౨. గుహట్ఠకసుత్తనిద్దేసో

అథ గుహట్ఠకసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –

౭. సత్తో గుహాయం బహునాభిఛన్నో, తిట్ఠం నరో మోహనస్మిం పగాళ్హో;

దూరే వివేకా హి తథావిధో సో, కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయా.

సత్తో గుహాయం బహునాభిఛన్నోతి. సత్తోతి హి ఖో వుత్తం, అపి చ గుహా తావ వత్తబ్బా. గుహా వుచ్చతి కాయో. కాయోతి వా గుహాతి వా దేహోతి వా సన్దేహోతి వా నావాతి వా రథోతి వా ధజోతి వా వమ్మికోతి వా నగరన్తి వా నిడ్డన్తి వా కుటీతి వా గణ్డోతి వా కుమ్భోతి వా నాగోతి వా కాయస్సేతం అధివచనం. సత్తో గుహాయన్తి గుహాయం సత్తో విసత్తో ఆసత్తో లగ్గో లగ్గితో పలిబుద్ధో. యథా భిత్తిఖిలే వా నాగదన్తే వా గణ్డం సత్తం విసత్తం ఆసత్తం లగ్గం లగ్గితం పలిబుద్ధం; ఏవమేవ గుహాయం సత్తో విసత్తో ఆసత్తో లగ్గో లగ్గితో పలిబుద్ధో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘రూపే ఖో, రాధ, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపయూపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా, తత్ర సత్తో తత్ర విసత్తో; తస్మా సత్తోతి వుచ్చతి. వేదనాయ ఖో, రాధ…పే… సఞ్ఞాయ ఖో, రాధ… సఙ్ఖారేసు ఖో, రాధ… విఞ్ఞాణే ఖో, రాధ, యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే ఉపయూపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా, తత్ర సత్తో తత్ర విసత్తో; తస్మా సత్తోతి వుచ్చతి. సత్తోతి లగ్గనాధివచన’’న్తి – సత్తో గుహాయం. బహునాభిఛన్నోతి బహుకేహి కిలేసేహి ఛన్నో, రాగేన ఛన్నో దోసేన ఛన్నో మోహేన ఛన్నో కోధేన ఛన్నో ఉపనాహేన ఛన్నో మక్ఖేన ఛన్నో పళాసేన ఛన్నో ఇస్సాయ ఛన్నో మచ్ఛరియేన ఛన్నో మాయాయ ఛన్నో సాఠేయ్యేన ఛన్నో థమ్భేన ఛన్నో సారమ్భేన ఛన్నో మానేన ఛన్నో అతిమానేన ఛన్నో మదేన ఛన్నో పమాదేన ఛన్నో. సబ్బకిలేసేహి సబ్బదుచ్చరితేహి సబ్బదరథేహి సబ్బపరిళాహేహి సబ్బసన్తాపేహి సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారేహి ఛన్నో విఛన్నో ఉచ్ఛన్నో ఆవుతో నివుతో ఓవుతో [ఓఫుతో (స్యా.)] పిహితో పటిచ్ఛన్నో పటికుజ్జితోతి – సత్తో గుహాయం బహునాభిఛన్నో.

తిట్ఠం నరో మోహనస్మిం పగాళ్హోతి తిట్ఠన్తో నరో రత్తో రాగవసేన తిట్ఠతి, దుట్ఠో దోసవసేన తిట్ఠతి, మూళ్హో మోహవసేన తిట్ఠతి, వినిబద్ధో మానవసేన తిట్ఠతి, పరామట్ఠో దిట్ఠివసేన తిట్ఠతి, విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చవసేన తిట్ఠతి, అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛావసేన తిట్ఠతి, థామగతో అనుసయవసేన తిట్ఠతి. ఏవమ్పి తిట్ఠం నరో.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. సన్తి, భిక్ఖవే, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా… మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీ’’తి. ఏవమ్పి తిట్ఠం నరో.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘రూపూపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతి, రూపారమ్మణం రూపపతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జతి. వేదనూపయం వా, భిక్ఖవే…పే… సఞ్ఞూపయం… సఙ్ఖారూపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతి, సఙ్ఖారారమ్మణం సఙ్ఖారపతిట్ఠం నన్దూపసేచనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జతీ’’తి. ఏవమ్పి తిట్ఠం నరో.

వుత్తమ్పి హేతం భగవతా – ‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరూళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్సావక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్సావక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ అత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ అత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, ససోకం తం, భిక్ఖవే, సరజం సఉపాయాసన్తి వదామీ’’తి. ఏవమ్పి తిట్ఠం నరో.

‘‘ఫస్సే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే…పే… మనోసఞ్చేతనాయ చే, భిక్ఖవే, ఆహారే… విఞ్ఞాణే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరూళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్సావక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్సావక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ అత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ అత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, ససోకం తం, భిక్ఖవే, సరజం సఉపాయాసన్తి వదామీ’’తి. ఏవమ్పి తిట్ఠం నరో.

మోహనస్మిం పగాళ్హోతి. మోహనా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా; సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. కిం కారణా మోహనా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా? యేభుయ్యేన దేవమనుస్సా పఞ్చసు కామగుణేసు ముయ్హన్తి సమ్ముయ్హన్తి సమ్పముయ్హన్తి, మూళ్హా సమ్మూళ్హా సమ్పమూళ్హా అవిజ్జాయ అన్ధీకతా ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితా, తం కారణా మోహనా వుచ్చన్తి పఞ్చ కామగుణా. మోహనస్మిం పగాళ్హోతి మోహనస్మిం పగాళ్హో ఓగాళ్హో అజ్ఝోగాళ్హో నిముగ్గోతి – తిట్ఠం నరో మోహనస్మిం పగాళ్హో.

దూరే వివేకా హి తథావిధో సోతి. వివేకాతి తయో వివేకా – కాయవివేకో, చిత్తవివేకో, ఉపధివివేకో. కతమో కాయవివేకో? ఇధ భిక్ఖు వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. కాయేన వివిత్తో విహరతి. సో ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో రహో నిసీదతి, ఏకో చఙ్కమం అధిట్ఠాతి, ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి. అయం కాయవివేకో.

కతమో చిత్తవివేకో? పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స నీవరణేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. తతియం ఝానం సమాపన్నస్స పీతియా చిత్తం వివిత్తం హోతి. చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స సుఖదుక్ఖేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స రూపసఞ్ఞాయ పటిఘసఞ్ఞాయ నానత్తసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం వివిత్తం హోతి. సోతాపన్నస్స సక్కాయదిట్ఠియా విచికిచ్ఛాయ సీలబ్బతపరామాసా దిట్ఠానుసయా విచికిచ్ఛానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. సకదాగామిస్స ఓళారికా కామరాగసఞ్ఞోజనా పటిఘసఞ్ఞోజనా ఓళారికా కామరాగానుసయా పటిఘానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. అనాగామిస్స అనుసహగతా కామరాగసఞ్ఞోజనా పటిఘసఞ్ఞోజనా అనుసహగతా కామరాగానుసయా పటిఘానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. అరహతో రూపారూపరాగా మానా ఉద్ధచ్చా అవిజ్జాయ మానానుసయా భవరాగానుసయా అవిజ్జానుసయా, తదేకట్ఠేహి చ కిలేసేహి బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహి చిత్తం వివిత్తం హోతి. అయం చిత్తవివేకో.

కతమో ఉపధివివేకో? ఉపధి వుచ్చన్తి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ. ఉపధివివేకో వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. అయం ఉపధివివేకో. కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం [వూపకట్ఠకాయానం (స్యా.)] నేక్ఖమ్మాభిరతానం, చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం, ఉపధివివేకో చ నిరూపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతానం.

దూరే వివేకా హీతి. యో సో ఏవం గుహాయం సత్తో, ఏవం బహుకేహి కిలేసేహి ఛన్నో, ఏవం మోహనస్మిం పగాళ్హో, సో కాయవివేకాపి దూరే, చిత్తవివేకాపి దూరే, ఉపధివివేకాపి దూరే విదూరే సువిదూరే న సన్తికే న సామన్తా అనాసన్నే వివేకట్ఠే [వవకట్ఠే (సీ.), అనుపకట్ఠే (స్యా.)]. తథావిధోతి తాదిసో తస్సణ్ఠితో తప్పకారో తప్పటిభాగో యో సో మోహనస్మిం పగాళ్హోతి – దూరే వివేకా హి తథావిధో సో.

కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయాతి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ. కతమే వత్థుకామా? మనాపికా రూపా మనాపికా సద్దా మనాపికా గన్ధా మనాపికా రసా మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా, అత్థరణా పావురణా దాసిదాసా అజేళకా కుక్కుటసూకరా హత్థిగవాస్సవళవా, ఖేత్తం వత్థు హిరఞ్ఞం సువణ్ణం, గామనిగమరాజధానియో రట్ఠఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ, యం కిఞ్చి రజనీయం వత్థు – వత్థుకామా. అపి చ అతీతా కామా అనాగతా కామా పచ్చుప్పన్నా కామా, అజ్ఝత్తా కామా బహిద్ధా కామా అజ్ఝత్తబహిద్ధా కామా, హీనా కామా మజ్ఝిమా కామా పణీతా కామా, ఆపాయికా కామా మానుసికా కామా దిబ్బా కామా పచ్చుపట్ఠితా కామా, నిమ్మితా కామా అనిమ్మితా కామా పరనిమ్మితా కామా, పరిగ్గహితా కామా అపరిగ్గహితా కామా, మమాయితా కామా అమమాయితా కామా, సబ్బేపి కామావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి రూపావచరా ధమ్మా, సబ్బేపి అరూపావచరా ధమ్మా, తణ్హావత్థుకా తణ్హారమ్మణా కామనీయట్ఠేన రజనీయట్ఠేన మదనీయట్ఠేన కామా. ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా.

కతమే కిలేసకామా? ఛన్దో కామో రాగో కామో ఛన్దరాగో కామో, సఙ్కప్పో కామో రాగో కామో సఙ్కప్పరాగో కామో, యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామస్నేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం కామోఘో కామయోగో కాముపాదానం కామచ్ఛన్దనీవరణం.

‘‘అద్దసం కామ తే మూలం, సఙ్కప్పా కామ జాయసి;

న తం సఙ్కప్పయిస్సామి, ఏవం కామ న హోహిసీ’’తి. –

ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. లోకేతి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే, ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే. కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయాతి. కామా హి లోకే దుప్పహాయా దుచ్చజ్జా దుప్పరిచ్చజ్జా దున్నిమ్మదయా దున్నివేఠయా దుబ్బినివేఠయా దుత్తరా దుప్పతరా దుస్సమతిక్కమా దుబ్బినివత్తాతి – కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయా.

తేనాహ భగవా –

‘‘సత్తో గుహాయం బహునాభిఛన్నో, తిట్ఠం నరో మోహనస్మిం పగాళ్హో;

దూరే వివేకా హి తథావిధో సో, కామా హి లోకే న హి సుప్పహాయా’’తి.

౮. ఇచ్ఛానిదానా భవసాతబద్ధా, తే దుప్పముఞ్చా న హి అఞ్ఞమోక్ఖా;

పచ్ఛా పురే వాపి అపేక్ఖమానా, ఇమే వ కామే పురిమే వ జప్పం.

ఇచ్ఛానిదానా భవసాతబద్ధాతి. ఇచ్ఛా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దీ నన్దిరాగో, చిత్తస్స సారాగో ఇచ్ఛా ముచ్ఛా అజ్ఝోసానం గేధో పలిగేధో సఙ్గో పఙ్కో, ఏజా మాయా జనికా సఞ్జననీ సిబ్బినీ జాలినీ సరితా విసత్తికా, సుత్తం విసటా ఆయూహినీ దుతియా పణిధి భవనేత్తి, వనం వనథో సన్ధవో స్నేహో అపేక్ఖా పటిబన్ధు, ఆసా ఆసీసనా ఆసీసితత్తం, రూపాసా సద్దాసా గన్ధాసా రసాసా ఫోట్ఠబ్బాసా, లాభాసా ధనాసా పుత్తాసా జీవితాసా, జప్పా పజప్పా అభిజప్పా జప్పనా జప్పితత్తం లోలుప్పం లోలుప్పాయనా లోలుప్పాయితత్తం పుచ్ఛఞ్ఛికతా సాధుకమ్యతా, అధమ్మరాగో విసమలోభో నికన్తి నికామనా పత్థనా పిహనా సమ్పత్థనా, కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా, రూపతణ్హా అరూపతణ్హా నిరోధతణ్హా, రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా, ఓఘో యోగో గన్థో ఉపాదానం ఆవరణం నీవరణం ఛదనం బన్ధనం, ఉపక్కిలేసో అనుసయో పరియుట్ఠానం లతా వేవిచ్ఛం, దుక్ఖమూలం దుక్ఖనిదానం దుక్ఖప్పభవో మారపాసో మారబళిసం మారవిసయో, తణ్హానదీ తణ్హాజాలం తణ్హాగద్దులం తణ్హాసముద్దో అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. ఇచ్ఛానిదానాతి ఇచ్ఛానిదానకా ఇచ్ఛాహేతుకా ఇచ్ఛాపచ్చయా ఇచ్ఛాకారణా ఇచ్ఛాపభవాతి – ఇచ్ఛానిదానా.

భవసాతబద్ధాతి. ఏకం భవసాతం – సుఖా వేదనా. ద్వే భవసాతాని – సుఖా చ వేదనా ఇట్ఠఞ్చ వత్థు. తీణి భవసాతాని – యోబ్బఞ్ఞం, ఆరోగ్యం, జీవితం. చత్తారి భవసాతాని – లాభో, యసో, పసంసా, సుఖం. పఞ్చ భవసాతాని – మనాపికా రూపా, మనాపికా సద్దా, మనాపికా గన్ధా, మనాపికా రసా, మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా. ఛ భవసాతాని – చక్ఖుసమ్పదా, సోతసమ్పదా, ఘానసమ్పదా, జివ్హాసమ్పదా, కాయసమ్పదా, మనోసమ్పదా. భవసాతబద్ధా, సుఖాయ వేదనాయ సాతబద్ధా, ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం బద్ధా, యోబ్బఞ్ఞే బద్ధా, ఆరోగ్యే బద్ధా, జీవితే బద్ధా, లాభే బద్ధా, యసే బద్ధా, పసంసాయం బద్ధా, సుఖే బద్ధా, మనాపికేసు రూపేసు బద్ధా, సద్దేసు… గన్ధేసు… రసేసు… మనాపికేసు ఫోట్ఠబ్బేసు బద్ధా, చక్ఖుసమ్పదాయ బద్ధా, సోతఘానజివ్హాకాయమనోసమ్పదాయ బద్ధా, విబద్ధా ఆబద్ధా లగ్గా లగ్గితా పలిబద్ధాతి – ఇచ్ఛానిదానా భవసాతబద్ధా.

తే దుప్పముఞ్చా న హి అఞ్ఞమోక్ఖాతి తే వా భవసాతవత్థూ దుప్పముఞ్చా, సత్తా వా ఏత్తో దుమ్మోచయా. కథం తే భవసాతవత్థూ దుప్పముఞ్చా? సుఖా వేదనా దుప్పముఞ్చా, ఇట్ఠం వత్థు దుప్పముఞ్చం, యోబ్బఞ్ఞం దుప్పముఞ్చం, ఆరోగ్యం దుప్పముఞ్చం, జీవితం దుప్పముఞ్చం, లాభో దుప్పముఞ్చో, యసో దుప్పముఞ్చో, పసంసా దుప్పముఞ్చా, సుఖం దుప్పముఞ్చం, మనాపికా రూపా దుప్పముఞ్చా, మనాపికా సద్దా… గన్ధా… రసా… ఫోట్ఠబ్బా దుప్పముఞ్చా, చక్ఖుసమ్పదా దుప్పముఞ్చా, సోతఘానజివ్హాకాయమనోసమ్పదా దుప్పముఞ్చా దుమ్మోచయా దుప్పమోచయా దున్నివేఠయా దుబ్బినివేఠయా, దుత్తరా దుప్పతరా దుస్సమతిక్కమా దుబ్బినివత్తా. ఏవం తే భవసాతవత్థూ దుప్పముఞ్చా.

కథం సత్తా ఏత్తో దుమ్మోచయా? సుఖాయ వేదనాయ సత్తా దుమ్మోచయా, ఇట్ఠస్మా వత్థుస్మా దుమ్మోచయా, యోబ్బఞ్ఞా దుమ్మోచయా, ఆరోగ్యా దుమ్మోచయా, జీవితా దుమ్మోచయా, లాభా దుమ్మోచయా, యసా దుమ్మోచయా, పసంసాయ దుమ్మోచయా, సుఖా దుమ్మోచయా, మనాపికేహి రూపేహి దుమ్మోచయా, మనాపికేహి సద్దేహి… గన్ధేహి… రసేహి… ఫోట్ఠబ్బేహి దుమ్మోచయా, చక్ఖుసమ్పదాయ దుమ్మోచయా, సోతఘానజివ్హాకాయమనోసమ్పదాయ దుమ్మోచయా దురుద్ధరా [దుద్ధరా (క.)], దుస్సముద్ధరా దుబ్బుట్ఠాపయా దుస్సముట్ఠాపయా దున్నివేఠయా దుబ్బినివేఠయా దుత్తరా దుప్పతరా దుస్సమతిక్కమా దుబ్బినివత్తా. ఏవం సత్తా ఏత్తో దుమ్మోచయాతి – తే దుప్పముఞ్చా.

న హి అఞ్ఞమోక్ఖాతి తే అత్తనా పలిపపలిపన్నా న సక్కోన్తి పరం పలిపపలిపన్నం ఉద్ధరితుం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సో వత, చున్ద, అత్తనా పలిపపలిపన్నో పరం పలిపపలిపన్నం ఉద్ధరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. సో వత, చున్ద, అత్తనా అదన్తో అవినీతో అపరినిబ్బుతో పరం దమేస్సతి వినేస్సతి పరినిబ్బాపేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. ఏవమ్పి న హి అఞ్ఞమోక్ఖా.

అథ వా నత్థఞ్ఞో కోచి మోచేతా. తే యది ముఞ్చేయ్యుం, సకేన థామేన సకేన బలేన సకేన వీరియేన సకేన పరక్కమేన సకేన పురిసథామేన సకేన పురిసబలేన సకేన పురిసవీరియేన సకేన పురిసపరక్కమేన అత్తనా సమ్మాపటిపదం అనులోమపటిపదం అపచ్చనీకపటిపదం అన్వత్థపటిపదం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం పటిపజ్జమానా ముఞ్చేయ్యున్తి. ఏవమ్పి న హి అఞ్ఞమోక్ఖా.

వుత్తమ్పి హేతం భగవతా –

‘‘నాహం సహిస్సామి పమోచనాయ, కథంకథిం ధోతక కిఞ్చి లోకే;

ధమ్మఞ్చ సేట్ఠం అభిజానమానో, ఏవం తువం ఓఘమిమం తరేసీ’’తి.

ఏవమ్పి న హి అఞ్ఞమోక్ఖా.

వుత్తమ్పి హేతం భగవతా –

‘‘అత్తనావ కతం పాపం, అత్తనా సంకిలిస్సతి;

అత్తనా అకతం పాపం, అత్తనావ విసుజ్ఝతి;

సుద్ధీ అసుద్ధి పచ్చత్తం, నాఞ్ఞో అఞ్ఞం విసోధయే’’తి.

ఏవమ్పి న హి అఞ్ఞమోక్ఖా.

వుత్తమ్పి హేతం భగవతా – ‘‘ఏవమేవ ఖో, బ్రాహ్మణ, తిట్ఠతేవ నిబ్బానం, తిట్ఠతి నిబ్బానగామిమగ్గో, తిట్ఠామహం సమాదపేతా. అథ చ పన మమ సావకా మయా ఏవం ఓవదియమానా ఏవం అనుసాసియమానా అప్పేకచ్చే అచ్చన్తనిట్ఠం నిబ్బానం ఆరాధేన్తి, ఏకచ్చే నారాధేన్తి. ఏత్థ క్యాహం, బ్రాహ్మణ, కరోమి? మగ్గక్ఖాయీ, బ్రాహ్మణ, తథాగతో. మగ్గం బుద్ధో ఆచిక్ఖతి. అత్తనా పటిపజ్జమానా ముఞ్చేయ్యు’’న్తి. ఏవమ్పి న హి అఞ్ఞమోక్ఖాతి – తే దుప్పముఞ్చా న హి అఞ్ఞమోక్ఖా.

పచ్ఛా పురే వాపి అపేక్ఖమానాతి. పచ్ఛా వుచ్చతి అనాగతం, పురే వుచ్చతి అతీతం. అపి చ అతీతం ఉపాదాయ అనాగతఞ్చ పచ్చుప్పన్నఞ్చ పచ్ఛా, అనాగతం ఉపాదాయ అతీతఞ్చ పచ్చుప్పన్నఞ్చ పురే. కథం పురే అపేక్ఖం కరోతి? ‘‘ఏవంరూపో అహోసిం అతీతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి. ‘‘ఏవంవేదనో అహోసిం… ఏవంసఞ్ఞో అహోసిం… ఏవంసఙ్ఖారో అహోసిం… ఏవంవిఞ్ఞాణో అహోసిం అతీతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి. ఏవమ్పి పురే అపేక్ఖం కరోతి.

అథ వా ‘‘ఇతి మే చక్ఖు అహోసి అతీతమద్ధానం, ఇతి రూపా’’తి – తత్థ ఛన్దరాగపటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణం. ఛన్దరాగపటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స తదభినన్దతి. తదభినన్దన్తో ఏవమ్పి పురే అపేక్ఖం కరోతి. ‘‘ఇతి మే సోతం అహోసి అతీతమద్ధానం, ఇతి సద్దా’’తి…పే… ‘‘ఇతి మే ఘానం అహోసి అతీతమద్ధానం, ఇతి గన్ధా’’తి… ‘‘ఇతి మే జివ్హా అహోసి అతీతమద్ధానం, ఇతి రసా’’తి… ‘‘ఇతి మే కాయో అహోసి అతీతమద్ధానం, ఇతి ఫోట్ఠబ్బా’’తి… ‘‘ఇతి మే మనో అహోసి అతీతమద్ధానం, ఇతి ధమ్మా’’తి – తత్థ ఛన్దరాగపటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణం. ఛన్దరాగపటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స తదభినన్దతి. తదభినన్దన్తో ఏవమ్పి పురే అపేక్ఖం కరోతి.

అథ వా యానిస్స తాని పుబ్బే మాతుగామేన సద్ధిం హసితలపితకీళితాని తదస్సాదేతి తం నికామేతి, తేన చ విత్తిం ఆపజ్జతి. ఏవమ్పి పురే అపేక్ఖం కరోతి.

కథం పచ్ఛా అపేక్ఖం కరోతి? ‘‘ఏవంరూపో సియం అనాగతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి. ‘‘ఏవంవేదనో సియం… ఏవంసఞ్ఞో సియం… ఏవంసఙ్ఖారో సియం… ఏవంవిఞ్ఞాణో సియం అనాగతమద్ధాన’’న్తి తత్థ నన్దిం సమన్నానేతి. ఏవమ్పి పచ్ఛా అపేక్ఖం కరోతి.

అథ వా ‘‘ఇతి మే చక్ఖు సియా అనాగతమద్ధానం, ఇతి రూపా’’తి – అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం పణిదహతి. చేతసో పణిధానపచ్చయా తదభినన్దతి. తదభినన్దన్తో ఏవమ్పి పచ్ఛా అపేక్ఖం కరోతి. ‘‘ఇతి మే సోతం సియా అనాగతమద్ధానం, ఇతి సద్దా’’తి… ‘‘ఇతి మే ఘానం సియా అనాగతమద్ధానం, ఇతి గన్ధా’’తి… ‘‘ఇతి మే జివ్హా సియా అనాగతమద్ధానం, ఇతి రసా’’తి… ‘‘ఇతి మే కాయో సియా అనాగతమద్ధానం, ఇతి ఫోట్ఠబ్బా’’తి… ‘‘ఇతి మే మనో సియా అనాగతమద్ధానం, ఇతి ధమ్మా’’తి – అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం పణిదహతి. చేతసో పణిధానపచ్చయా తదభినన్దతి. తదభినన్దన్తో ఏవమ్పి పచ్ఛా అపేక్ఖం కరోతి.

అథ వా ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి – అప్పటిలద్ధస్స పటిలాభాయ చిత్తం పణిదహతి. చేతసో పణిధానపచ్చయా తదభినన్దతి. తదభినన్దన్తో ఏవమ్పి పచ్ఛా అపేక్ఖం కరోతీతి – పచ్ఛా పురే వాపి అపేక్ఖమానా.

ఇమే వ కామే పురిమే వ జప్పన్తి. ఇమే వ కామేతి పచ్చుప్పన్నే పఞ్చ కామగుణే ఇచ్ఛన్తా సాదియన్తా పత్థయన్తా పిహయన్తా అభిజప్పన్తా. పురిమే వ జప్పన్తి అతీతే పఞ్చ కామగుణే జప్పన్తా పజప్పన్తా అభిజప్పన్తాతి – ఇమే వ కామే పురిమే వ జప్పం.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఇచ్ఛానిదానా భవసాతబద్ధా, తే దుప్పముఞ్చా న హి అఞ్ఞమోక్ఖా;

పచ్ఛా పురే వాపి అపేక్ఖమానా, ఇమే వ కామే పురిమే వ జప్ప’’న్తి.

౯. కామేసు గిద్ధా పసుతా పమూళ్హా, అవదానియా తే విసమే నివిట్ఠా;

దుక్ఖూపనీతా పరిదేవయన్తి, కింసూ భవిస్సామ ఇతో చుతాసే.

కామేసు గిద్ధా పసుతా పమూళ్హాతి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. గేధో వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. కిలేసకామేన వత్థుకామేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా [అజ్ఝోపన్నా (సీ. స్యా.)] లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి – కామేసు గిద్ధా.

పసుతాతి యేపి కామే ఏసన్తి గవేసన్తి పరియేసన్తి, తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా. యేపి తణ్హావసేన రూపే ఏసన్తి గవేసన్తి పరియేసన్తి… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే…పే… పరియేసన్తి తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా. యేపి తణ్హావసేన రూపే పటిలభన్తి… సద్దే… గన్ధే … రసే… ఫోట్ఠబ్బే పటిలభన్తి తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా. యేపి తణ్హావసేన రూపే పరిభుఞ్జన్తి … సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే పరిభుఞ్జన్తి తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా. యథా కలహకారకో కలహపసుతో, కమ్మకారకో కమ్మపసుతో, గోచరే చరన్తో గోచరపసుతో, ఝాయీ ఝానపసుతో; ఏవమేవ యేపి కామే ఏసన్తి గవేసతి పరియేసన్తి, తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా. యేపి తణ్హావసేన రూపే ఏసన్తి గవేసన్తి పరియేసన్తి… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే…పే… పరియేసన్తి తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా. యేపి తణ్హావసేన రూపే పటిలభన్తి… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే పటిలభన్తి తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా. యేపి తణ్హావసేన రూపే పరిభుఞ్జన్తి… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే పరిభుఞ్జన్తి తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా, తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యా, తేపి కామపసుతా.

పమూళ్హాతి యేభుయ్యేన దేవమనుస్సా పఞ్చసు కామగుణేసు ముయ్హన్తి సమ్ముయ్హన్తి సమ్పముయ్హన్తి మూళ్హా సమ్మూళ్హా సమ్పమూళ్హా అవిజ్జాయ అన్ధీకతా ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి – కామేసు గిద్ధా పసుతా పమూళ్హా.

అవదానియా తే విసమే నివిట్ఠాతి. అవదానియాతి అవగచ్ఛన్తీతిపి అవదానియా, మచ్ఛరినోపి వుచ్చన్తి అవదానియా, బుద్ధానం సావకానం వచనం బ్యప్పథం దేసనం అనుసిట్ఠిం నాదియన్తీతి – అవదానియా. కథం అవగచ్ఛన్తీతి అవదానియా? నిరయం గచ్ఛన్తి, తిరచ్ఛానయోనిం గచ్ఛన్తి, పేత్తివిసయం గచ్ఛన్తీతి, ఏవం ఆగచ్ఛన్తీతి – అవదానియా. కథం మచ్ఛరినో వుచ్చన్తి అవదానియా? పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛరియం మచ్ఛరాయనా మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం చిత్తస్స, ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. అపి చ, ఖన్ధమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ధాతుమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం, ఆయతనమచ్ఛరియమ్పి మచ్ఛరియం గాహో. ఇదం వుచ్చతి మచ్ఛరియం. ఇమినా మచ్ఛరియేన అవదఞ్ఞుతాయ సమన్నాగతా జనా పమత్తా. ఏవం మచ్ఛరినో వుచ్చన్తి అవదానియా. కథం బుద్ధానం సావకానం వచనం బ్యప్పథం దేసనం అనుసిట్ఠిం నాదియన్తీతి – అవదానియా? బుద్ధానం సావకానం వచనం బ్యప్పథం దేసనం అనుసిట్ఠిం న ఆదియన్తి న సుస్సుసన్తి, న సోతం ఓదహన్తి, న అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేన్తి, అనస్సవా అవచనకరా పటిలోమవుత్తినో, అఞ్ఞేనేవ ముఖం కరోన్తి. ఏవం బుద్ధానం సావకానం [బుద్ధానం బుద్ధసావకానం (సీ. స్యా.)] వచనం బ్యప్పథం దేసనం అనుసిట్ఠిం నాదియన్తీతి అవదానియాతి – అవదానియా.

తే విసమే నివిట్ఠాతి విసమే కాయకమ్మే నివిట్ఠా, విసమే వచీకమ్మే నివిట్ఠా, విసమే మనోకమ్మే నివిట్ఠా, విసమే పాణాతిపాతే నివిట్ఠా, విసమే అదిన్నాదానే నివిట్ఠా, విసమే కామేసుమిచ్ఛాచారే నివిట్ఠా, విసమే ముసావాదే నివిట్ఠా, విసమాయ పిసుణాయ వాచాయ నివిట్ఠా, విసమాయ ఫరుసాయ వాచాయ… విసమే సమ్ఫప్పలాపే… విసమాయ అభిజ్ఝాయ నివిట్ఠా, విసమే బ్యాపాదే… విసమాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా నివిట్ఠా, విసమేసు సఙ్ఖారేసు నివిట్ఠా, విసమేసు పఞ్చసు కామగుణేసు నివిట్ఠా, విసమేసు పఞ్చసు నీవరణేసు నివిట్ఠా వినివిట్ఠా పతిట్ఠితా అల్లీనా ఉపగతా అజ్ఝోసితా అధిముత్తా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి – అవదానియా తే విసమే నివిట్ఠా.

దుక్ఖూపనీతా పరిదేవయన్తీతి. దుక్ఖూపనీతాతి దుక్ఖప్పత్తా దుక్ఖసమ్పత్తా దుక్ఖూపగతా, మారప్పత్తా మారసమ్పత్తా మారూపగతా, మరణప్పత్తా మరణసమ్పత్తా మరణూపగతా. పరిదేవయన్తీతి లపన్తి లాలపన్తి [సల్లపన్తి (సీ.)], సోచన్తి కిలమన్తి పరిదేవన్తి ఉరత్తాళిం కన్దన్తి సమ్మోహం ఆపజ్జన్తీతి – దుక్ఖూపనీతా పరిదేవయన్తి.

కింసూ భవిస్సామ ఇతో చుతాసేతి ఇతో చుతా కిం భవిస్సామ? నేరయికా భవిస్సామ, తిరచ్ఛానయోనికా భవిస్సామ, పేత్తివిసయికా భవిస్సామ, మనుస్సా భవిస్సామ, దేవా భవిస్సామ, రూపీ భవిస్సామ, అరూపీ భవిస్సామ, సఞ్ఞీ భవిస్సామ, అసఞ్ఞీ భవిస్సామ, నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ భవిస్సామ, ‘‘భవిస్సామ ను ఖో మయం అనాగతమద్ధానం, నను ఖో భవిస్సామ అనాగతమద్ధానం, కిం ను ఖో భవిస్సామ అనాగతమద్ధానం, కథం ను ఖో భవిస్సామ అనాగతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామ ను ఖో మయం అనాగతమద్ధాన’’న్తి సంసయపక్ఖన్దా విమతిపక్ఖన్దా ద్వేళ్హకజాతా లపన్తి లాలపన్తి, సోచన్తి కిలమన్తి పరిదేవన్తి ఉరత్తాళిం కన్దన్తి సమ్మోహం ఆపజ్జన్తీతి – కింసూ భవిస్సామ ఇతో చుతాసే.

తేనాహ భగవా –

‘‘కామేసు గిద్ధా పసుతా పమూళ్హా, అవదానియా తే విసమే నివిట్ఠా;

దుక్ఖూపనీతా పరిదేవయన్తి, కింసూ భవిస్సామ ఇతో చుతాసే’’తి.

౧౦. తస్మా హి సిక్ఖేథ ఇధేవ జన్తు,యం కిఞ్చి జఞ్ఞా విసమన్తి లోకే;

న తస్స హేతూ విసమం చరేయ్య, అప్పఞ్హిదం జీవితమాహు ధీరా.

తస్మా హి సిక్ఖేథ ఇధేవ జన్తూతి. తస్మాతి తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తన్నిదానా, ఏతమాదీనవం సమ్పస్సమానో కామేసూతి – తస్మా. సిక్ఖేథాతి తిస్సో సిక్ఖా – అధిసీలసిక్ఖా, అధిచిత్తసిక్ఖా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా.

కతమా అధిసీలసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. ఖుద్దకో సీలక్ఖన్ధో, మహన్తో సీలక్ఖన్ధో, సీలం పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో మోక్ఖం పామోక్ఖం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – అయం అధిసీలసిక్ఖా.

కతమా అధిచిత్తసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి – అయం అధిచిత్తసిక్ఖా.

కతమా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా? ఇధ భిక్ఖు పఞ్ఞవా హోతి ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో, అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మాదుక్ఖక్ఖయగామినియా. సో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం ఆసవసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం ఆసవనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి – అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా.

ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖేయ్య, జానన్తో సిక్ఖేయ్య, పస్సన్తో సిక్ఖేయ్య, పచ్చవేక్ఖన్తో సిక్ఖేయ్య, చిత్తం అధిట్ఠహన్తో సిక్ఖేయ్య, సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో సిక్ఖేయ్య, వీరియం పగ్గణ్హన్తో సిక్ఖేయ్య, సతిం ఉపట్ఠపేన్తో సిక్ఖేయ్య, చిత్తం సమాదహన్తో సిక్ఖేయ్య, పఞ్ఞాయ పజానన్తో సిక్ఖేయ్య, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిజానన్తో సిక్ఖేయ్య, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానన్తో సిక్ఖేయ్య, పహాతబ్బం పజహన్తో సిక్ఖేయ్య, భావేతబ్బం భావేన్తో సిక్ఖేయ్య, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖేయ్య ఆచరేయ్య సమాచరేయ్య సమాదాయ వత్తేయ్య.

ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియా ఇమిస్సా ఖన్తియా ఇమిస్సా రుచియా ఇమస్మిం ఆదాయే ఇమస్మిం ధమ్మే ఇమస్మిం వినయే ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఇమస్మిం పావచనే ఇమస్మిం బ్రహ్మచరియే ఇమస్మిం సత్థుసాసనే ఇమస్మిం అత్తభావే ఇమస్మిం మనుస్సలోకే – తేన వుచ్చతి ఇధాతి. జన్తూతి సత్తో నరో…పే… మనుజోతి – తస్మా హి సిక్ఖేథ ఇధేవ జన్తు.

యం కిఞ్చి జఞ్ఞా విసమన్తి లోకేతి. యం కిఞ్చీతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం [పరిదాయవచనమేతం (స్యా.)] – యం కిఞ్చీతి. విసమన్తి జఞ్ఞాతి విసమం కాయకమ్మం విసమన్తి జానేయ్య, విసమం వచీకమ్మం విసమన్తి జానేయ్య, విసమం మనోకమ్మం విసమన్తి జానేయ్య, విసమం పాణాతిపాతం విసమోతి జానేయ్య, విసమం అదిన్నాదానం విసమన్తి జానేయ్య, విసమం కామేసుమిచ్ఛాచారం విసమోతి జానేయ్య, విసమం ముసావాదం విసమోతి జానేయ్య, విసమం పిసుణం వాచం విసమాతి జానేయ్య, విసమం ఫరుసం వాచం విసమాతి జానేయ్య, విసమం సమ్ఫప్పలాపం విసమోతి జానేయ్య, విసమం అభిజ్ఝం విసమాతి జానేయ్య, విసమం బ్యాపాదం విసమోతి జానేయ్య, విసమం మిచ్ఛాదిట్ఠిం విసమాతి జానేయ్య, విసమే సఙ్ఖారే విసమాతి జానేయ్య, విసమే పఞ్చ కామగుణే విసమాతి జానేయ్య, విసమే పఞ్చ నీవరణే విసమాతి జానేయ్య ఆజానేయ్య విజానేయ్య పటివిజానేయ్య పటివిజ్ఝేయ్య. లోకేతి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకేతి – యం కిఞ్చి జఞ్ఞా విసమన్తి లోకే.

న తస్స హేతూ విసమం చరేయ్యాతి. విసమస్స కాయకమ్మస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స వచీకమ్మస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స మనోకమ్మస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స పాణాతిపాతస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స అదిన్నాదానస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స కామేసుమిచ్ఛాచారస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స ముసావాదస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమాయ పిసుణాయ వాచాయ హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమాయ ఫరుసాయ వాచాయ హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స సమ్ఫప్పలాపస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమాయ అభిజ్ఝాయ హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమస్స బ్యాపాదస్స హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమానం సఙ్ఖారానం హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమానం పఞ్చన్నం కామగుణానం హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమానం పఞ్చన్నం నీవరణానం హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమాయ చేతనాయ హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమాయ పత్థనాయ హేతు విసమం న చరేయ్య, విసమాయ పణిధియా హేతు విసమం న చరేయ్య న ఆచరేయ్య న సమాచరేయ్య న సమాదాయ వత్తేయ్యాతి – న తస్స హేతూ విసమం చరేయ్య.

అప్పఞ్హిదం జీవితమాహు ధీరాతి. జీవితన్తి ఆయు ఠితి యపనా యాపనా ఇరియనా వత్తనా పాలనా జీవితం జీవితిన్ద్రియం. అపి చ, ద్వీహి కారణేహి అప్పకం జీవితం – ఠితిపరిత్తతాయ వా అప్పకం జీవితం, సరసపరిత్తతాయ వా అప్పకం జీవితం. కథం ఠితిపరిత్తతాయ అప్పకం జీవితం? అతీతే చిత్తక్ఖణే జీవిత్థ, న జీవతి న జీవిస్సతి; అనాగతే చిత్తక్ఖణే జీవిస్సతి, న జీవతి న జీవిత్థ; పచ్చుప్పన్నే చిత్తక్ఖణే జీవతి, న జీవిత్థ న జీవిస్సతి.

‘‘జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;

ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహుసో వత్తతే ఖణో.

‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, కప్పా తిట్ఠన్తి యే మరూ;

నత్వేవ తేపి జీవన్తి, ద్వీహి చిత్తేహి సంయుతా.

‘‘యే నిరుద్ధా మరన్తస్స, తిట్ఠమానస్స వా ఇధ;

సబ్బేపి సదిసా ఖన్ధా, గతా అప్పటిసన్ధికా.

‘‘అనన్తరా చ యే భగ్గా [భఙ్గా (సీ. స్యా.)], యే చ భగ్గా అనాగతా;

తదన్తరే నిరుద్ధానం, వేసమం నత్థి లక్ఖణే.

‘‘అనిబ్బత్తేన న జాతో, పచ్చుప్పన్నేన జీవతి;

చిత్తభగ్గా మతో లోకో, పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా.

‘‘యథా నిన్నా పవత్తన్తి, ఛన్దేన పరిణామితా;

అచ్ఛిన్నధారా వత్తన్తి, సళాయతనపచ్చయా.

‘‘అనిధానగతా భగ్గా, పుఞ్జో నత్థి అనాగతే;

నిబ్బత్తా యే చ [నిబ్బత్తాయేవ (సబ్బత్థ)] తిట్ఠన్తి, ఆరగ్గే సాసపూపమా.

‘‘నిబ్బత్తానఞ్చ ధమ్మానం, భఙ్గో నేసం పురక్ఖతో;

పలోకధమ్మా తిట్ఠన్తి, పురాణేహి అమిస్సితా.

‘‘అదస్సనతో ఆయన్తి, భఙ్గా గచ్ఛన్తి దస్సనం;

విజ్జుప్పాదోవ ఆకాసే, ఉప్పజ్జన్తి వయన్తి చా’’తి.

ఏవం ఠితిపరిత్తతాయ అప్పకం జీవితం.

కథం సరసపరిత్తతాయ అప్పకం జీవితం? అస్సాసూపనిబన్ధం జీవితం, పస్సాసూపనిబన్ధం జీవితం, అస్సాసపస్సాసూపనిబన్ధం జీవితం, మహాభూతూపనిబన్ధం జీవితం, కబళీకారాహారూపనిబన్ధం జీవితం, ఉస్మూపనిబన్ధం జీవితం, విఞ్ఞాణూపనిబన్ధం జీవితం. మూలమ్పి ఇమేసం దుబ్బలం, పుబ్బహేతూపి ఇమేసం దుబ్బలా. యే పచ్చయా తేపి దుబ్బలా, యేపి పభావికా తేపి దుబ్బలా. సహభూమి ఇమేసం దుబ్బలా, సమ్పయోగాపి ఇమేసం దుబ్బలా, సహజాపి ఇమేసం దుబ్బలా, యాపి పయోజికా సాపి దుబ్బలా, అఞ్ఞమఞ్ఞం ఇమే నిచ్చదుబ్బలా, అఞ్ఞమఞ్ఞం అనవట్ఠితా ఇమే. అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిపాతయన్తి ఇమే, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హి నత్థి తాయితా, న చాపి ఠపేన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఇమే. యోపి నిబ్బత్తకో సో న విజ్జతి.

‘‘న చ కేనచి కోచి హాయతి, గన్ధబ్బా చ ఇమే హి సబ్బసో;

పురిమేహి పభావికా ఇమే, యేపి పభావికా తే పురే మతా;

పురిమాపి చ పచ్ఛిమాపి చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం న కదాచి మద్దసంసూ’’తి.

ఏవం సరసపరిత్తతాయ అప్పకం జీవితం.

అపి చ చాతుమహారాజికానం దేవానం జీవితం ఉపాదాయ మనుస్సానం అప్పకం జీవితం పరిత్తకం జీవితం థోకం [థోకకం (క.)] జీవితం ఖణికం జీవితం లహుకం జీవితం ఇత్తరం జీవితం అనద్ధనీయం జీవితం నచిరట్ఠితికం జీవితం. తావతింసానం దేవానం…పే… యామానం దేవానం… తుసితానం దేవానం… నిమ్మానరతీనం దేవానం… పరనిమ్మితవసవత్తీనం దేవానం… బ్రహ్మకాయికానం దేవానం జీవితం ఉపాదాయ మనుస్సానం అప్పకం జీవితం పరిత్తకం జీవితం థోకం జీవితం ఖణికం జీవితం లహుకం జీవితం ఇత్తరం జీవితం అనద్ధనీయం జీవితం నచిరట్ఠితికం జీవితం.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘అప్పమిదం, భిక్ఖవే, మనుస్సానం ఆయు. గమనియో సమ్పరాయో మన్తాయ బోద్ధబ్బం, కత్తబ్బం కుసలం, చరితబ్బం బ్రహ్మచరియం, నత్థి జాతస్స అమరణం. యో, భిక్ఖవే, చిరం జీవతి సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’’.

‘‘అప్పమాయు మనుస్సానం, హీళేయ్య నం సుపోరిసో;

చరేయ్యాదిత్తసీసోవ నత్థి మచ్చుస్సనాగమో.

‘‘అచ్చయన్తి అహోరత్తా, జీవితం ఉపరుజ్ఝతి;

ఆయు ఖియ్యతి మచ్చానం, కున్నదీనంవ ఓదక’’న్తి.

అప్పఞ్హిదం జీవితమాహు ధీరాతి. ధీరాతి ధీరా, ధితిమాతి ధీరా, ధితిసమ్పన్నాతి ధీరా, ధీకతపాపాతి ధీరా. ధీ వుచ్చతి పఞ్ఞా. యా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరి మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి, తాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా ధీరా. అపి చ ఖన్ధధీరా ధాతుధీరా ఆయతనధీరా, పటిచ్చసముప్పాదధీరా సతిపట్ఠానధీరా సమ్మప్పధానధీరా ఇద్ధిపాదధీరా, ఇన్ద్రియధీరా బలధీరా బోజ్ఝఙ్గధీరా మగ్గధీరా ఫలధీరా నిబ్బానధీరా. తే ధీరా ఏవమాహంసు – ‘‘మనుస్సానం అప్పకం జీవితం, పరిత్తకం జీవితం, థోకం జీవితం, ఖణికం జీవితం, లహుకం జీవితం, ఇత్తరం జీవితం, అనద్ధనీయం జీవితం, నచిరట్ఠితికం జీవిత’’న్తి. ఏవమాహంసు ఏవం కథేన్తి ఏవం భణన్తి ఏవం దీపయన్తి ఏవం వోహరన్తీతి – అప్పఞ్హిదం జీవితమాహు ధీరా.

తేనాహ భగవా –

‘‘తస్మా హి సిక్ఖేథ ఇధేవ జన్తు, యం కిఞ్చి జఞ్ఞా విసమన్తి లోకే;

న తస్స హేతూ విసమం చరేయ్య, అప్పఞ్హిదం జీవితమాహు ధీరా’’తి.

౧౧. పస్సామి లోకే పరిఫన్దమానం, పజం ఇమం తణ్హగతం భవేసు;

హీనా నరా మచ్చుముఖే లపన్తి, అవీతతణ్హాసే భవాభవేసు.

పస్సామి లోకే పరిఫన్దమానన్తి. పస్సామీతి మంసచక్ఖునాపి పస్సామి, దిబ్బచక్ఖునాపి పస్సామి, పఞ్ఞాచక్ఖునాపి పస్సామి, బుద్ధచక్ఖునాపి పస్సామి, సమన్తచక్ఖునాపి పస్సామి దక్ఖామి ఓలోకేమి నిజ్ఝాయామి ఉపపరిక్ఖామి. లోకేతి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే.

పరిఫన్దమానన్తి తణ్హాఫన్దనాయ ఫన్దమానం, దిట్ఠిఫన్దనాయ ఫన్దమానం, కిలేసఫన్దనాయ ఫన్దమానం, పయోగఫన్దనాయ ఫన్దమానం, విపాకఫన్దనాయ ఫన్దమానం, దుచ్చరితఫన్దనాయ ఫన్దమానం, రత్తం రాగేన ఫన్దమానం, దుట్ఠం దోసేన ఫన్దమానం, మూళ్హం మోహేన ఫన్దమానం, వినిబద్ధం మానేన ఫన్దమానం, పరామట్ఠం దిట్ఠియా ఫన్దమానం, విక్ఖేపగతం ఉద్ధచ్చేన ఫన్దమానం, అనిట్ఠఙ్గతం విచికిచ్ఛాయ ఫన్దమానం, థామగతం అనుసయేహి ఫన్దమానం, లాభేన ఫన్దమానం, అలాభేన ఫన్దమానం, యసేన ఫన్దమానం, అయసేన ఫన్దమానం, పసంసాయ ఫన్దమానం, నిన్దాయ ఫన్దమానం, సుఖేన ఫన్దమానం, దుక్ఖేన ఫన్దమానం, జాతియా ఫన్దమానం, జరాయ ఫన్దమానం, బ్యాధినా ఫన్దమానం, మరణేన ఫన్దమానం, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసేహి ఫన్దమానం, నేరయికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, తిరచ్ఛానయోనికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, పేత్తివిసయికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, మానుసికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, గబ్భోక్కన్తిమూలకేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, గబ్భే ఠితిమూలకేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, గబ్భా వుట్ఠానమూలకేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, జాతస్సూపనిబన్ధకేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, జాతస్స పరాధేయ్యకేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, అత్తూపక్కమేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, పరూపక్కమేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, దుక్ఖదుక్ఖేన ఫన్దమానం, సఙ్ఖారదుక్ఖేన ఫన్దమానం, విపరిణామదుక్ఖేన ఫన్దమానం, చక్ఖురోగేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, సోతరోగేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం, ఘానరోగేన దుక్ఖేన…పే… జివ్హారోగేన… కాయరోగేన… సీసరోగేన… కణ్ణరోగేన… ముఖరోగేన… దన్తరోగేన… కాసేన… సాసేన… పినాసేన… దాహేన… జరేన… కుచ్ఛిరోగేన… ముచ్ఛాయ… పక్ఖన్దికాయ… సూలాయ … విసుచికాయ… కుట్ఠేన… గణ్డేన… కిలాసేన… సోసేన… అపమారేన… దద్దుయా… కణ్డుయా… కచ్ఛుయా… రఖసాయ… వితచ్ఛికాయ… లోహితేన… పిత్తేన… మధుమేహేన… అంసాయ… పిళకాయ… భగన్దలేన [భగన్దలాయ (స్యా.)] … పిత్తసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సేమ్హసముట్ఠానేన ఆబాధేన… వాతసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సన్నిపాతికేన ఆబాధేన… ఉతుపరిణామజేన ఆబాధేన… విసమపరిహారజేన ఆబాధేన… ఓపక్కమికేన ఆబాధేన … కమ్మవిపాకజేన ఆబాధేన… సీతేన… ఉణ్హేన… జిఘచ్ఛాయ… పిపాసాయ … ఉచ్చారేన… పస్సావేన… డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేన దుక్ఖేన… మాతుమరణేన దుక్ఖేన… పితుమరణేన దుక్ఖేన… భాతుమరణేన దుక్ఖేన… భగినిమరణేన దుక్ఖేన… పుత్తమరణేన దుక్ఖేన… ధీతుమరణేన దుక్ఖేన… ఞాతిబ్యసనేన… భోగబ్యసనేన… రోగబ్యసనేన… సీలబ్యసనేన… దిట్ఠిబ్యసనేన దుక్ఖేన ఫన్దమానం సమ్ఫన్దమానం విప్ఫన్దమానం వేధమానం పవేధమానం సమ్పవేధమానం పస్సామి దక్ఖామి ఓలోకేమి నిజ్ఝాయామి ఉపపరిక్ఖామీతి – పస్సామి లోకే పరిఫన్దమానం.

పజం ఇమం తణ్హగతం భవేసూతి. పజాతి సత్తాధివచనం. తణ్హాతి రూపతణ్హా, సద్దతణ్హా, గన్ధతణ్హా, రసతణ్హా, ఫోట్ఠబ్బతణ్హా, ధమ్మతణ్హా. తణ్హగతన్తి తణ్హాగతం తణ్హానుగతం తణ్హాయానుసటం తణ్హాయాసన్నం తణ్హాయ పాతితం అభిభూతం పరియాదిన్నచిత్తం. భవేసూతి కామభవే రూపభవే అరూపభవేతి – పజం ఇమం తణ్హగతం భవేసు.

హీనా నరా మచ్చుముఖే లపన్తీతి. హీనా నరాతి హీనా నరా హీనేన కాయకమ్మేన సమన్నాగతాతి హీనా నరా, హీనేన వచీకమ్మేన సమన్నాగతాతి హీనా నరా, హీనేన మనోకమ్మేన సమన్నాగతాతి హీనా నరా, హీనేన పాణాతిపాతేన సమన్నాగతాతి హీనా నరా, హీనేన అదిన్నాదానేన…పే… హీనేన కామేసుమిచ్ఛాచారేన… హీనేన ముసావాదేన… హీనాయ పిసుణాయ వాచాయ… హీనాయ ఫరుసాయ వాచాయ… హీనేన సమ్ఫప్పలాపేన… హీనాయ అభిజ్ఝాయ… హీనేన బ్యాపాదేన… హీనాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా… హీనేహి సఙ్ఖారేహి… హీనేహి పఞ్చహి కామగుణేహి నీవరణేహి… హీనాయ చేతనాయ… హీనాయ పత్థనాయ… హీనాయ పణిధియా సమన్నాగతాతి హీనా నరా హీనా నిహీనా ఓహీనా ఓమకా లామకా ఛతుక్కా పరిత్తాతి – హీనా నరా. మచ్చుముఖే లపన్తీతి. మచ్చుముఖేతి మారముఖే మరణముఖే, మచ్చుప్పత్తా మచ్చుసమ్పత్తా మచ్చూపాగతా, మారప్పత్తా మారసమ్పత్తా మారూపాగతా, మరణప్పత్తా మరణసమ్పత్తా మరణూపాగతా లపన్తి లాలపన్తి సోచన్తి కిలమన్తి పరిదేవన్తి ఉరత్తాళిం కన్దన్తి సమ్మోహం ఆపజ్జన్తీతి – హీనా నరా మచ్చుముఖే లపన్తి.

అవీతతణ్హాసే భవాభవేసూతి. తణ్హాతి రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హా. భవాభవేసూతి భవాభవే కమ్మభవే పునబ్భవే కామభవే, కమ్మభవే కామభవే పునబ్భవే రూపభవే, కమ్మభవే రూపభవే పునబ్భవే అరూపభవే, కమ్మభవే అరూపభవే పునబ్భవే పునప్పునబ్భవే, పునప్పునగతియా పునప్పునఉపపత్తియా పునప్పునపటిసన్ధియా పునప్పునఅత్తభావాభినిబ్బత్తియా, అవీతతణ్హా అవిగతతణ్హా అచత్తతణ్హా అవన్తతణ్హా. అముత్తతణ్హా అప్పహీనతణ్హా అప్పటినిస్సట్ఠతణ్హాతి – అవీతతణ్హాసే భవాభవేసు.

తేనాహ భగవా –

‘‘పస్సామి లోకే పరిఫన్దమానం, పజం ఇమం తణ్హగతం భవేసు;

హీనా నరా మచ్చుముఖే లపన్తి, అవీతతణ్హాసే భవాభవేసూ’’తి.

౧౨. మమాయితే పస్సథ ఫన్దమానే,మచ్ఛేవ [మచ్ఛోవ (సీ.)] అప్పోదకే ఖీణసోతే;

ఏతమ్పి దిస్వా అమమో చరేయ్య, భవేసు ఆసత్తిమకుబ్బమానో.

మమాయితే పస్సథ ఫన్దమానేతి. మమత్తాతి ద్వే మమత్తా – తణ్హామమత్తఞ్చ దిట్ఠిమమత్తఞ్చ. కతమం తణ్హామమత్తం? యావతా తణ్హాసఙ్ఖాతేన సీమకతం మరియాదికతం ఓధికతం పరియన్తకతం పరిగ్గహితం మమాయితం. ఇదం మమం, ఏతం మమం, ఏత్తకం మమం, ఏత్తావతా మమం, మమ రూపా సద్దా గన్ధా రసా ఫోట్ఠబ్బా, అత్థరణా పావురణా దాసిదాసా అజేళకా కుక్కుటసూకరా హత్థిగవాస్సవళవా ఖేత్తం వత్థు హిరఞ్ఞం సువణ్ణం గామనిగమరాజధానియో రట్ఠఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ, కేవలమ్పి మహాపథవిం తణ్హావసేన మమాయతి. యావతా అట్ఠసతం తణ్హావిచరితం, ఇదం తణ్హామమత్తం.

కతమం దిట్ఠిమమత్తం? వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి, దసవత్థుకా అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి; యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దికం దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియేసగ్గాహో విపరీతగ్గాహో విపల్లాసగ్గాహో మిచ్ఛాగాహో ‘‘అయాథావకస్మిం యాథావక’’న్తి గాహో. యావతా ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతాని, ఇదం దిట్ఠిమమత్తం. మమాయితే పస్సథ ఫన్దమానేతి మమాయితం వత్థుం అచ్ఛేదసంకినోపి ఫన్దన్తి, అచ్ఛిన్దన్తేపి ఫన్దన్తి, అచ్ఛిన్నేపి ఫన్దన్తి, మమాయితం వత్థుం విపరిణామసంకినోపి ఫన్దన్తి, విపరిణామన్తేపి ఫన్దన్తి, విపరిణతేపి ఫన్దన్తి పఫన్దన్తి సమ్ఫన్దన్తి విప్ఫన్దన్తి వేధన్తి [వేధేన్తి (స్యా.)] పవేధన్తి సమ్పవేధన్తి. ఏవం ఫన్దమానే పఫన్దమానే సమ్ఫన్దమానే విప్ఫన్దమానే వేధమానే పవేధమానే సమ్పవేధమానే పస్సథ దక్ఖథ ఓలోకేథ నిజ్ఝాయథ ఉపపరిక్ఖథాతి – మమాయితే పస్సథ ఫన్దమానే.

మచ్ఛేవ అప్పోదకే ఖీణసోతేతి. యథా మచ్ఛా అప్పోదకే పరిత్తోదకే ఉదకపరియాదానే కాకేహి వా కులలేహి వా బలాకాహి వా పరిపాతియమానా ఉక్ఖిపియమానా ఖజ్జమానా ఫన్దన్తి పఫన్దన్తి సమ్ఫన్దన్తి విప్ఫన్దన్తి వేధన్తి పవేధన్తి సమ్పవేధన్తి; ఏవమేవ పజా మమాయితం వత్థుం అచ్ఛేదసంకినోపి ఫన్దన్తి, అచ్ఛిన్దన్తేపి ఫన్దన్తి, అచ్ఛిన్నేపి ఫన్దన్తి, మమాయితం వత్థుం విపరిణామసంకినోపి ఫన్దన్తి, విపరిణామన్తేపి ఫన్దన్తి, విపరిణతేపి ఫన్దన్తి పఫన్దన్తి సమ్ఫన్దన్తి విప్ఫన్దన్తి వేధన్తి పవేధన్తి సమ్పవేధన్తీతి – మచ్ఛేవ అప్పోదకే ఖీణసోతే.

ఏతమ్పి దిస్వా అమమో చరేయ్యాతి. ఏతం ఆదీనవం దిస్వా పస్సిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా [తిరయిత్వా (క.)] విభావయిత్వా విభూతం కత్వా మమత్తేసూతి – ఏతమ్పి దిస్వా. అమమో చరేయ్యాతి మమత్తాతి ద్వే మమత్తా – తణ్హామమత్తఞ్చ దిట్ఠిమమత్తఞ్చ…పే… ఇదం తణ్హామమత్తం…పే… ఇదం దిట్ఠిమమత్తం. తణ్హామమత్తం పహాయ దిట్ఠిమమత్తం పటినిస్సజ్జిత్వా చక్ఖుం అమమాయన్తో సోతం అమమాయన్తో ఘానం అమమాయన్తో జివ్హం అమమాయన్తో కాయం అమమాయన్తో మనం అమమాయన్తో రూపే… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… ధమ్మే… కులం… గణం… ఆవాసం… లాభం… యసం… పసంసం… సుఖం… చీవరం… పిణ్డపాతం… సేనాసనం… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం… కామధాతుం… రూపధాతుం… అరూపధాతుం… కామభవం… రూపభవం… అరూపభవం… సఞ్ఞాభవం… అసఞ్ఞాభవం… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవం… ఏకవోకారభవం… చతువోకారభవం… పఞ్చవోకారభవం… అతీతం… అనాగతం… పచ్చుప్పన్నం… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే అమమాయన్తో అగణ్హన్తో అపరామసన్తో అనభినివిసన్తో చరేయ్య విహరేయ్య ఇరియేయ్య వత్తేయ్య పాలేయ్య యపేయ్య యాపేయ్యాతి – ఏతమ్పి దిస్వా అమమో చరేయ్య.

భవేసు ఆసత్తిమకుబ్బమానోతి. భవేసూతి కామభవే రూపభవే అరూపభవే. ఆసత్తి వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. భవేసు ఆసత్తిమకుబ్బమానోతి. భవేసు ఆసత్తిం అకుబ్బమానో, ఛన్దం పేమం రాగం ఖన్తిం అకుబ్బమానో అజనయమానో అసఞ్జనయమానో అనిబ్బత్తయమానో అనభినిబ్బత్తయమానోతి – భవేసు ఆసత్తిమకుబ్బమానో.

తేనాహ భగవా –

‘‘మమాయితే పస్సథ ఫన్దమానే, మచ్ఛేవ అప్పోదకే ఖీణసోతే;

ఏతమ్పి దిస్వా అమమో చరేయ్య, భవేసు ఆసత్తిమకుబ్బమానో’’తి.

౧౩. ఉభోసు అన్తేసు వినేయ్య ఛన్దం, ఫస్సం పరిఞ్ఞాయ అనానుగిద్ధో;

యదత్తగరహీ తదకుబ్బమానో, న లిమ్పతీ [న లిప్పతి (సీ.)] దిట్ఠసుతేసు ధీరో.

ఉభోసు అన్తేసు వినేయ్య ఛన్దన్తి. అన్తాతి ఫస్సో ఏకో అన్తో ఫస్ససముదయో దుతియో అన్తో, అతీతో ఏకో అన్తో అనాగతో దుతియో అన్తో, సుఖా వేదనా ఏకో అన్తో దుక్ఖా వేదనా దుతియో అన్తో, నామం ఏకో అన్తో రూపం దుతియో అన్తో, ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఏకో అన్తో ఛ బాహిరాని ఆయతనాని దుతియో అన్తో, సక్కాయో ఏకో అన్తో సక్కాయసముదయో దుతియో అన్తో. ఛన్దోతి యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామస్నేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం కామోఘో కామయోగో కాముపాదానం కామచ్ఛన్దనీవరణం. ఉభోసు అన్తేసు వినేయ్య ఛన్దన్తి ఉభోసు అన్తేసు ఛన్దం వినేయ్య పటివినేయ్య పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తిం కరేయ్య అనభావం గమేయ్యాతి – ఉభోసు అన్తేసు వినేయ్య ఛన్దం.

ఫస్సం పరిఞ్ఞాయ అనానుగిద్ధోతి. ఫస్సోతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో సోతసమ్ఫస్సో ఘానసమ్ఫస్సో జివ్హాసమ్ఫస్సో కాయసమ్ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో, అధివచనసమ్ఫస్సో, పటిఘసమ్ఫస్సో, సుఖవేదనీయో సమ్ఫస్సో దుక్ఖవేదనీయో సమ్ఫస్సో అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో సమ్ఫస్సో, కుసలో ఫస్సో అకుసలో ఫస్సో అబ్యాకతో ఫస్సో, కామావచరో ఫస్సో రూపావచరో ఫస్సో అరూపావచరో ఫస్సో, సుఞ్ఞతో ఫస్సో అనిమిత్తో ఫస్సో అప్పణిహితో ఫస్సో, లోకియో ఫస్సో లోకుత్తరో ఫస్సో, అతీతో ఫస్సో అనాగతో ఫస్సో పచ్చుప్పన్నో ఫస్సో, యో ఏవరూపో ఫస్సో ఫుసనా సమ్ఫుసనా సమ్ఫుసితత్తం – అయం వుచ్చతి ఫస్సో.

ఫస్సం పరిఞ్ఞాయాతి ఫస్సం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా – ఞాతపరిఞ్ఞాయ, తీరణపరిఞ్ఞాయ [తిరణపరిఞ్ఞాయ (స్యా.)], పహానపరిఞ్ఞాయ. కతమా ఞాతపరిఞ్ఞా? ఫస్సం జానాతి – అయం చక్ఖుసమ్ఫస్సో, అయం సోతసమ్ఫస్సో, అయం ఘానసమ్ఫస్సో, అయం జివ్హాసమ్ఫస్సో, అయం కాయసమ్ఫస్సో, అయం మనోసమ్ఫస్సో, అయం అధివచనసమ్ఫస్సో, అయం పటిఘసమ్ఫస్సో, అయం సుఖవేదనీయో ఫస్సో, అయం దుక్ఖవేదనీయో ఫస్సో, అయం అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో ఫస్సో, అయం కుసలో ఫస్సో, అయం అకుసలో ఫస్సో, అయం అబ్యాకతో ఫస్సో, అయం కామావచరో ఫస్సో, అయం రూపావచరో ఫస్సో, అయం అరూపావచరో ఫస్సో, అయం సుఞ్ఞతో ఫస్సో, అయం అనిమిత్తో ఫస్సో, అయం అప్పణిహితో ఫస్సో, అయం లోకియో ఫస్సో, అయం లోకుత్తరో ఫస్సో, అయం అతీతో ఫస్సో, అయం అనాగతో ఫస్సో, అయం పచ్చుప్పన్నో ఫస్సోతి జానాతి పస్సతి – అయం ఞాతపరిఞ్ఞా.

కతమా తీరణపరిఞ్ఞా? ఏవం ఞాతం కత్వా ఫస్సం తీరేతి. అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో ఈతితో ఉపద్దవతో భయతో ఉపసగ్గతో చలతో పభఙ్గుతో అధువతో అతాణతో అలేణతో అసరణతో రిత్తతో తుచ్ఛతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో ఆదీనవతో విపరిణామధమ్మతో అసారకతో అఘమూలతో వధకతో విభవతో సాసవతో సఙ్ఖతతో మారామిసతో జాతిజరాబ్యాధిమరణధమ్మతో సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసధమ్మతో సంకిలేసధమ్మతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో తీరేతి – అయం తీరణపరిఞ్ఞా.

కతమా పహానపరిఞ్ఞా? ఏవం తీరయిత్వా ఫస్సే ఛన్దరాగం పజహతి వినోదేతి బ్యన్తిం కరోతి అనభావం గమేతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘యో, భిక్ఖవే, ఫస్సేసు ఛన్దరాగో తం పజహథ. ఏవం సో ఫస్సో పహీనో భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో అనభావం కతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో’’తి – అయం పహానపరిఞ్ఞా. ఫస్సం పరిఞ్ఞాయాతి. ఫస్సం ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. అనానుగిద్ధోతి. గేధోవుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. యస్సేసో గేధో పహీనో సముచ్ఛిన్నో వూపసన్తో పటిపస్సద్ధో అభబ్బుప్పత్తికో ఞాణగ్గినా దడ్ఢో, సో వుచ్చతి అగిద్ధో. సో రూపే అగిద్ధో సద్దే అగిద్ధో గన్ధే అగిద్ధో రసే అగిద్ధో ఫోట్ఠబ్బే అగిద్ధో కులే… గణే… ఆవాసే… లాభే… యసే… పసంసాయ… సుఖే… చీవరే… పిణ్డపాతే… సేనాసనే… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే అగిద్ధో కామధాతుయా… రూపధాతుయా… అరూపధాతుయా… కామభవే… రూపభవే… అరూపభవే… సఞ్ఞాభవే… అసఞ్ఞాభవే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవే… ఏకవోకారభవే… చతువోకారభవే… పఞ్చవోకారభవే… అతీతే… అనాగతే… పచ్చుప్పన్నే… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు అగిద్ధో అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝాపన్నో వీతగేధో విగతగేధో చత్తగేధో వన్తగేధో ముత్తగేధో పహీనగేధో పటినిస్సట్ఠగేధో వీతరాగో విగతరాగో చత్తరాగో వన్తరాగో ముత్తరాగో పహీనరాగో పటినిస్సట్ఠరాగో నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతిభూతో సుఖపటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతీతి – ఫస్సం పరిఞ్ఞాయ అనానుగిద్ధో.

యదత్తగరహీ తదకుబ్బమానోతి. యదన్తి యం. అత్తగరహీతి ద్వీహి కారణేహి అత్తానం గరహతి – కతత్తా చ అకతత్తా చ. కథం కతత్తా చ అకతత్తా చ అత్తానం గరహతి? కతం మే కాయదుచ్చరితం, అకతం మే కాయసుచరితన్తి – అత్తానం గరహతి. కతం మే వచీదుచ్చరితం, అకతం మే వచీసుచరితన్తి – అత్తానం గరహతి. కతం మే మనోదుచ్చరితం, అకతం మే మనోసుచరితన్తి – అత్తానం గరహతి. కతో మే పాణాతిపాతో, అకతా మే పాణాతిపాతా వేరమణీతి – అత్తానం గరహతి. కతం మే అదిన్నాదానం, అకతా మే అదిన్నాదానా వేరమణీతి – అత్తానం గరహతి. కతో మే కామేసుమిచ్ఛాచారో, అకతా మే కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీతి – అత్తానం గరహతి. కతో మే ముసావాదో, అకతా మే ముసావాదా వేరమణీతి – అత్తానం గరహతి. కతా మే పిసుణా వాచా, అకతా మే పిసుణాయ వాచాయ వేరమణీతి – అత్తానం గరహతి. కతా మే ఫరుసా వాచా, అకతా మే ఫరుసాయ వాచాయ వేరమణీతి – అత్తానం గరహతి. కతో మే సమ్ఫప్పలాపో, అకతా మే సమ్ఫప్పలాపా వేరమణీతి – అత్తానం గరహతి. కతా మే అభిజ్ఝా, అకతా మే అనభిజ్ఝాతి – అత్తానం గరహతి. కతో మే బ్యాపాదో, అకతో మే అబ్యాపాదోతి – అత్తానం గరహతి. కతా మే మిచ్ఛాదిట్ఠి, అకతా మే సమ్మాదిట్ఠీతి – అత్తానం గరహతి. ఏవం కతత్తా చ అకతత్తా చ అత్తానం గరహతి. అథ వా, సీలేసుమ్హి న పరిపూరకారీతి – అత్తానం గరహతి. ఇన్ద్రియేసుమ్హి అగుత్తద్వారోతి – అత్తానం గరహతి. భోజనేమ్హి [భోజనే (స్యా.)] అమత్తఞ్ఞూతి – అత్తానం గరహతి. జాగరియం అననుయుత్తోతి – అత్తానం గరహతి. సతిసమ్పజఞ్ఞేన అసమన్నాగతోతి – అత్తానం గరహతి. అభావితా మే చత్తారో సతిపట్ఠానాతి – అత్తానం గరహతి. అభావితా మే చత్తారో సమ్మప్పధానాతి – అత్తానం గరహతి. అభావితా మే చత్తారో ఇద్ధిపాదాతి – అత్తానం గరహతి. అభావితాని మే పఞ్చిన్ద్రియానీతి – అత్తానం గరహతి. అభావితాని మే పఞ్చ బలానీతి – అత్తానం గరహతి. అభావితా మే సత్త బోజ్ఝఙ్గాతి – అత్తానం గరహతి. అభావితో మే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి – అత్తానం గరహతి. దుక్ఖం మే అపరిఞ్ఞాతన్తి – అత్తానం గరహతి. సముదయో మే అప్పహీనోతి – అత్తానం గరహతి. మగ్గో మే అభావితోతి – అత్తానం గరహతి. నిరోధో మే అసచ్ఛికతోతి – అత్తానం గరహతి. ఏవం కతత్తా చ అకతత్తా చ అత్తానం గరహతి. ఏవం అత్తగరహితం కమ్మం అకుబ్బమానో అజనయమానో అసఞ్జనయమానో అనిబ్బత్తయమానో అనభినిబ్బత్తయమానోతి – యదత్తగరహీ తదకుబ్బమానో. న లిమ్పతీ దిట్ఠసుతేసు ధీరోతి. లేపోతి ద్వే లేపా – తణ్హాలేపో చ దిట్ఠిలేపో చ…పే… అయం తణ్హాలేపో…పే… అయం దిట్ఠిలేపో. ధీరోతి పణ్డితో పఞ్ఞవా బుద్ధిమా ఞాణీ విభావీ మేధావీ. ధీరో తణ్హాలేపం పహాయ దిట్ఠిలేపం పటినిస్సజ్జిత్వా దిట్ఠే న లిమ్పతి, సుతే న లిమ్పతి, ముతే న లిమ్పతి, విఞ్ఞాతే న లిమ్పతి, న పలిమ్పతి [న సంలిమ్పతి (స్యా.)], న ఉపలిమ్పతి. అలిత్తో అపలిత్తో [అసంలిత్తో (స్యా.)] అనుపలిత్తో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – న లిమ్పతీ దిట్ఠసుతేసు ధీరోతి.

తేనాహ భగవా –

‘‘ఉభోసు అన్తేసు వినేయ్య ఛన్దం, ఫస్సం పరిఞ్ఞాయ అనానుగిద్ధో;

యదత్తగరహీ తదకుబ్బమానో, న లిమ్పతీ దిట్ఠసుతేసు ధీరో’’తి.

౧౪. సఞ్ఞం పరిఞ్ఞా వితరేయ్య ఓఘం, పరిగ్గహేసు ముని నోపలిత్తో;

అబ్బూళ్హసల్లో చరమప్పమత్తో, నాసీసతీ లోకమిమం పరఞ్చ.

సఞ్ఞం పరిఞ్ఞా వితరేయ్య ఓఘన్తి. సఞ్ఞాతి కామసఞ్ఞా బ్యాపాదసఞ్ఞా విహింసాసఞ్ఞా నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా అబ్యాపాదసఞ్ఞా అవిహింసాసఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా గన్ధసఞ్ఞా రససఞ్ఞా ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా ధమ్మసఞ్ఞా – యా ఏవరూపా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం – అయం వుచ్చతి సఞ్ఞా. సఞ్ఞం పరిఞ్ఞాతి సఞ్ఞం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా – ఞాతపరిఞ్ఞాయ, తీరణపరిఞ్ఞాయ, పహానపరిఞ్ఞాయ.

కతమా ఞాతపరిఞ్ఞా? సఞ్ఞం జానాతి – అయం కామసఞ్ఞా, అయం బ్యాపాదసఞ్ఞా, అయం విహింసాసఞ్ఞా, అయం నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా, అయం అబ్యాపాదసఞ్ఞా, అయం అవిహింసాసఞ్ఞా, అయం రూపసఞ్ఞా, అయం సద్దసఞ్ఞా, అయం గన్ధసఞ్ఞా, అయం రససఞ్ఞా, అయం ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా, అయం ధమ్మసఞ్ఞాతి జానాతి పస్సతి – అయం ఞాతపరిఞ్ఞా.

కతమా తీరణపరిఞ్ఞా? ఏవం ఞాతం కత్వా సఞ్ఞం తీరేతి. అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతో గణ్డతో సల్లతో అఘతో ఆబాధతో పరతో పలోకతో ఈతితో ఉపద్దవతో భయతో ఉపసగ్గతో చలతో పభఙ్గుతో…పే… సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతో తీరేతి – అయం తీరణపరిఞ్ఞా.

కతమా పహానపరిఞ్ఞా? ఏవం తీరయిత్వా సఞ్ఞాయ ఛన్దరాగం పజహతి వినోదేతి అనభావం గమేతి. వుత్తమ్పి హేతం భగవతా – ‘‘యో, భిక్ఖవే, సఞ్ఞాయ ఛన్దరాగో, తం పజహథ. ఏవం సా సఞ్ఞా పహీనా భవిస్సతి ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావం కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా’’తి – అయం పహానపరిఞ్ఞా. సఞ్ఞం పరిఞ్ఞాతి సఞ్ఞం ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. వితరేయ్య ఓఘన్తి కామోఘం భవోఘం దిట్ఠోఘం అవిజ్జోఘం తరేయ్య ఉత్తరేయ్య పతరేయ్య సమతిక్కమేయ్య వీతివత్తేయ్యాతి – సఞ్ఞం పరిఞ్ఞా వితరేయ్య ఓఘం.

పరిగ్గహేసు ముని నోపలిత్తోతి. పరిగ్గహాతి ద్వే పరిగ్గహా – తణ్హాపరిగ్గహో చ దిట్ఠిపరిగ్గహో చ…పే… అయం తణ్హాపరిగ్గహో…పే… అయం దిట్ఠిపరిగ్గహో. మునీతి. మోనం వుచ్చతి ఞాణం. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి, తేన ఞాణేన సమన్నాగతో ముని మోనప్పత్తోతి. తీణి మోనేయ్యాని – కాయమోనేయ్యం, వచీమోనేయ్యం, మనోమోనేయ్యం.

కతమం కాయమోనేయ్యం? తివిధకాయదుచ్చరితానం పహానం కాయమోనేయ్యం, తివిధం కాయసుచరితం కాయమోనేయ్యం, కాయారమ్మణే ఞాణం కాయమోనేయ్యం, కాయపరిఞ్ఞా కాయమోనేయ్యం, పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో కాయమోనేయ్యం, కాయే ఛన్దరాగస్స పహానం కాయమోనేయ్యం, కాయసఙ్ఖారనిరోధో చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తి కాయమోనేయ్యం – ఇదం కాయమోనేయ్యం.

కతమం వచీమోనేయ్యం? చతుబ్బిధవచీదుచ్చరితానం పహానం వచీమోనేయ్యం, చతుబ్బిధం వచీసుచరితం వచీమోనేయ్యం, వాచారమ్మణే ఞాణం వచీమోనేయ్యం, వాచాపరిఞ్ఞా వచీమోనేయ్యం, పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో వచీమోనేయ్యం, వాచాయ ఛన్దరాగస్స పహానం వచీమోనేయ్యం, వచీసఙ్ఖారనిరోధో దుతియజ్ఝానసమాపత్తి వచీమోనేయ్యం – ఇదం వచీమోనేయ్యం.