౩. దుట్ఠట్ఠకసుత్తనిద్దేసో

అథ దుట్ఠట్ఠకసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౧౫. వదన్తి వే దుట్ఠమనాపి ఏకే,అథోపి [అఞ్ఞేపి తే (సీ.), అఞ్ఞేపి (స్యా.)] వే సచ్చమనా వదన్తి;

వాదఞ్చ జాతం ముని నో ఉపేతి, తస్మా మునీ నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చి.

వదన్తి వే దుట్ఠమనాపి ఏకేతి తే తిత్థియా దుట్ఠమనా విరుద్ధమనా పటివిరుద్ధమనా ఆహతమనా పచ్చాహతమనా ఆఘాతితమనా పచ్చాఘాతితమనా వదన్తి ఉపవదన్తి భగవన్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ అభూతేనాతి – వదన్తి వే దుట్ఠమనాపి ఏకే.

అథోపి వే సచ్చమనా వదన్తీతి యే తేసం తిత్థియానం సద్దహన్తా ఓకప్పేన్తా అధిముచ్చన్తా సచ్చమనా సచ్చసఞ్ఞినో భూతమనా భూతసఞ్ఞినో తథమనా తథసఞ్ఞినో యాథావమనా యాథావసఞ్ఞినో అవిపరీతమనా అవిపరీతసఞ్ఞినో వదన్తి ఉపవదన్తి భగవన్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ అభూతేనాతి – అథోపి వే సచ్చమనా వదన్తి.

వాదఞ్చ జాతం ముని నో ఉపేతీతి. సో వాదో జాతో హోతి సఞ్జాతో నిబ్బత్తో అభినిబ్బత్తో పాతుభూతో పరతోఘోసో అక్కోసో ఉపవాదో భగవతో చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ అభూతేనాతి – వాదఞ్చ జాతం. ముని నో ఉపేతీతి. మునీతి. మోనం వుచ్చతి ఞాణం. యా పఞ్ఞా పజాననా అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి, తేన ఞాణేన సమన్నాగతో ముని మోనప్పత్తో…పే… సఙ్గజాలమతిచ్చ సో ముని. యో వాదం ఉపేతి సో ద్వీహి కారణేహి వాదం ఉపేతి – కారకో కారకతాయ వాదం ఉపేతి, అథ వా వుచ్చమానో ఉపవదియమానో కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిట్ఠియతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. అకారకోమ్హీతి యో వాదం ఉపేతి సో ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి వాదం ఉపేతి. ముని ద్వీహి కారణేహి వాదం న ఉపేతి – అకారకో ముని అకారకతాయ వాదం న ఉపేతి, అథ వా వుచ్చమానో ఉపవదియమానో న కుప్పతి న బ్యాపజ్జతి న పతిట్ఠియతి న కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. అకారకోమ్హీతి ముని ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి వాదం న ఉపేతి న ఉపగచ్ఛతి న గణ్హాతి న పరామసతి న అభినివిసతీతి – వాదఞ్చ జాతం ముని నో ఉపేతి.

తస్మా మునీ నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానం మునినో ఆహతచిత్తతా ఖిలజాతతాపి నత్థి. పఞ్చపి చేతోఖిలా నత్థి, తయోపి ఖిలా నత్థి. రాగఖిలో దోసఖిలో మోహఖిలో నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి, పహీనో సముచ్ఛిన్నో వూపసన్తో పటిపస్సద్ధో అభబ్బుప్పత్తికో ఞాణగ్గినా దడ్ఢో. కుహిఞ్చీతి కుహిఞ్చి కిమ్హిచి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వాతి – తస్మా మునీ నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘వదన్తి వే దుట్ఠమనాపి ఏకే, అథోపి వే సచ్చమనా వదన్తి;

వాదఞ్చ జాతం ముని నో ఉపేతి, తస్మా మునీ నత్థి ఖిలో కుహిఞ్చీ’’తి.

౧౬. సకఞ్హి దిట్ఠిం కథమచ్చయేయ్య, ఛన్దానునీతో రుచియా నివిట్ఠో;

సయం సమత్తాని పకుబ్బమానో, యథా హి జానేయ్య తథా వదేయ్య.

సకఞ్హి దిట్ఠిం కథమచ్చయేయ్యాతి. యం తే తిత్థియా సున్దరిపరిబ్బాజికం హన్త్వా సమణానం సక్యపుత్తియానం అవణ్ణం పకాసయిత్వా ‘‘ఏవం ఏతం లాభం యససక్కారం సమ్మానం పచ్చాహరిస్సామా’’తి తే ఏవందిట్ఠికా ఏవంఖన్తికా ఏవంరుచికా ఏవంలద్ధికా ఏవంఅజ్ఝాసయా ఏవంఅధిప్పాయా, తే నాసక్ఖింసు సకం దిట్ఠిం సకం ఖన్తిం సకం రుచిం సకం లద్ధిం సకం అజ్ఝాసయం సకం అధిప్పాయం అతిక్కమితుం; అథ ఖో స్వేవ అయసో తే పచ్చాగతోతి, ఏవమ్పి – సకఞ్హి దిట్ఠిం కథమచ్చయేయ్య. అథ వా ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి యో సో ఏవంవాదో, సో సకం దిట్ఠిం సకం ఖన్తిం సకం రుచిం సకం లద్ధిం సకం అజ్ఝాసయం సకం అధిప్పాయం కథం అచ్చయేయ్య అతిక్కమేయ్య సమతిక్కమేయ్య వీతివత్తేయ్య? తం కిస్స హేతు? తస్స సా దిట్ఠి తథా సమత్తా సమాదిన్నా గహితా పరామట్ఠా అభినివిట్ఠా అజ్ఝోసితా అధిముత్తాతి. ఏవమ్పి – సకఞ్హి దిట్ఠిం కథమచ్చయేయ్య? ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… అన్తవా లోకో… అనన్తవా లోకో… తం జీవం తం సరీరం… అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం… హోతి తథాగతో పరం మరణా… న హోతి తథాగతో పరం మరణా… హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి యో సో ఏవం వాదో, సో సకం దిట్ఠిం సకం ఖన్తిం సకం రుచిం సకం లద్ధిం సకం అజ్ఝాసయం సకం అధిప్పాయం కథం అచ్చయేయ్య అతిక్కమేయ్య సమతిక్కమేయ్య వీతివత్తేయ్య? తం కిస్స హేతు? తస్స సా దిట్ఠి తథా సమత్తా సమాదిన్నా గహితా పరామట్ఠా అభినివిట్ఠా అజ్ఝోసితా అధిముత్తాతి. ఏవమ్పి – సకఞ్హి దిట్ఠిం కథమచ్చయేయ్య.

ఛన్దానునీతో రుచియా నివిట్ఠోతి. ఛన్దానునీతోతి సకాయ దిట్ఠియా సకాయ ఖన్తియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా యాయతి నియ్యతి వుయ్హతి సంహరీయతి. యథా హత్థియానేన వా అస్సయానేన వా రథయానేన వా గోయానేన వా అజయానేన వా మేణ్డయానేన వా ఓట్ఠయానేన వా ఖరయానేన వా యాయతి నియ్యతి వుయ్హతి సంహరీయతి, ఏవమేవ సకాయ దిట్ఠియా సకాయ ఖన్తియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా యాయతి నియ్యతి వుయ్హతి సంహరీయతీతి – ఛన్దానునీతో. రుచియా నివిట్ఠోతి సకాయ దిట్ఠియా సకాయ రుచియా సకాయ లద్ధియా నివిట్ఠో పతిట్ఠితో అల్లీనో ఉపగతో అజ్ఝోసితో అధిముత్తోతి – ఛన్దానునీతో రుచియా నివిట్ఠో.

సయం సమత్తాని పకుబ్బమానోతి. సయం సమత్తం కరోతి పరిపుణ్ణం కరోతి అనోమం కరోతి అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం కరోతి. ‘‘అయం సత్థా సబ్బఞ్ఞూ’’తి సయం సమత్తం కరోతి పరిపుణ్ణం కరోతి అనోమం కరోతి అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం కరోతి. ‘‘అయం ధమ్మో స్వాక్ఖాతో…పే… అయం గణో సుప్పటిపన్నో… అయం దిట్ఠి భద్దికా… అయం పటిపదా సుపఞ్ఞత్తా… అయం మగ్గో నియ్యానికో’’తి సయం సమత్తం కరోతి పరిపుణ్ణం కరోతి అనోమం కరోతి అగ్గం సేట్ఠం విసిట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం కరోతి జనేతి సఞ్జనేతి నిబ్బత్తేతి అభినిబ్బత్తేతీతి – సయం సమత్తాని పకుబ్బమానో.

యథా హి జానేయ్య తథా వదేయ్యాతి యథా జానేయ్య, తథా వదేయ్య కథేయ్య భణేయ్య దీపయేయ్య వోహరేయ్య. ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి యథా జానేయ్య, తథా వదేయ్య కథేయ్య భణేయ్య దీపయేయ్య వోహరేయ్య. ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి యథా జానేయ్య, తథా వదేయ్య కథేయ్య భణేయ్య దీపయేయ్య వోహరేయ్యాతి – యథా హి జానేయ్య తథా వదేయ్య.

తేనాహ భగవా –

‘‘సకఞ్హి దిట్ఠిం కథమచ్చయేయ్య, ఛన్దానునీతో రుచియా నివిట్ఠో;

సయం సమత్తాని పకుబ్బమానో, యథా హి జానేయ్య తథా వదేయ్యా’’తి.

౧౭. యో అత్తనో సీలవతాని జన్తు, అనానుపుట్ఠోవ [అనానుపుట్ఠో చ (స్యా.)] పరేస పావ పావా (సీ. స్యా.) ;

అనరియధమ్మం కుసలా తమాహు, యో ఆతుమానం సయమేవ పావ [పావా (సీ. స్యా.)] .

యో అత్తనో సీలవతాని జన్తూతి. యోతి యో యాదిసో యథాయుత్తో యథావిహితో యథాపకారో యంఠానప్పత్తో యంధమ్మసమన్నాగతో ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా దేవో వా మనుస్సో వా. సీలవతానీతి అత్థి సీలఞ్చేవ వతఞ్చ [వత్తఞ్చ (స్యా.), ఏవముపరిపి], అత్థి వతం న సీలం. కతమం సీలఞ్చేవ వతఞ్చ? ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. యో తత్థ సంయమో సంవరో అవీతిక్కమో, ఇదం సీలం. యం సమాదానం తం వతం. సంవరట్ఠేన సీలం; సమాదానట్ఠేన వతం – ఇదం వుచ్చతి సీలఞ్చేవ వతఞ్చ. కతమం వతం, న సీలం? అట్ఠ ధుతఙ్గాని – ఆరఞ్ఞికఙ్గం, పిణ్డపాతికఙ్గం, పంసుకూలికఙ్గం, తేచీవరికఙ్గం, సపదానచారికఙ్గం, ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గం, నేసజ్జికఙ్గం, యథాసన్థతికఙ్గం – ఇదం వుచ్చతి వతం, న సీలం. వీరియసమాదానమ్పి వుచ్చతి వతం, న సీలం. ‘‘కామం తచో చ న్హారు [నహారు (సీ. స్యా.)] చ అట్ఠి చ అవసిస్సతు [అవసుస్సతు (స్యా.)], సరీరే ఉపస్సుస్సతు మంసలోహితం. యం తం పురిసథామేన పురిసబలేన పురిసవీరియేన పురిసపరక్కమేన పత్తబ్బం, న తం అపాపుణిత్వా వీరియస్స సణ్ఠానం భవిస్సతీ’’తి – చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఏవరూపం వీరియసమాదానం – ఇదం వుచ్చతి వతం, న సీలం.

‘‘నాసిస్సం న పివిస్సామి, విహారతో న నిక్ఖమే;

నపి పస్సం నిపాతేస్సం, తణ్హాసల్లే అనూహతే’’తి.

చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఏవరూపమ్పి వీరియసమాదానం వుచ్చతి వతం, న సీలం. ‘‘న తావాహం ఇమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి యావ మే న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చిస్సతీ’’తి – చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఏవరూపమ్పి వీరియసమాదానం వుచ్చతి వతం, న సీలం. ‘‘న తావాహం ఇమమ్హా ఆసనా వుట్ఠహిస్సామి, చఙ్కమా ఓరోహిస్సామి, విహారా నిక్ఖమిస్సామి, అడ్ఢయోగా నిక్ఖమిస్సామి, పాసాదా నిక్ఖమిస్సామి, హమ్మియా నిక్ఖమిస్సామి, గుహాయ నిక్ఖమిస్సామి, లేణా నిక్ఖమిస్సామి, కుటియా నిక్ఖమిస్సామి, కూటాగారా నిక్ఖమిస్సామి, అట్టా నిక్ఖమిస్సామి, మాళా నిక్ఖమిస్సామి, ఉద్దణ్డా [ఉట్టణ్డా (క.)] నిక్ఖమిస్సామి ఉపట్ఠానసాలాయ నిక్ఖమిస్సామి మణ్డపా నిక్ఖమిస్సామి, రుక్ఖమూలా నిక్ఖమిస్సామి యావ మే న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చిస్సతీ’’తి – చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఏవరూపమ్పి వీరియసమాదానం వుచ్చతి వతం, న సీలం. ‘‘ఇమస్మిఞ్ఞేవ పుబ్బణ్హసమయం అరియధమ్మం ఆహరిస్సామి సమాహరిస్సామి అధిగచ్ఛిస్సామి ఫస్సయిస్సామి సచ్ఛికరిస్సామీ’’తి – చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఏవరూపమ్పి వీరియసమాదానం వుచ్చతి వతం, న సీలం. ‘‘ఇమస్మిఞ్ఞేవ మజ్ఝన్హికసమయం, సాయన్హసమయం, పురేభత్తం, పచ్ఛాభత్తం, పురిమం యామం, మజ్ఝిమం యామం, పచ్ఛిమం యామం, కాళే, జుణ్హే, వస్సే, హేమన్తే, గిమ్హే, పురిమే వయోఖన్ధే, మజ్ఝిమే వయోఖన్ధే, పచ్ఛిమే వయోఖన్ధే అరియధమ్మం ఆహరిస్సామి సమాహరిస్సామి అధిగచ్ఛిస్సామి ఫస్సయిస్సామి సచ్ఛికరిస్సామీ’’తి – చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఏవరూపమ్పి వీరియసమాదానం వుచ్చతి వతం, న సీలం. జన్తూతి సత్తో నరో మానవో [మాణవో (క.)] పోసో పుగ్గలో జీవో జాగు జన్తు ఇన్దగు మనుజోతి – యో అత్తనో సీలవతాని జన్తు.

అనానుపుట్ఠోవ పరేస పావాతి. పరేసన్తి పరేసం ఖత్తియానం బ్రాహ్మణానం వేస్సానం సుద్దానం గహట్ఠానం పబ్బజితానం దేవానం మనుస్సానం. అనానుపుట్ఠోతి అపుట్ఠో అపుచ్ఛితో అయాచితో అనజ్ఝేసితో అపసాదితో. పావాతి అత్తనో సీలం వా వతం వా సీలబ్బతం వా పావదతి. అహమస్మి సీలసమ్పన్నోతి వా, వతసమ్పన్నోతి వా, సీలబ్బతసమ్పన్నోతి వా జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన [విజ్జట్ఠానేన (స్యా.)] వా సుతేన వా పటిభానేన [పటిభాణేన (సీ. స్యా. క.)] వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా, ఉచ్చా కులా పబ్బజితోతి వా, మహాకులా పబ్బజితోతి వా, మహాభోగకులా పబ్బజితోతి వా, ఉళారభోగకులా పబ్బజితోతి వా, ఞాతో యసస్సీ సగహట్ఠపబ్బజితానన్తి వా, లాభిమ్హి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి వా, సుత్తన్తికోతి వా, వినయధరోతి వా, ధమ్మకథికోతి వా, ఆరఞ్ఞికోతి వా, పిణ్డపాతికోతి వా, పంసుకూలికోతి వా, తేచీవరికోతి వా, సపదానచారికోతి వా, ఖలుపచ్ఛాభత్తికోతి వా, నేసజ్జికోతి వా, యథాసన్థతికోతి వా, పఠమస్స ఝానస్స లాభీతి వా, దుతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా, తతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా, చతుత్థస్స ఝానస్స లాభీతి వా, ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా పావదతి కథేతి భణతి దీపయతి వోహరతీతి – అనానుపుట్ఠోవ పరేసం పావ.

అనరియధమ్మం కుసలా తమాహూతి. కుసలాతి యే తే ఖన్ధకుసలా ధాతుకుసలా ఆయతనకుసలా పటిచ్చసముప్పాదకుసలా సతిపట్ఠానకుసలా సమ్మప్పధానకుసలా ఇద్ధిపాదకుసలా ఇన్ద్రియకుసలా బలకుసలా బోజ్ఝఙ్గకుసలా మగ్గకుసలా ఫలకుసలా నిబ్బానకుసలా, తే కుసలా ఏవమాహంసు – ‘‘అనరియానం ఏసో ధమ్మో, నేసో ధమ్మో అరియానం; బాలానం ఏసో ధమ్మో, నేసో ధమ్మో పణ్డితానం; అసప్పురిసానం ఏసో ధమ్మో, నేసో ధమ్మో సప్పురిసాన’’న్తి. ఏవమాహంసు ఏవం కథేన్తి ఏవం భణన్తి ఏవం దీపయన్తి ఏవం వోహరన్తీతి – అనరియధమ్మం కుసలా తమాహు.

యో ఆతుమానం సయమేవ పావాతి. ఆతుమా వుచ్చతి అత్తా. సయమేవ పావాతి సయమేవ అత్తానం పావదతి – ‘‘అహమస్మి సీలసమ్పన్నోతి వా, వతసమ్పన్నోతి వా, సీలబ్బతసమ్పన్నోతి వా, జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా, ఉచ్చా కులా పబ్బజితోతి వా, మహాకులా పబ్బజితోతి వా, మహాభోగకులా పబ్బజితోతి వా, ఉళారభోగకులా పబ్బజితోతి వా, ఞాతో యసస్సీ సగహట్ఠపబ్బజితానన్తి వా, లాభిమ్హి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తి వా, సుత్తన్తికోతి వా, వినయధరోతి వా, ధమ్మకథికోతి వా, ఆరఞ్ఞికోతి వా, పిణ్డపాతికోతి వా, పంసుకూలికోతి వా, తేచీవరికోతి వా, సపదానచారికోతి వా, ఖలుపచ్ఛాభత్తికోతి వా, నేసజ్జికోతి వా, యథాసన్థతికోతి వా, పఠమస్స ఝానస్స లాభీతి వా, దుతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా, తతియస్స ఝానస్స లాభీతి వా, చతుత్థస్స ఝానస్స లాభీతి వా, ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా,

విభవఞ్చ భవఞ్చ విప్పహాయ, వుసితవా ఖీణపునబ్భవో స భిక్ఖూ’’తి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా’’ పావదతి కథేతి భణతి దీపయతి వోహరతీతి – యో ఆతుమానం సయమేవ పావాతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘యో అత్తనో సీలవతాని జన్తు, అనానుపుట్ఠోవ పరేస పావ;

అనరియధమ్మం కుసలా తమాహు, యో ఆతుమానం సయమేవ పావా’’తి.

౧౮. సన్తో చ భిక్ఖు అభినిబ్బుతత్తో,ఇతిహన్తి సీలేసు అకత్థమానో;

తమరియధమ్మం కుసలా వదన్తి, యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకే.

సన్తో చ భిక్ఖు అభినిబ్బుతత్తోతి. సన్తోతి రాగస్స సమితత్తా సన్తో, దోసస్స సమితత్తా సన్తో, మోహస్స సమితత్తా సన్తో, కోధస్స…పే… ఉపనాహస్స… మక్ఖస్స… పళాసస్స [పలాసస్స (సీ. క.)] … ఇస్సాయ… మచ్ఛరియస్స… మాయాయ… సాఠేయ్యస్స… థమ్భస్స… సారమ్భస్స… మానస్స… అతిమానస్స… మదస్స… పమాదస్స… సబ్బకిలేసానం… సబ్బదుచ్చరితానం… సబ్బదరథానం… సబ్బపరిళాహానం… సబ్బసన్తాపానం… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం సన్తత్తా సమితత్తా వూపసమితత్తా విజ్ఝాతత్తా నిబ్బుతత్తా విగతత్తా పటిపస్సద్ధత్తా సన్తో ఉపసన్తో వూపసన్తో నిబ్బుతో పటిపస్సద్ధోతి – సన్తో. భిక్ఖూతి సత్తన్నం ధమ్మానం భిన్నత్తా భిక్ఖు – సక్కాయదిట్ఠి భిన్నా హోతి, విచికిచ్ఛా భిన్నా హోతి, సీలబ్బతపరామాసో భిన్నో హోతి, రాగో భిన్నో హోతి, దోసో భిన్నో హోతి, మోహో భిన్నో హోతి, మానో భిన్నో హోతి. భిన్నాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోభవికా [పోనోబ్భవికా (స్యా. క.)] సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా.

‘‘పజ్జేన కతేన అత్తనా, [సభియాతి భగవా]

పరినిబ్బానగతో వితిణ్ణకఙ్ఖో;

విభవఞ్చ [విభవం (సీ. క.) సు. ని. ౫౧౯] భవఞ్చ విప్పహాయ,

వుసితవా ఖీణపునబ్భవో స భిక్ఖూ’’తి.

సన్తో చ భిక్ఖు అభినిబ్బుతత్తోతి రాగస్స నిబ్బాపితత్తా అభినిబ్బుతత్తో, దోసస్స నిబ్బాపితత్తా అభినిబ్బుతత్తో, మోహస్స నిబ్బాపితత్తా అభినిబ్బుతత్తో, కోధస్స…పే… ఉపనాహస్స… మక్ఖస్స… పళాసస్స… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియస్స… మాయాయ… సాఠేయ్యస్స… థమ్భస్స… సారమ్భస్స… మానస్స… అతిమానస్స… మదస్స… పమాదస్స… సబ్బకిలేసానం… సబ్బదుచ్చరితానం… సబ్బదరథానం… సబ్బపరిళాహానం… సబ్బసన్తాపానం… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం నిబ్బాపితత్తా అభినిబ్బుతత్తోతి – సన్తో చ భిక్ఖు అభినిబ్బుతత్తో.

ఇతిహన్తి సీలేసు అకత్థమానోతి. ఇతిహన్తి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం [పదానుపుబ్బతా మేతం (స్యా. క.)] – ఇతిహన్తి. సీలేసు అకత్థమానోతి. ఇధేకచ్చో కత్థీ హోతి వికత్థీ. సో కత్థతి వికత్థతి. అహమస్మి సీలసమ్పన్నోతి వా, వతసమ్పన్నోతి వా, సీలబ్బతసమ్పన్నోతి వా, జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీతి వా కత్థతి వికత్థతి. ఏవం న కత్థతి న వికత్థతి. కత్థనా ఆరతో విరతో పటివిరతో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – ఇతిహన్తి సీలేసు అకత్థమానో.

తమరియధమ్మం కుసలా వదన్తీతి. కుసలాతి యే తే ఖన్ధకుసలా ధాతుకుసలా ఆయతనకుసలా పటిచ్చసముప్పాదకుసలా సతిపట్ఠానకుసలా సమ్మప్పధానకుసలా ఇద్ధిపాదకుసలా ఇన్ద్రియకుసలా బలకుసలా బోజ్ఝఙ్గకుసలా మగ్గకుసలా ఫలకుసలా నిబ్బానకుసలా, తే కుసలా ఏవం వదన్తి – ‘‘అరియానం ఏసో ధమ్మో, నేసో ధమ్మో అనరియానం; పణ్డితానం ఏసో ధమ్మో, నేసో ధమ్మో బాలానం; సప్పురిసానం ఏసో ధమ్మో, నేసో ధమ్మో అసప్పురిసాన’’న్తి. ఏవం వదన్తి, అరియానం ఏవం కథేన్తి ఏవం భణన్తి ఏవం దీపయన్తి ఏవం వోహరన్తీతి – తమరియధమ్మం కుసలా వదన్తి.

యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకేతి. యస్సాతి అరహతో ఖీణాసవస్స. ఉస్సదాతి సత్తుస్సదా – రాగుస్సదో, దోసుస్సదో, మోహుస్సదో, మానుస్సదో, దిట్ఠుస్సదో, కిలేసుస్సదో, కమ్ముస్సదో. యస్సిమే [తస్సిమే (సీ. స్యా.)] ఉస్సదా నత్థి న సన్తి న విజ్జన్తి నుపలబ్భన్తి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా. కుహిఞ్చీతి కుహిఞ్చి కిమ్హిచి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా. లోకేతి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకేతి – యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకే.

తేనాహ భగవా –

‘‘సన్తో చ భిక్ఖు అభినిబ్బుతత్తో, ఇతిహన్తి సీలేసు అకత్థమానో;

తమరియధమ్మం కుసలా వదన్తి, యస్సుస్సదా నత్థి కుహిఞ్చి లోకే’’తి.

౧౯. పకప్పితా సఙ్ఖతా యస్స ధమ్మా,పురక్ఖతా [పురేక్ఖతా (సీ. క.)] సన్తి అవీవదాతా;

యదత్తని పస్సతి ఆనిసంసం, తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తిం.

పకప్పితా సఙ్ఖతా యస్స ధమ్మాతి. పకప్పనాతి ద్వే పకప్పనా – తణ్హాపకప్పనా చ దిట్ఠిపకప్పనా చ…పే… అయం తణ్హాపకప్పనా…పే… అయం దిట్ఠిపకప్పనా. సఙ్ఖతాతి సఙ్ఖతా అభిసఙ్ఖతా సణ్ఠపితాతిపి – సఙ్ఖతా. అథ వా అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మాతిపి – సఙ్ఖతా. యస్సాతి దిట్ఠిగతికస్స. ధమ్మా వుచ్చన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతానీతి – పకప్పితా సఙ్ఖతా యస్స ధమ్మా.

పురక్ఖతా సన్తి అవీవదాతాతి. పురక్ఖతాతి ద్వే పురేక్ఖారా – తణ్హాపురేక్ఖారో చ దిట్ఠిపురేక్ఖారో చ…పే… అయం తణ్హాపురేక్ఖారో…పే… అయం దిట్ఠిపురేక్ఖారో. తస్స తణ్హాపురేక్ఖారో అప్పహీనో, దిట్ఠిపురేక్ఖారో అప్పటినిస్సట్ఠో. తస్స తణ్హాపురేక్ఖారస్స అప్పహీనత్తా, దిట్ఠిపురేక్ఖారస్స అప్పటినిస్సట్ఠత్తా సో తణ్హం వా దిట్ఠిం వా పురతో కత్వా చరతి తణ్హాధజో తణ్హాకేతు తణ్హాధిపతేయ్యో, దిట్ఠిధజో దిట్ఠికేతు దిట్ఠాధిపతేయ్యో, తణ్హాయ వా దిట్ఠియా వా పరివారితో చరతీతి – పురక్ఖతా. సన్తీతి సన్తి సంవిజ్జన్తి అత్థి ఉపలబ్భన్తి. అవీవదాతాతి అవేవదాతా అవోదాతా అపరిసుద్ధా సంకిలిట్ఠా సంకిలేసికాతి – పురక్ఖతా సన్తి అవీవదాతా.

యదత్తని పస్సతి ఆనిసంసన్తి. యదత్తనీతి యం అత్తని. అత్తా వుచ్చతి దిట్ఠిగతం. అత్తనో దిట్ఠియా ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి – దిట్ఠధమ్మికఞ్చ ఆనిసంసం, సమ్పరాయికఞ్చ ఆనిసంసం. కతమో దిట్ఠియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో? యందిట్ఠికో సత్థా హోతి, తందిట్ఠికా సావకా హోన్తి. తందిట్ఠికం సత్థారం సావకా సక్కరోన్తి గరుం కరోన్తి [గరుకరోన్తి (సీ. స్యా.)] మానేన్తి పూజేన్తి అపచితిం కరోన్తి. లభతి చ తతోనిదానం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం – అయం దిట్ఠియా దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో. కతమో దిట్ఠియా సమ్పరాయికో ఆనిసంసో? అయం దిట్ఠి అలం నాగత్తాయ వా సుపణ్ణత్తాయ వా యక్ఖత్తాయ వా అసురత్తాయ వా గన్ధబ్బత్తాయ వా మహారాజత్తాయ వా ఇన్దత్తాయ వా బ్రహ్మత్తాయ వా దేవత్తాయ వా. అయం దిట్ఠి సుద్ధియా విసుద్ధియా పరిసుద్ధియా, ముత్తియా విముత్తియా పరిముత్తియా. ఇమాయ దిట్ఠియా సుజ్ఝన్తి విసుజ్ఝన్తి పరిసుజ్ఝన్తి ముచ్చన్తి విముచ్చన్తి పరిముచ్చన్తి. ఇమాయ దిట్ఠియా సుజ్ఝిస్సామి విసుజ్ఝిస్సామి పరిసుజ్ఝిస్సామి, ముచ్చిస్సామి విముచ్చిస్సామి పరిముచ్చిస్సామీతి ఆయతిం ఫలపాటికఙ్ఖీ హోతి – అయం దిట్ఠియా సమ్పరాయికో ఆనిసంసో. అత్తనో దిట్ఠియా ఇమే ద్వే ఆనిసంసే పస్సతి దక్ఖతి ఓలోకేతి నిజ్ఝాయతి ఉపపరిక్ఖతీతి – యదత్తని పస్సతి ఆనిసంసం.

తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తిన్తి. తిస్సో సన్తియో – అచ్చన్తసన్తి, తదఙ్గసన్తి, సమ్ముతిసన్తి. కతమా అచ్చన్తసన్తి? అచ్చన్తసన్తి వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. అయం అచ్చన్తసన్తి. కతమా తదఙ్గసన్తి? పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స నీవరణా సన్తా హోన్తి; దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారా సన్తా హోన్తి; తతియం ఝానం సమాపన్నస్స పీతి సన్తా హోతి; చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స సుఖదుక్ఖా సన్తా హోన్తి; ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స రూపసఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా సన్తా హోతి; విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞా సన్తా హోతి; ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా సన్తా హోతి; నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా సన్తా హోతి. అయం తదఙ్గసన్తి. కతమా సమ్ముతిసన్తి? సమ్ముతిసన్తియో వుచ్చన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని దిట్ఠిసన్తియో. అపి చ సమ్ముతిసన్తి ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా సన్తీతి. తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తిన్తి. కుప్పసన్తిం పకుప్పసన్తిం ఏరితసన్తిం సమేరితసన్తిం చలితసన్తిం ఘట్టితసన్తిం కప్పితసన్తిం పకప్పితసన్తిం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మం, సన్తిం నిస్సితో అసితో అల్లీనో ఉపగతో అజ్ఝోసితో అధిముత్తోతి – తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తిం.

తేనాహ భగవా –

‘‘పకప్పితా సఙ్ఖతా యస్స ధమ్మా, పురక్ఖతా సన్తి అవీవదాతా;

యదత్తని పస్సతి ఆనిసంసం, తం నిస్సితో కుప్పపటిచ్చసన్తి’’న్తి.

౨౦. దిట్ఠీనివేసా న హి స్వాతివత్తా, ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం;

తస్మా నరో తేసు నివేసనేసు, నిరస్సతీ ఆదియతీ చ ధమ్మం.

దిట్ఠీనివేసా న హి స్వాతివత్తాతి. దిట్ఠీనివేసాతి ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠినివేసనం. ‘‘అసస్సతో లోకో…పే… అన్తవా లోకో… అనన్తవా లోకో … తం జీవం తం సరీరం… అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం… హోతి తథాగతో పరం మరణా… న హోతి తథాగతో పరం మరణా… హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠినివేసనన్తి. దిట్ఠీనివేసా న హి స్వాతివత్తాతి దిట్ఠినివేసా న హి స్వాతివత్తా దురతివత్తా దుత్తరా దుప్పతరా దుస్సమతిక్కమా దుబ్బినివత్తాతి – [దుబ్బీతివత్తాతి (సీ. స్యా. క.)] దిట్ఠీనివేసా న హి స్వాతివత్తా.

ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతన్తి. ధమ్మేసూతి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతేసు. నిచ్ఛేయ్యాతి నిచ్ఛినిత్వా వినిచ్ఛినిత్వా విచినిత్వా పవిచినిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా. సముగ్గహీతన్తి నివేసనేసు ఓధిగ్గాహో బిలగ్గాహో వరగ్గాహో కోట్ఠాసగ్గాహో ఉచ్చయగ్గాహో సముచ్చయగ్గాహో. ఇదం సచ్చం తచ్ఛం తథం భూతం యాథావం అవిపరీతం గహితం పరామట్ఠం అభినివిట్ఠం అజ్ఝోసితం అధిముత్తన్తి – ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం.

తస్మా నరో తేసు నివేసనేసూతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానం. నరోతి సత్తో నరో మానవో పోసో పుగ్గలో జీవో జాగు జన్తు ఇన్దగు మనుజో. తేసు నివేసనేసూతి తేసు దిట్ఠినివేసనేసూతి – తస్మా నరో తేసు నివేసనేసు.

నిరస్సతీ ఆదియతీ చ ధమ్మన్తి. నిరస్సతీతి ద్వీహి కారణేహి నిరస్సతి – పరవిచ్ఛిన్దనాయ వా నిరస్సతి, అనభిసమ్భుణన్తో వా నిరస్సతి. కథం పరవిచ్ఛిన్దనాయ నిరస్సతి? పరో విచ్ఛిన్దేతి – సో సత్థా న సబ్బఞ్ఞూ, ధమ్మో న స్వాక్ఖాతో, గణో న సుప్పటిపన్నో, దిట్ఠి న భద్దికా, పటిపదా న సుపఞ్ఞత్తా, మగ్గో న నియ్యానికో, నత్థేత్థ సుద్ధి వా విసుద్ధి వా పరిసుద్ధి వా ముత్తి వా విముత్తి వా పరిముత్తి వా, నత్థేత్థ సుజ్ఝన్తి వా విసుజ్ఝన్తి వా పరిసుజ్ఝన్తి వా ముచ్చన్తి వా విముచ్చన్తి వా పరిముచ్చన్తి వా, హీనా నిహీనా ఓమకా లామకా ఛతుక్కా [జతుక్కా (సీ. స్యా.)] పరిత్తాతి – ఏవం పరో విచ్ఛిన్దేతి. ఏవం విచ్ఛిన్దియమానో సత్థారం నిరస్సతి, ధమ్మక్ఖానం నిరస్సతి, గణం నిరస్సతి, దిట్ఠిం నిరస్సతి, పటిపదం నిరస్సతి, మగ్గం నిరస్సతి. ఏవం పరవిచ్ఛిన్దనాయ నిరస్సతి. కథం అనభిసమ్భుణన్తో నిరస్సతి? సీలం అనభిసమ్భుణన్తో సీలం నిరస్సతి, వతం అనభిసమ్భుణన్తో వతం నిరస్సతి, సీలబ్బతం అనభిసమ్భుణన్తో సీలబ్బతం నిరస్సతి. ఏవం అనభిసమ్భుణన్తో నిరస్సతి. ఆదియతీ చ ధమ్మన్తి. సత్థారం గణ్హాతి, ధమ్మక్ఖానం గణ్హాతి, గణం గణ్హాతి, దిట్ఠిం గణ్హాతి, పటిపదం గణ్హాతి, మగ్గం గణ్హాతి పరామసతి అభినివిసతీతి – నిరస్సతీ ఆదియతీ చ ధమ్మం.

తేనాహ భగవా –

‘‘దిట్ఠీనివేసా న హి స్వాతివత్తా, ధమ్మేసు నిచ్ఛేయ్య సముగ్గహీతం;

తస్మా నరో తేసు నివేసనేసు, నిరస్సతీ ఆదియతీ చ ధమ్మ’’న్తి.

౨౧. ధోనస్స హి నత్థి కుహిఞ్చి లోకే,పకప్పితా దిట్ఠి భవాభవేసు;

మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనో, స కేన గచ్ఛేయ్య అనూపయో సో.

ధోనస్స హి నత్థి కుహిఞ్చి లోకే పకప్పితా దిట్ఠి భవాభవేసూతి. ధోనోతి. ధోనా వుచ్చతి పఞ్ఞా – యా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరి మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. కింకారణా ధోనా వుచ్చతి పఞ్ఞా? తాయ పఞ్ఞాయ కాయదుచ్చరితం ధుతఞ్చ ధోతఞ్చ సన్ధోతఞ్చ నిద్ధోతఞ్చ; వచీదుచ్చరితం… మనోదుచ్చరితం ధుతఞ్చ ధోతఞ్చ సన్ధోతఞ్చ నిద్ధోతఞ్చ; రాగో ధుతో చ ధోతో చ సన్ధోతో చ నిద్ధోతో చ; దోసో…పే… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో ధుతో చ ధోతో చ సన్ధోతో చ నిద్ధోతో చ; ఇస్సా ధుతా చ ధోతా చ సన్ధోతా చ నిద్ధోతా చ; మచ్ఛరియం ధుతఞ్చ ధోతఞ్చ సన్ధోతఞ్చ నిద్ధోతఞ్చ; మాయా ధుతా చ ధోతా చ సన్ధోతా చ నిద్ధోతా చ; సాఠేయ్యం ధుతఞ్చ ధోతఞ్చ సన్ధోతఞ్చ నిద్ధోతఞ్చ; థమ్భో ధుతో చ ధోతో చ సన్ధోతో చ నిద్ధోతో చ; సారమ్భో… మానో… అతిమానో… మదో… పమాదో ధుతో చ ధోతో చ సన్ధోతో చ నిద్ధోతో చ; సబ్బే కిలేసా, సబ్బే దుచ్చరితా, సబ్బే దరథా, సబ్బే పరిళాహా, సబ్బే సన్తాపా, సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా ధుతా చ ధోతా చ సన్ధోతా చ నిద్ధోతా చ. తంకారణా ధోనా వుచ్చతి పఞ్ఞా.

అథ వా సమ్మాదిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠి ధుతా చ ధోతా చ సన్ధోతా చ నిద్ధోతా చ; సమ్మాసఙ్కప్పేన మిచ్ఛాసఙ్కప్పో ధుతో చ ధోతో చ సన్ధోతో చ నిద్ధోతో చ; సమ్మావాచాయ మిచ్ఛావాచా ధుతా చ ధోతా చ…పే… సమ్మాకమ్మన్తేన మిచ్ఛాకమ్మన్తో ధుతో చ… సమ్మాఆజీవేన మిచ్ఛాఆజీవో ధుతో చ… సమ్మావాయామేన మిచ్ఛావాయామో ధుతో చ… సమ్మాసతియా మిచ్ఛాసతి ధుతా చ… సమ్మాసమాధినా మిచ్ఛాసమాధి ధుతో చ ధోతో చ సన్ధోతో చ నిద్ధోతో చ; సమ్మాఞాణేన మిచ్ఛాఞాణం ధుతం చ… సమ్మావిముత్తియా మిచ్ఛావిముత్తి ధుతా చ ధోతా చ సన్ధోతా చ నిద్ధోతా చ.

అథ వా అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సబ్బే కిలేసా, సబ్బే దుచ్చరితా, సబ్బే దరథా, సబ్బే పరిళాహా, సబ్బే సన్తాపా, సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా ధుతా చ ధోతా చ సన్ధోతా చ నిద్ధోతా చ. అరహా ఇమేహి ధోనేయ్యేహి ధమ్మేహి ఉపేతో సముపేతో ఉపగతో సముపగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో; తస్మా అరహా ధోనో. సో ధుతరాగో ధుతపాపో ధుతకిలేసో ధుతపరిళాహోతి – ధోనో. కుహిఞ్చీతి కుహిఞ్చి కిమ్హిచి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా. లోకేతి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకే.

పకప్పితాతి ద్వే పకప్పనా – తణ్హాపకప్పనా చ దిట్ఠిపకప్పనా చ…పే… అయం తణ్హాపకప్పనా…పే… అయం దిట్ఠిపకప్పనా. భవాభవేసూతి భవాభవే కమ్మభవే పునబ్భవే కామభవే, కమ్మభవే కామభవే పునబ్భవే రూపభవే, కమ్మభవే రూపభవే పునబ్భవే అరూపభవే, కమ్మభవే అరూపభవే పునబ్భవే పునప్పునభవే పునప్పునగతియా పునప్పునఉపపత్తియా పునప్పునపటిసన్ధియా పునప్పునఅత్తభావాభినిబ్బత్తియా. ధోనస్స హి నత్థి కుహిఞ్చి లోకే పకప్పితా దిట్ఠి భవాభవేసూతి ధోనస్స కుహిఞ్చి లోకే భవాభవేసు చ కప్పితా పకప్పితా అభిసఙ్ఖతా సణ్ఠపితా దిట్ఠి నత్థి న సన్తి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి, పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిపస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి – ధోనస్స హి నత్థి కుహిఞ్చి లోకే పకప్పితా దిట్ఠి భవాభవేసు.

మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనోతి. మాయా వుచ్చతి వఞ్చనికా చరియా. ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా తస్స పటిచ్ఛాదనహేతు పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి – ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి ఇచ్ఛతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి సఙ్కప్పేతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి వాచం భాసతి, ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి కాయేన పరక్కమతి. యా ఏవరూపా మాయా మాయావితా అచ్చసరా వఞ్చనా నికతి నికిరణా పరిహరణా గూహనా పరిగూహనా ఛాదనా పరిచ్ఛాదనా అనుత్తానికమ్మం అనావికమ్మం వోచ్ఛాదనా పాపకిరియా, అయం వుచ్చతి మాయా.

మానోతి ఏకవిధేన మానో – యా చిత్తస్స ఉన్నతి [ఉణ్ణతి (స్యా. క.)]. దువిధేన మానో – అత్తుక్కంసనమానో, పరవమ్భనమానో. తివిధేన మానో – ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానో. చతుబ్బిధేన మానో – లాభేన మానం జనేతి, యసేన మానం జనేతి, పసంసాయ మానం జనేతి, సుఖేన మానం జనేతి. పఞ్చవిధేన మానో – ‘‘లాభిమ్హి మనాపికానం రూపాన’’న్తి మానం జనేతి, ‘‘లాభిమ్హి మనాపికానం సద్దానం…పే… గన్ధానం… రసానం… ఫోట్ఠబ్బాన’’న్తి మానం జనేతి. ఛబ్బిధేన మానో – చక్ఖుసమ్పదాయ మానం జనేతి, సోతసమ్పదాయ… ఘానసమ్పదాయ… జివ్హాసమ్పదాయ… కాయసమ్పదాయ… మనోసమ్పదాయ మానం జనేతి. సత్తవిధేన మానో – మానో, అతిమానో, మానాతిమానో, ఓమానో, అధిమానో, అస్మిమానో, మిచ్ఛామానో. అట్ఠవిధేన మానో – లాభేన మానం జనేతి, అలాభేన ఓమానం జనేతి, యసేన మానం జనేతి, అయసేన ఓమానం జనేతి, పసంసాయ మానం జనేతి, నిన్దాయ ఓమానం జనేతి, సుఖేన మానం జనేతి, దుక్ఖేన ఓమానం జనేతి. నవవిధేన మానో – సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స హీనోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స హీనోహమస్మీతి మానో, హీనస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, హీనస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, హీనస్స హీనోహమస్మీతి మానో. దసవిధేన మానో – ఇధేకచ్చో మానం జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తం ఉన్నతి ఉన్నామో [ఉణ్ణమో (స్యా. క.)] ధజో సమ్పగ్గాహో కేతుకమ్యతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి మానో. మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనోతి. ధోనో మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వాతి – మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనో.

స కేన గచ్ఛేయ్య అనూపయో సోతి. ఉపయాతి ద్వే ఉపయా – తణ్హూపయో చ దిట్ఠూపయో చ…పే… అయం తణ్హూపయో…పే… అయం దిట్ఠూపయో. తస్స తణ్హూపయో పహీనో, దిట్ఠూపయో పటినిస్సట్ఠో. తణ్హూపయస్స పహీనత్తా, దిట్ఠూపయస్స పటినిస్సట్ఠత్తా అనూపయో పుగ్గలో కేన రాగేన గచ్ఛేయ్య, కేన దోసేన గచ్ఛేయ్య, కేన మోహేన గచ్ఛేయ్య, కేన మానేన గచ్ఛేయ్య, కాయ దిట్ఠియా గచ్ఛేయ్య, కేన ఉద్ధచ్చేన గచ్ఛేయ్య, కాయ విచికిచ్ఛాయ గచ్ఛేయ్య, కేహి అనుసయేహి గచ్ఛేయ్య – రత్తోతి వా దుట్ఠోతి వా మూళ్హోతి వా వినిబద్ధోతి వా పరామట్ఠోతి వా విక్ఖేపగతోతి వా అనిట్ఠఙ్గతోతి వా థామగతోతి వా. తే అభిసఙ్ఖారా పహీనా. అభిసఙ్ఖారానం పహీనత్తా గతియో కేన గచ్ఛేయ్య – నేరయికోతి వా తిరచ్ఛానయోనికోతి వా పేత్తివిసయికోతి వా మనుస్సోతి వా దేవోతి వా రూపీతి వా అరూపీతి వా సఞ్ఞీతి వా అసఞ్ఞీతి వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా. సో హేతు నత్థి పచ్చయో నత్థి కారణం నత్థి, యేన గచ్ఛేయ్యాతి – స కేన గచ్ఛేయ్య అనూపయో సో.

తేనాహ భగవా –

‘‘ధోనస్స హి నత్థి కుహిఞ్చి లోకే, పకప్పితా దిట్ఠి భవాభవేసు;

మాయఞ్చ మానఞ్చ పహాయ ధోనో, స కేన గచ్ఛేయ్య అనూపయో సో’’తి.

౨౨. ఉపయో హి ధమ్మేసు ఉపేతి వాదం,అనూపయం కేన కథం వదేయ్య;

అత్తా నిరత్తా న హి తస్స అత్థి, అధోసి సో దిట్ఠిమిధేవ సబ్బం.

ఉపయో హి ధమ్మేసు ఉపేతి వాదన్తి. ఉపయాతి ద్వే ఉపయా – తణ్హూపయో చ దిట్ఠూపయో చ…పే… అయం తణ్హూపయో…పే… అయం దిట్ఠూపయో. తస్స తణ్హూపయో అప్పహీనో, దిట్ఠూపయో అప్పటినిస్సట్ఠో. తణ్హూపయస్స అప్పహీనత్తా, దిట్ఠూపయస్స అప్పటినిస్సట్ఠత్తా ధమ్మేసు వాదం ఉపేతి – రత్తోతి వా దుట్ఠోతి వా మూళ్హోతి వా వినిబద్ధోతి వా పరామట్ఠోతి వా విక్ఖేపగతోతి వా అనిట్ఠఙ్గతోతి వా థామగతోతి వా. తే అభిసఙ్ఖారా అప్పహీనా. అభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనత్తా గతియా వాదం ఉపేతి. నేరయికోతి వా తిరచ్ఛానయోనికోతి వా పేత్తివిసయికోతి వా మనుస్సోతి వా దేవోతి వా రూపీతి వా అరూపీతి వా సఞ్ఞీతి వా అసఞ్ఞీతి వా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా వాదం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతి గణ్హాతి పరామసతి అభినివిసతీతి – ఉపయో హి ధమ్మేసు ఉపేతి వాదం.

అనూపయం కేన కథం వదేయ్యాతి. ఉపయాతి ద్వే ఉపయా – తణ్హూపయో చ దిట్ఠూపయో చ…పే… అయం తణ్హూపయో…పే… అయం దిట్ఠూపయో. తస్స తణ్హూపయో పహీనో, దిట్ఠూపయో పటినిస్సట్ఠో. తణ్హూపయస్స పహీనత్తా, దిట్ఠూపయస్స పటినిస్సట్ఠత్తా అనూపయం పుగ్గలం కేన రాగేన వదేయ్య, కేన దోసేన వదేయ్య, కేన మోహేన వదేయ్య, కేన మానేన వదేయ్య, కాయ దిట్ఠియా వదేయ్య, కేన ఉద్ధచ్చేన వదేయ్య, కాయ విచికిచ్ఛాయ వదేయ్య, కేహి అనుసయేహి వదేయ్య – రత్తోతి వా దుట్ఠోతి వా మూళ్హోతి వా వినిబద్ధోతి వా పరామట్ఠోతి వా విక్ఖేపగతోతి వా అనిట్ఠఙ్గతోతి వా థామగతోతి వా. తే అభిసఙ్ఖారా పహీనా. అభిసఙ్ఖారానం పహీనత్తా గతియో కేన వదేయ్య – నేరయికోతి వా…పే… నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి వా. సో హేతు నత్థి, పచ్చయో నత్థి, కారణం నత్థి, యేన వదేయ్య కథేయ్య భణేయ్య దీపయేయ్య వోహరేయ్యాతి – అనూపయం కేన కథం వదేయ్య.

అత్తా నిరత్తా న హి తస్స అత్థీతి. అత్తాతి అత్తానుదిట్ఠి నత్థి. నిరత్తాతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి నత్థి. అత్తాతి గహితం నత్థి. నిరత్తాతి ముఞ్చితబ్బం నత్థి. యస్సత్థి గహితం, తస్సత్థి ముఞ్చితబ్బం; యస్సత్థి ముఞ్చితబ్బం, తస్సత్థి గహితం. గహణం ముఞ్చనా సమతిక్కన్తో అరహా బుద్ధిపరిహానివీతివత్తో. సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో గతద్ధో గతదిసో జాతిమరణసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవోతి – అత్తా నిరత్తా న హి తస్స అత్థి.

అధోసి సో దిట్ఠిమిధేవ సబ్బన్తి తస్స ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని పహీనాని సముచ్ఛిన్నాని వూపసన్తాని పటిపస్సద్ధాని అభబ్బుప్పత్తికాని ఞాణగ్గినా దడ్ఢాని. సో సబ్బదిట్ఠిగతం ఇధేవ అధోసి ధుని సన్ధుని నిద్ధుని పజహి వినోదేసి బ్యన్తిం అకాసి అనభావం గమేసీతి – అధోసి సో దిట్ఠిమిధేవ సబ్బం.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఉపయో హి ధమ్మేసు ఉపేతి వాదం, అనూపయం కేన కథం వదేయ్య;

అత్తా నిరత్తా న హి తస్స అత్థి, అధోసి సో దిట్ఠిమిధేవ సబ్బ’’న్తి.

దుట్ఠట్ఠకసుత్తనిద్దేసో తతియో.