన వా సీలవతేన వాపి.

సమోతి అత్తానమనూపనేయ్యాతి. సదిసోహమస్మీతి అత్తానం న ఉపనేయ్య జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి – సమోతి అత్తానమనూపనేయ్య.

హీనో న మఞ్ఞేథ విసేసి వాపీతి. హీనోహమస్మీతి అత్తానం న ఉపనేయ్య జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. సేయ్యోహమస్మీతి అత్తానం న ఉపనేయ్య జాతియా వా గోత్తేన వా…పే… అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునాతి – హీనో న మఞ్ఞేథ విసేసి వాపి.

తేనాహ భగవా –

‘‘దిట్ఠిమ్పి లోకస్మిం న కప్పయేయ్య, ఞాణేన వా సీలవతేన వాపి;

సమోతి అత్తానమనూపనేయ్య, హీనో న మఞ్ఞేథ విసేసి వాపీ’’తి.

౩౫. అత్తం పహాయ అనుపాదియానో, ఞాణేనపి సో నిస్సయం నో కరోతి;

స వే వియత్తేసు న వగ్గసారీ, దిట్ఠిమ్పి సో న పచ్చేతి కిఞ్చి.

అత్తం పహాయ అనుపాదియానోతి. అత్తం పహాయాతి అత్తదిట్ఠిం పహాయ. అత్తం పహాయాతి గాహం [అత్తగాహం (సీ. క.)] పహాయ. అత్తం పహాయాతి తణ్హావసేన దిట్ఠివసేన గహితం పరామట్ఠం అభినివిట్ఠం అజ్ఝోసితం అధిముత్తం పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వాతి – అత్తం పహాయ. అనుపాదియానోతి చతూహి ఉపాదానేహి అనుపాదియమానో అగణ్హమానో అపరామాసమానో అనభినివిసమానోతి – అత్తం పహాయ అనుపాదియానో.

ఞాణేనపి సో నిస్సయం నో కరోతీతి అట్ఠసమాపత్తిఞాణేన వా పఞ్చాభిఞ్ఞాఞాణేన వా మిచ్ఛాఞాణేన వా తణ్హానిస్సయం వా దిట్ఠినిస్సయం వా న కరోతి న జనేతి న సఞ్జనేతి న నిబ్బత్తేతి న అభినిబ్బత్తేతీతి – ఞాణేనపి సో నిస్సయం నో కరోతి.

స వే వియత్తేసు న వగ్గసారీతి స వే వియత్తేసు భిన్నేసు ద్వేజ్ఝాపన్నేసు ద్వేళ్హకజాతేసు నానాదిట్ఠికేసు నానాఖన్తికేసు నానారుచికేసు నానాలద్ధికేసు నానాదిట్ఠినిస్సయం నిస్సితేసు ఛన్దాగతిం గచ్ఛన్తేసు దోసాగతిం గచ్ఛన్తేసు మోహాగతిం గచ్ఛన్తేసు భయాగతిం గచ్ఛన్తేసు న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి న దోసాగతిం గచ్ఛతి న మోహాగతిం గచ్ఛతి న భయాగతిం గచ్ఛతి న రాగవసేన గచ్ఛతి న దోసవసేన గచ్ఛతి న మోహవసేన గచ్ఛతి న మానవసేన గచ్ఛతి న దిట్ఠివసేన గచ్ఛతి న ఉద్ధచ్చవసేన గచ్ఛతి న విచికిచ్ఛావసేన గచ్ఛతి న అనుసయవసేన గచ్ఛతి న వగ్గేహి ధమ్మేహి యాయతి నియ్యతి వుయ్హతి సంహరీయతీతి – స వే వియత్తేసు న వగ్గసారీ.

దిట్ఠిమ్పి సో న పచ్చేతి కిఞ్చీతి. తస్స ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని పహీనాని సముచ్ఛిన్నాని వూపసన్తాని పటిపస్సద్ధాని అభబ్బుప్పత్తికాని ఞాణగ్గినా దడ్ఢాని. సో కిఞ్చి దిట్ఠిగతం న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి – దిట్ఠిమ్పి సో న పచ్చేతి కిఞ్చి.

తేనాహ భగవా –

‘‘అత్తం పహాయ అనుపాదియానో, ఞాణేనపి సో నిస్సయం నో కరోతి;

స వే వియత్తేసు న వగ్గసారీ, దిట్ఠిమ్పి సో న పచ్చేతి కిఞ్చీ’’తి.

౩౬. యస్సూభయన్తే పణిధీధ నత్థి, భవాభవాయ ఇధ వా హురం వా;

నివేసనా తస్స న సన్తి కేచి, ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం.

యస్సూభయన్తే పణిధీధ నత్థి, భవాభవాయ ఇధ వా హురం వాతి యస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. అన్తోతి [అన్తాతి (స్యా.)] ఫస్సో ఏకో అన్తో, ఫస్ససముదయో దుతియో అన్తో; అతీతో ఏకో అన్తో, అనాగతో దుతియో అన్తో; సుఖా వేదనా ఏకో అన్తో, దుక్ఖా వేదనా దుతియో అన్తో; నామం ఏకో అన్తో, రూపం దుతియో అన్తో; ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఏకో అన్తో, ఛ బాహిరాని ఆయతనాని దుతియో అన్తో; సక్కాయో ఏకో అన్తో, సక్కాయసముదయో దుతియో అన్తో. పణిధి వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం.

భవాభవాయాతి భవాభవాయ కమ్మభవాయ పునబ్భవాయ కామభవాయ, కమ్మభవాయ కామభవాయ పునబ్భవాయ రూపభవాయ, కమ్మభవాయ రూపభవాయ పునబ్భవాయ అరూపభవాయ, కమ్మభవాయ అరూపభవాయ పునబ్భవాయ పునప్పునభవాయ పునప్పునగతియా పునప్పునఉపపత్తియా పునప్పునపటిసన్ధియా పునప్పునఅత్తభావాభినిబ్బత్తియా. ఇధాతి సకత్తభావో, హురాతి పరత్తభావో; ఇధాతి సకరూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం, హురాతి పరరూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం; ఇధాతి ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, హురాతి ఛ బాహిరాని ఆయతనాని; ఇధాతి మనుస్సలోకో, హురాతి దేవలోకో; ఇధాతి కామధాతు, హురాతి రూపధాతు అరూపధాతు; ఇధాతి కామధాతు రూపధాతు. హురాతి అరూపధాతు. యస్సూభయన్తే పణిధీధ నత్థి భవాభవాయ ఇధ వా హురం వాతి. యస్స ఉభో అన్తే చ భవాభవాయ చ ఇధ హురఞ్చ పణిధి తణ్హా నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – యస్సూభయన్తే పణిధీధ నత్థి భవాభవాయ ఇధ వా హురం వా.

నివేసనా తస్స న సన్తి కేచీతి. నివేసనాతి ద్వే నివేసనా – తణ్హానివేసనా చ దిట్ఠినివేసనా చ…పే… అయం తణ్హానివేసనా…పే… అయం దిట్ఠినివేసనా. తస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. నివేసనా తస్స న సన్తి కేచీతి నివేసనా తస్స న సన్తి కేచి నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – నివేసనా తస్స న సన్తి కేచి.

ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతన్తి. ధమ్మేసూతి ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేసు. నిచ్ఛేయ్యాతి నిచ్ఛినిత్వా వినిచ్ఛినిత్వా విచినిత్వా పవిచినిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా. సముగ్గహీతన్తి ఓధిగ్గాహో బిలగ్గాహో వరగ్గాహో కోట్ఠాసగ్గాహో ఉచ్చయగ్గాహో సముచ్చయగ్గాహో, ‘‘ఇదం సచ్చం తచ్ఛం తథం భూతం యాథావం అవిపరీత’’న్తి గహితం పరామట్ఠం అభినివిట్ఠం అజ్ఝోసితం అధిముత్తం నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిపస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢన్తి – ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం.

తేనాహ భగవా –

‘‘యస్సూభయన్తే పణిధీధ నత్థి, భవాభవాయ ఇధ వా హురం వా;

నివేసనా తస్స న సన్తి కేచి, ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీత’’న్తి.

౩౭. తస్సీధ దిట్ఠే వ సుతే ముతే వా, పకప్పితా నత్థి అణూపి సఞ్ఞా;

తం బ్రాహ్మణం దిట్ఠిమనాదియానం, కేనీధ లోకస్మిం వికప్పయేయ్య.

తస్సీధ దిట్ఠే వ సుతే ముతే వా, పకప్పితా నత్థి అణూపి సఞ్ఞాతి. తస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. తస్స దిట్ఠే వా దిట్ఠసుద్ధియా వా సుతే వా సుతసుద్ధియా వా ముతే వా ముతసుద్ధియా వా సఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమతా సఞ్ఞావికప్పయేయ్యతా సఞ్ఞావిగ్గహేన సఞ్ఞాయ ఉట్ఠపితా సముట్ఠపితా కప్పితా పకప్పితా సఙ్ఖతా అభిసఙ్ఖతా సణ్ఠపితా, దిట్ఠి నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – తస్సీధ దిట్ఠే వ సుతే ముతే వా పకప్పితా నత్థి అణూపి సఞ్ఞా.

తం బ్రాహ్మణం దిట్ఠిమనాదియానన్తి. బ్రాహ్మణోతి సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో – సక్కాయదిట్ఠి బాహితా హోతి…పే… అసితో తాది పవుచ్చతే స బ్రహ్మా. తం బ్రాహ్మణం దిట్ఠిమనాదియానన్తి. తం బ్రాహ్మణం దిట్ఠిమనాదియన్తం అగణ్హన్తం అపరామసన్తం అనభినివేసన్తన్తి – తం బ్రాహ్మణం దిట్ఠిమనాదియానం.

కేనీధ లోకస్మిం వికప్పయేయ్యాతి. కప్పాతి ద్వే కప్పా – తణ్హాకప్పో చ దిట్ఠికప్పో చ…పే… అయం తణ్హాకప్పో…పే… అయం దిట్ఠికప్పో. తస్స తణ్హాకప్పో పహీనో, దిట్ఠికప్పో పటినిస్సట్ఠో. తణ్హాకప్పస్స పహీనత్తా, దిట్ఠికప్పస్స పటినిస్సట్ఠత్తా కేన రాగేన కప్పేయ్య కేన దోసేన కప్పేయ్య కేన మోహేన కప్పేయ్య కేన మానేన కప్పేయ్య కాయ దిట్ఠియా కప్పేయ్య కేన ఉద్ధచ్చేన కప్పేయ్య కాయ విచికిచ్ఛాయ కప్పేయ్య కేహి అనుసయేహి కప్పేయ్య – రత్తోతి వా దుట్ఠోతి వా మూళ్హోతి వా వినిబద్ధోతి వా పరామట్ఠోతి వా విక్ఖేపగతోతి వా అనిట్ఠఙ్గతోతి వా థామగతోతి వా. తే అభిసఙ్ఖారా పహీనా. అభిసఙ్ఖారానం పహీనత్తా గతియో కేన కప్పేయ్య – నేరయికోతి వా తిరచ్ఛానయోనికోతి వా పేత్తివిసయికోతి వా మనుస్సోతి వా దేవోతి వా రూపీతి వా అరూపీతి వా సఞ్ఞీతి వా అసఞ్ఞీతి వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా. సో హేతు నత్థి పచ్చయో నత్థి కారణం నత్థి, యేన కప్పేయ్య వికప్పేయ్య వికప్పం ఆపజ్జేయ్య. లోకస్మిన్తి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకేతి – కేనీధ లోకస్మిం వికప్పయేయ్య.

తేనాహ భగవా –

‘‘తస్సీధ దిట్ఠే వ సుతే ముతే వా, పకప్పితా నత్థి అణూపి సఞ్ఞా;

తం బ్రాహ్మణం దిట్ఠిమనాదియానం, కేనీధ లోకస్మిం వికప్పయేయ్యా’’తి.

౩౮. న కప్పయన్తి న పురేక్ఖరోన్తి, ధమ్మాపి తేసం న పటిచ్ఛితాసే;

న బ్రాహ్మణో సీలవతేన నేయ్యో, పారఙ్గతో న పచ్చేతి తాదీ.

న కప్పయన్తి న పురేక్ఖరోన్తీతి. కప్పాతి ద్వే కప్పా – తణ్హాకప్పో చ దిట్ఠికప్పో చ. కతమో తణ్హాకప్పో? యావతా తణ్హాసఙ్ఖాతేన సీమకతం మరియాదికతం ఓధికతం పరియన్తకతం పరిగ్గహితం మమాయితం – ‘‘ఇదం మమం, ఏతం మమం, ఏత్తకం మమం, ఏత్తావతా మమం, మమ రూపా సద్దా గన్ధా రసా ఫోట్ఠబ్బా, అత్థరణా పావురణా దాసిదాసా [దాసీదాసా (స్యా. క.)] అజేళకా కుక్కుటసూకరా హత్థిగవాస్సవళవా ఖేత్తం వత్థు హిరఞ్ఞం సువణ్ణం గామనిగమరాజధానియో రట్ఠఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ, కేవలమ్పి మహాపథవిం తణ్హావసేన మమాయతి, యావతా అట్ఠసతతణ్హావిచరితం – అయం తణ్హాకప్పో. కతమో దిట్ఠికప్పో? వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి, దసవత్థుకా అన్తగ్గాహికాదిట్ఠి, యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారం దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో [విపరియేసగ్గాహో (సీ. స్యా. క.)] విపరీతగ్గాహో విపల్లాసగ్గాహో మిచ్ఛాగాహో, అయాథావకస్మిం యాథావకన్తి గాహో, యావతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని – అయం దిట్ఠికప్పో. తేసం తణ్హాకప్పో పహీనో, దిట్ఠికప్పో పటినిస్సట్ఠో. తణ్హాకప్పస్స పహీనత్తా, దిట్ఠికప్పస్స పటినిస్సట్ఠత్తా తణ్హాకప్పం వా దిట్ఠికప్పం వా న కప్పేన్తి న జనేన్తి న సఞ్జనేన్తి న నిబ్బత్తేన్తి న అభినిబ్బత్తేన్తీతి – న కప్పయన్తి.

న పురేక్ఖరోన్తీతి. పురేక్ఖారాతి ద్వే పురేక్ఖారా – తణ్హాపురేక్ఖారో చ దిట్ఠిపురేక్ఖారో చ…పే… అయం తణ్హాపురేక్ఖారో…పే… అయం దిట్ఠిపురేక్ఖారో. తేసం తణ్హాపురేక్ఖారో పహీనో, దిట్ఠిపురేక్ఖారో పటినిస్సట్ఠో. తణ్హాపురేక్ఖారస్స పహీనత్తా, దిట్ఠిపురేక్ఖారస్స పటినిస్సట్ఠత్తా న తణ్హం వా న దిట్ఠిం వా పురతో కత్వా చరన్తి న తణ్హాధజా న తణ్హాకేతూ న తణ్హాధిపతేయ్యా న దిట్ఠిధజా న దిట్ఠికేతూ న దిట్ఠాధిపతేయ్యా. న తణ్హాయ వా న దిట్ఠియా వా పరివారేత్వా చరన్తీతి – న కప్పయన్తి న పురేక్ఖరోన్తి.

ధమ్మాపి తేసం న పటిచ్ఛితాసేతి. ధమ్మా వుచ్చన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని. తేసన్తి తేసం అరహన్తానం ఖీణాసవానం. న పటిచ్ఛితాసేతి ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి న పటిచ్ఛితాసే. ‘‘అసస్సతో లోకో… అన్తవా లోకో… అనన్తవా లోకో… తం జీవం తం సరీరం… అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం… హోతి తథాగతో పరం మరణా… న హోతి తథాగతో పరం మరణా… హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి న పటిచ్ఛితాసేతి – ధమ్మాపి తేసం న పటిచ్ఛితాసే.

న బ్రాహ్మణో సీలవతేన నేయ్యోతి. నాతి పటిక్ఖేపో. బ్రాహ్మణోతి సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో – సక్కాయదిట్ఠి బాహితా హోతి…పే… అసితో తాది వుచ్చతే స బ్రహ్మా. న బ్రాహ్మణో సీలవతేన నేయ్యోతి. బ్రాహ్మణో సీలేన వా వతేన వా సీలబ్బతేన వా న యాయతి న నియ్యతి న వుయ్హతి న సంహరీయతీతి – న బ్రాహ్మణో సీలవతేన నేయ్యో.

పారఙ్గతో న పచ్చేతి తాదీతి. పారం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. సో పారఙ్గతో పారప్పత్తో అన్తగతో అన్తప్పత్తో కోటిగతో కోటిప్పత్తో [విత్థారో] జాతిమరణసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవోతి – పారఙ్గతో. న పచ్చేతీతి సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి. సకదాగామిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి. అనాగామిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి. అరహత్తమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి – పారఙ్గతో న పచ్చేతి. తాదీతి అరహా పఞ్చహాకారేహి తాదీ – ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ, చత్తావీతి తాదీ, తిణ్ణావీతి తాదీ, ముత్తావీతి తాదీ, తంనిద్దేసా తాదీ.

కథం అరహా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ? అరహా లాభేపి తాదీ, అలాభేపి తాదీ, యసేపి తాదీ, అయసేపి తాదీ, పసంసాయపి తాదీ, నిన్దాయపి తాదీ, సుఖేపి తాదీ, దుక్ఖేపి తాదీ. ఏకచ్చే బాహం [అఙ్గం (సీ.)] గన్ధేన లిమ్పేయ్యుం, ఏకచ్చే బాహం [అఙ్గం (సీ.)] వాసియా తచ్ఛేయ్యుం – అముస్మిం నత్థి రాగో, అముస్మిం నత్థి పటిఘం, అనునయపటిఘవిప్పహీనో ఉగ్ఘాతినిఘాతివీతివత్తో అనురోధవిరోధసమతిక్కన్తో. ఏవం అరహా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ.

కథం అరహా చత్తావీతి తాదీ? అరహతో రాగో చత్తో వన్తో ముత్తో పహీనో పటినిస్సట్ఠో. దోసో…పే… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… ఇస్సా… మచ్ఛరియం… మాయా… సాఠేయ్యం… థమ్భో… సారమ్భో… మానో… అతిమానో… మదో… పమాదో… సబ్బే కిలేసా… సబ్బే దుచ్చరితా… సబ్బే దరథా… సబ్బే పరిళాహా… సబ్బే సన్తాపా… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా చత్తా వన్తా ముత్తా పహీనా పటినిస్సట్ఠా. ఏవం అరహా చత్తావీతి తాదీ.

కథం అరహా తిణ్ణావీతి తాదీ? అరహా కామోఘం తిణ్ణో భవోఘం తిణ్ణో దిట్ఠోఘం తిణ్ణో అవిజ్జోఘం తిణ్ణో సబ్బం సంసారపథం తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణో నిత్తిణ్ణో అతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో వీతివత్తో. సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో జాతిమరణసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవోతి. ఏవం అరహా తిణ్ణావీతి తాదీ.

కథం అరహా ముత్తావీతి తాదీ? అరహతో రాగా చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం, దోసా చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం, మోహా చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం, కోధా…పే… ఉపనాహా… మక్ఖా… పళాసా… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియా… మాయాయ… సాఠేయ్యా… థమ్భా… సారమ్భా… మానా… అతిమానా… మదా… పమాదా… సబ్బకిలేసేహి… సబ్బదుచ్చరితేహి… సబ్బదరథేహి… సబ్బపరిళాహేహి… సబ్బసన్తాపేహి… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారేహి చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం. ఏవం అరహా ముత్తావీతి తాదీ.

కథం అరహా తంనిద్దేసా తాదీ? అరహా సీలే సతి సీలవాతి తంనిద్దేసా తాదీ; సద్ధాయ సతి సద్ధోతి తంనిద్దేసా తాదీ; వీరియే సతి వీరియవాతి తంనిద్దేసా తాదీ; సతియా సతి సతిమాతి తంనిద్దేసా తాదీ; సమాధిమ్హి సతి సమాహితోతి తంనిద్దేసా తాదీ; పఞ్ఞాయ సతి పఞ్ఞవాతి తంనిద్దేసా తాదీ; విజ్జాయ సతి తేవిజ్జోతి తంనిద్దేసా తాదీ; అభిఞ్ఞాయ సతి ఛళభిఞ్ఞోతి తంనిద్దేసా తాదీ. ఏవం అరహా తంనిద్దేసా తాదీతి – పారఙ్గతో న పచ్చేతి తాదీ.

తేనాహ భగవా –

‘‘న కప్పయన్తి న పురేక్ఖరోన్తి, ధమ్మాపి తేసం న పటిచ్ఛితాసే;

న బ్రాహ్మణో సీలవతేన నేయ్యో, పారఙ్గతో న పచ్చేతి తాదీ’’తి.

పరమట్ఠకసుత్తనిద్దేసో పఞ్చమో.