౧౬. సారిపుత్తసుత్తనిద్దేసో
అథ సారిపుత్తసుత్తనిద్దేసం వక్ఖతి –
౧౯౦. న మే దిట్ఠో ఇతో పుబ్బే, [ఇచ్చాయస్మా సారిపుత్తో]
న సుతో ఉద కస్సచి;
ఏవం వగ్గువదో సత్థా, తుసితా గణిమాగతో.
న మే దిట్ఠో ఇతో పుబ్బేతి. ఇతో పుబ్బే మే మయా న దిట్ఠపుబ్బో సో భగవా ఇమినా చక్ఖునా ఇమినా అత్తభావేన. యదా భగవా తావతింసభవనే పారిచ్ఛత్తకమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాయం వస్సంవుత్థో [వస్సంవుట్ఠో (స్యా.)] దేవగణపరివుతో మజ్ఝే మణిమయేన సోపాణేన సఙ్కస్సనగరం ఓతిణ్ణో ఇమం దస్సనం పుబ్బే న దిట్ఠోతి – న మే దిట్ఠో ఇతో పుబ్బే.
ఇచ్చాయస్మా సారిపుత్తోతి. ఇచ్చాతి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం – ఇచ్చాతి. ఆయస్మాతి పియవచనం గరువచనం సగారవసప్పతిస్సవచనమేతం – ఆయస్మాతి. సారిపుత్తోతి తస్స థేరస్స నామం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపోతి – ఇచ్చాయస్మా సారిపుత్తో.
న సుతో ఉద కస్సచీతి. నాతి పటిక్ఖేపో. ఉదాతి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం – ఉదాతి. కస్సచీతి ఖత్తియస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా వేస్సస్స వా సుద్దస్స వా గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా దేవస్స వా మనుస్సస్స వాతి – న సుతో ఉద కస్సచి.
ఏవం వగ్గువదో సత్థాతి. ఏవం వగ్గువదో మధురవదో పేమనీయవదో హదయఙ్గమవదో కరవీకరుతమఞ్జుఘోసో [కరవికరుదమఞ్జుస్సరో (స్యా.)]. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో పన తస్స భగవతో ముఖతో ఘోసో నిచ్ఛరతి – విసట్ఠో చ విఞ్ఞేయ్యో చ మఞ్జు చ సవనీయో చ బిన్దు చ అవిసారీ చ గమ్భీరో చ నిన్నాది చ. యథా పరిసం ఖో పన సో భగవా సరేన విఞ్ఞాపేతి, న అస్స బహిద్ధా పరిసాయ ఘోసో నిచ్ఛరతి, బ్రహ్మస్సరో ఖో పన సో భగవా కరవీకభాణీతి – ఏవం వగ్గువదో.
సత్థాతి సత్థా భగవా సత్థవాహో. యథా సత్థవాహో సత్తే కన్తారం తారేతి, చోరకన్తారం తారేతి, వాళకన్తారం తారేతి, దుబ్భిక్ఖకన్తారం తారేతి, నిరుదకకన్తారం తారేతి ఉత్తారేతి నిత్తారేతి పతారేతి ఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేతి; ఏవమేవ భగవా సత్థవాహో సత్తే కన్తారం తారేతి, జాతికన్తారం తారేతి, జరాకన్తారం తారేతి, బ్యాధికన్తారం…పే… మరణకన్తారం… సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసకన్తారం తారేతి రాగకన్తారం తారేతి దోసకన్తారం… మోహకన్తారం… మానకన్తారం… దిట్ఠికన్తారం… కిలేసకన్తారం… దుచ్చరితకన్తారం తారేతి, రాగగహనం తారేతి, దోసగహనం… మోహగహనం… మానగహనం… దిట్ఠిగహనం… కిలేసగహనం… దుచ్చరితగహనం తారేతి ఉత్తారేతి నిత్తారేతి పతారేతి ఖేమన్తం అమతం నిబ్బానం సమ్పాపేతీతి. ఏవమ్పి భగవా సత్థవాహో.
అథ వా భగవా నేతా వినేతా అనునేతా పఞ్ఞపేతా నిజ్ఝాపేతా పేక్ఖేతా పసాదేతాతి. ఏవమ్పి భగవా సత్థవాహో.
అథ వా భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ మగ్గకోవిదో మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతాతి. ఏవమ్పి భగవా సత్థవాహోతి – ఏవం వగ్గువదో సత్థా.
తుసితా గణిమాగతోతి. భగవా తుసితకాయా చవిత్వా సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తోతి. ఏవమ్పి తుసితా గణిమాగతో.
అథ వా దేవా వుచ్చన్తి తుసితా. తే తుట్ఠా సన్తుట్ఠా అత్తమనా పముదితా పీతిసోమనస్సజాతా దేవలోకతో గణిం ఆగతోతి. ఏవమ్పి తుసితా గణిమాగతో. అథ వా అరహన్తో వుచ్చన్తి తుసితా. తే తుట్ఠా సన్తుట్ఠా అత్తమనా పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా అరహన్తానం గణిం ఆగతోతి. ఏవమ్పి తుసితా గణిమాగతో. గణీతి గణీ భగవా. గణాచరియోతి గణీ, గణస్స సత్థాతి గణీ, గణం పరిహరతీతి గణీ, గణం ఓవదతీతి గణీ, గణమనుసాసతీతి గణీ, విసారదో గణం ఉపసఙ్కమతీతి గణీ, గణస్స [గణోస్స (సీ.)] సుస్సూసతి సోతం ఓదహతి అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేతీతి గణీ, గణం అకుసలా వుట్ఠాపేత్వా కుసలే పతిట్ఠాపేతీతి గణీ, భిక్ఖుగణస్స గణీ, భిక్ఖునిగణస్స గణీ, ఉపాసకగణస్స గణీ, ఉపాసికాగణస్స గణీ, రాజగణస్స గణీ, ఖత్తియగణస్స… బ్రాహ్మణగణస్స… వేస్సగణస్స… సుద్దగణస్స… దేవగణస్స… బ్రహ్మగణస్స గణీ, సఙ్ఘీ గణీ గణాచరియో. ఆగతోతి ఉపగతో సముపగతో సముపపన్నో [సమ్పత్తో (స్యా. క.)] సఙ్కస్సనగరన్తి – తుసితా గణిమాగతో.
తేనాహ థేరో సారిపుత్తో –
‘‘న మే దిట్ఠో ఇతో పుబ్బే, [ఇచ్చాయస్మా సారిపుత్తో]
న సుతో ఉద కస్సచి;
ఏవం వగ్గువదో సత్థా, తుసితా గణిమాగతో’’తి.
౧౯౧. సదేవకస్స లోకస్స, యథా దిస్సతి చక్ఖుమా;
సబ్బం తమం వినోదేత్వా, ఏకోవ రతిమజ్ఝగా.
సదేవకస్స లోకస్సాతి సదేవకస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయాతి – సదేవకస్స లోకస్స.
యథా దిస్సతి చక్ఖుమాతి యథా భగవన్తం తావతింసభవనే పారిచ్ఛత్తకమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాయం నిసిన్నం ధమ్మం దేసేన్తం దేవతా పస్సన్తి తథా మనుస్సా పస్సన్తి. యథా మనుస్సా పస్సన్తి తథా దేవతా పస్సన్తి. యథా దేవానం దిస్సతి తథా మనుస్సానం దిస్సతి. యథా మనుస్సానం దిస్సతి తథా దేవానం దిస్సతీతి. ఏవమ్పి యథా దిస్సతి చక్ఖుమా. యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా అదన్తా దన్తవణ్ణేన దిస్సన్తి, అసన్తా సన్తవణ్ణేన దిస్సన్తి, అనుపసన్తా ఉపసన్తవణ్ణేన దిస్సన్తి, అనిబ్బుతా నిబ్బుతవణ్ణేన దిస్సన్తి.
‘‘పతిరూపకో మత్తికాకుణ్డలోవ, లోహడ్ఢమాసోవ [లోహమాసోవ (స్యా.)] సువణ్ణఛన్నో;
చరన్తి లోకే పరివారఛన్నా, అన్తో అసుద్ధా బహి సోభమానా’’తి [అయం గాథా సం. ని. ౧.౧౨౨ దిస్సతి].
న భగవా ఏవం దిస్సతి. భగవా భూతేన తచ్ఛేన తథేన యాథావేన అవిపరీతేన సభావేన దన్తో దన్తవణ్ణేన దిస్సతి, సన్తో సన్తవణ్ణేన దిస్సతి, ఉపసన్తో ఉపసన్తవణ్ణేన దిస్సతి, నిబ్బుతో నిబ్బుతవణ్ణేన దిస్సతి, అకప్పితఇరియాపథా చ బుద్ధా భగవన్తో పణిధిసమ్పన్నాతి. ఏవమ్పి యథా దిస్సతి చక్ఖుమా.
అథ వా భగవా విసుద్ధసద్దో గతకిత్తిసద్దసిలోకో [భటకిత్తిసద్దసిలోకో (స్యా.)] నాగభవనే చ సుపణ్ణభవనే చ యక్ఖభవనే చ అసురభవనే చ గన్ధబ్బభవనే చ మహారాజభవనే చ ఇన్దభవనే చ బ్రహ్మభవనే చ దేవభవనే చ ఏదిసో చ తాదిసో చ తతో చ భియ్యోతి. ఏవమ్పి యథా దిస్సతి చక్ఖుమా.
అథ వా భగవా దసహి బలేహి సమన్నాగతో, చతూహి వేసారజ్జేహి, చతూహి పటిసమ్భిదాహి, ఛహి అభిఞ్ఞాహి, ఛహి బుద్ధధమ్మేహి, తేజేన చ బలేన చ గుణేన చ వీరియేన చ పఞ్ఞాయ చ దిస్సతి ఞాయతి పఞ్ఞాయతి.
‘‘దూరే సన్తో పకాసేన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;
అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా [రత్తిఖిత్తా (సీ.) ధ. ప. ౩౦౪] యథా సరా’’తి.
ఏవమ్పి యథా దిస్సతి చక్ఖుమా.
చక్ఖుమాతి భగవా పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా – మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, దిబ్బచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, పఞ్ఞాచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, బుద్ధచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? మంసచక్ఖుమ్హి భగవతో పఞ్చ వణ్ణా సంవిజ్జన్తి – నీలో చ వణ్ణో, పీతకో చ వణ్ణో, లోహితకో చ వణ్ణో, కణ్హో చ వణ్ణో, ఓదాతో చ వణ్ణో. అక్ఖిలోమాని చ భగవతో. యత్థ చ అక్ఖిలోమాని పతిట్ఠితాని తం నీలం హోతి సునీలం పాసాదికం దస్సనేయ్యం ఉమాపుప్ఫసమానం. తస్స పరతో పీతకం హోతి సుపీతకం సువణ్ణవణ్ణం పాసాదికం దస్సనేయ్యం కణికారపుప్ఫసమానం. ఉభతో అక్ఖికూటాని భగవతో లోహితకాని హోన్తి సులోహితకాని పాసాదికాని దస్సనేయ్యాని ఇన్దగోపకసమానాని. మజ్ఝే కణ్హం హోతి సుకణ్హం అలూఖం సుద్ధం పాసాదికం దస్సనేయ్యం అద్దారిట్ఠకసమానం. తస్స పరతో ఓదాతం హోతి సుఓదాతం సేతం పణ్డరం పాసాదికం దస్సనేయ్యం ఓసధితారకసమానం. తేన భగవా పాకతికేన మంసచక్ఖునా అత్తభావపరియాపన్నేన పురిమసుచరితకమ్మాభినిబ్బత్తేన సమన్తా యోజనం పస్సతి దివా చేవ రత్తిఞ్చ. యదాపి చతురఙ్గసమన్నాగతో అన్ధకారో హోతి సూరియో చ అత్థఙ్గతో హోతి; కాళపక్ఖో చ ఉపోసథో హోతి, తిబ్బో చ వనసణ్డో హోతి, మహా చ కాళమేఘో అబ్భుట్ఠితో హోతి. ఏవరూపేపి చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే సమన్తా యోజనం పస్సతి. నత్థి సో కుట్టో వా కవాటం వా పాకారో వా పబ్బతో వా గచ్ఛో వా లతా వా ఆవరణం రూపానం దస్సనాయ. ఏకఞ్చే తిలఫలం నిమిత్తం కత్వా తిలవాహే పక్ఖిపేయ్య, తఞ్ఞేవ తిలఫలం ఉద్ధరేయ్య. ఏవం పరిసుద్ధం భగవతో పాకతికమంసచక్ఖు. ఏవం భగవా మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా దిబ్బేన చక్ఖునాపి చక్ఖుమా? భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే; యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా; ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే; యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. ఆకఙ్ఖమానో చ భగవా ఏకమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, ద్వేపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, తిస్సోపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, చతస్సోపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, పఞ్చపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, దసపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, వీసమ్పి [వీసతిమ్పి (సీ.)] లోకధాతుయో పస్సేయ్య, తింసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, చత్తాలీసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, పఞ్ఞాసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, సతమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, సహస్సిమ్పి చూళనికం లోకధాతుం పస్సేయ్య, ద్విసహస్సిమ్పి మజ్ఝిమికం లోకధాతుం పస్సేయ్య, తిసహస్సిమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, మహాసహస్సిమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, యావతకం పన ఆకఙ్ఖేయ్య తావతకం పస్సేయ్య. ఏవం పరిసుద్ధం భగవతో దిబ్బచక్ఖు. ఏవం భగవా దిబ్బేన చక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా పఞ్ఞాచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? భగవా మహాపఞ్ఞో పుథుపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో పఞ్ఞాపభేదకుసలో పభిన్నఞాణో అధిగతపటిసమ్భిదో చతువేసారజ్జప్పత్తో దసబలధారీ పురిసాసభో పురిససీహో పురిసనాగో పురిసాజఞ్ఞో పురిసధోరయ్హో అనన్తఞాణో అనన్తతేజో అనన్తయసో అడ్ఢో మహద్ధనో ధనవా నేతా వినేతా అనునేతా పఞ్ఞపేతా నిజ్ఝాపేతా పేక్ఖేతా పసాదేతా. సో హి భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా, అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ మగ్గకోవిదో మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా.
సో హి భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి, చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ తథాగతో. నత్థి తస్స భగవతో అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం పఞ్ఞాయ. అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నం ఉపాదాయ సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. యం కిఞ్చి నేయ్యం నామ అత్థి జానితబ్బం [అత్థి ధమ్మం జానితబ్బం (క.) మహాని. ౧౫౬] అత్తత్థో వా, పరత్థో వా, ఉభయత్థో వా, దిట్ఠధమ్మికో వా అత్థో, సమ్పరాయికో వా అత్థో, ఉత్తానో వా అత్థో, గమ్భీరో వా అత్థో, గూళ్హో వా అత్థో, పటిచ్ఛన్నో వా అత్థో, నేయ్యో వా అత్థో, నీతో వా అత్థో, అనవజ్జో వా అత్థో, నిక్కిలేసో వా అత్థో, వోదానో వా అత్థో, పరమత్థో వా అత్థో, సబ్బం తం అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.
అతీతే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, అనాగతే అప్పటిహతం ఞాణం, పచ్చుప్పన్నే అప్పటిహతం ఞాణం. సబ్బం కాయకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి. సబ్బం వచీకమ్మం… సబ్బం మనోకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి. యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం; నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం; నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి; అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా. యథా ద్విన్నం సముగ్గపటలానం సమ్మాఫుసితానం హేట్ఠిమం సముగ్గపటలం ఉపరిమం నాతివత్తతి, ఉపరిమం సముగ్గపటలం హేట్ఠిమం నాతివత్తతి, అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో; ఏవమేవం బుద్ధస్స భగవతో నేయ్యఞ్చ ఞాణఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో. యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం, నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం; నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం న పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి; అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా.
సబ్బధమ్మేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బే ధమ్మా బుద్ధస్స భగవతో ఆవజ్జనపటిబద్ధా ఆకఙ్ఖపటిబద్ధా మనసికారపటిబద్ధా చిత్తుప్పాదపటిబద్ధా. సబ్బసత్తేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బేసం సత్తానం భగవా ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే భబ్బాభబ్బే సత్తే పజానాతి. సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.
యథా యే కేచి మచ్ఛకచ్ఛపా అన్తమసో తిమితిమిఙ్గలం ఉపాదాయ అన్తోమహాసముద్దే పరివత్తన్తి; ఏవమేవ సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి. యథా యే కేచి పక్ఖీ అన్తమసో గరుళం వేనతేయ్యం ఉపాదాయ ఆకాసస్స పదేసే పరివత్తన్తి; ఏవమేవ యేపి తే సారిపుత్తసమా పఞ్ఞాయ తేపి బుద్ధఞాణస్స పదేసే పరివత్తన్తి; బుద్ధఞాణం దేవమనుస్సానం పఞ్ఞం ఫరిత్వా అభిభవిత్వా తిట్ఠతి. యేపి తే ఖత్తియపణ్డితా బ్రాహ్మణపణ్డితా గహపతిపణ్డితా సమణపణ్డితా నిపుణా కతపరప్పవాదా వాలవేధిరూపా వోభిన్దన్తా మఞ్ఞే చరన్తి పఞ్ఞాగతేన దిట్ఠిగతాని, తే పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వా తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛన్తి గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ. కథితా విసజ్జితావ తే పఞ్హా భగవతా హోన్తి నిద్దిట్ఠకారణా ఉపక్ఖిత్తకా చ. తే భగవతో సమ్పజ్జన్తి. అథ ఖో భగవావ తత్థ అతిరోచతి, యదిదం పఞ్ఞాయాతి. ఏవం భగవా పఞ్ఞాచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా బుద్ధచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో [ఓలోకేన్తో (సీ.)] అద్దస సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే అప్పేకచ్చే నపరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే. సేయ్యథాపి నామ ఉప్పలినియం వా పదుమినియం వా పుణ్డరీకినియం వా అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకానుగ్గతాని అన్తోనిముగ్గపోసీని, అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని సమోదకం ఠితాని, అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకం అచ్చుగ్గమ్మ తిట్ఠన్తి అనుపలిత్తాని ఉదకేన; ఏవమేవం భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అద్దస సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే అప్పేకచ్చే నపరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే. జానాతి భగవా – ‘‘అయం పుగ్గలో రాగచరితో, అయం దోసచరితో, అయం మోహచరితో, అయం వితక్కచరితో, అయం సద్ధాచరితో, అయం ఞాణచరితో’’తి. రాగచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స అసుభకథం కథేతి; దోసచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స మేత్తాభావనం ఆచిక్ఖతి; మోహచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స ఉద్దేసే పరిపుచ్ఛాయ కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ గరుసంవాసే నివేసేతి; వితక్కచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స ఆనాపానస్సతిం ఆచిక్ఖతి; సద్ధాచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స పసాదనీయం నిమిత్తం ఆచిక్ఖతి బుద్ధసుబోధిం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం సీలాని చ అత్తనో; ఞాణచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స విపస్సనానిమిత్తం ఆచిక్ఖతి అనిచ్చాకారం దుక్ఖాకారం అనత్తాకారం.
‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో, యథాపి పస్సే జనతం సమన్తతో;
తథూపమం ధమ్మమయం సుమేధ, పాసాదమారుయ్హ సమన్తచక్ఖు;
సోకావతిణ్ణం జనతమపేతసోకో, అవేక్ఖస్సు జాతిజరాభిభూత’’న్తి.
ఏవం భగవా బుద్ధచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం. భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన ఉపేతో సముపేతో ఉపగతో సముపగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో.
‘‘న తస్స అదిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చి, అథో అవిఞ్ఞాతమజానితబ్బం;
సబ్బం అభిఞ్ఞాసి యదత్థి నేయ్యం, తథాగతో తేన సమన్తచక్ఖూ’’తి.
ఏవం భగవా సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమాతి – యథా దిస్సతి చక్ఖుమా.
సబ్బం తమం వినోదేత్వాతి సబ్బం రాగతమం దోసతమం మోహతమం మానతమం దిట్ఠితమం కిలేసతమం దుచ్చరితతమం అన్ధకరణం అచక్ఖుకరణం అఞ్ఞాణకరణం పఞ్ఞానిరోధికం విఘాతపక్ఖికం అనిబ్బానసంవత్తనికం నుదిత్వా పనుదిత్వా జహిత్వా పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తిం కరిత్వా అనభావం గమేత్వాతి – సబ్బం తమం వినోదేత్వా.
ఏకోవ రతిమజ్ఝగాతి. ఏకోతి భగవా పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో, అదుతియట్ఠేన ఏకో, తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో, ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో, అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.
కథం భగవా పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో? భగవా దహరోవ సమానో సుసు కాళకేసో భద్రేన [భద్దేన (స్యా.)] యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా అకామకానం మాతాపితూనం అస్సుముఖానం రుదన్తానం విలపన్తానం ఞాతిసఙ్ఘం పహాయ సబ్బం ఘరావాసపలిబోధం ఛిన్దిత్వా పుత్తదారపలిబోధం ఛిన్దిత్వా ఞాతిపలిబోధం ఛిన్దిత్వా మిత్తామచ్చపలిబోధం ఛిన్దిత్వా సన్నిధిపలిబోధం ఛిన్దిత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా అకిఞ్చనభావం ఉపగన్త్వా ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి – ఏవం భగవా పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో.
కథం భగవా అదుతియట్ఠేన ఏకో? సో ఏవం పబ్బజితో సమానో ఏకో అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవతి అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసాని విజనవాతాని మనుస్సరాహస్సేయ్యకాని పటిసల్లానసారుప్పాని. సో ఏకో చరతి, ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో రహో నిసీదతి, ఏకో చఙ్కమం అధిట్ఠాతి, ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి – ఏవం భగవా అదుతియట్ఠేన ఏకో.
కథం భగవా తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో? సో ఏవం ఏకో అదుతియో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే బోధిరుక్ఖమూలే మహాపధానం పదహన్తో మారం ససేనం కణ్హం నముచిం పమత్తబన్ధుం విధమిత్వా తణ్హాజాలినిం విసరితం విసత్తికం పజహసి వినోదేసి బ్యన్తిం అకాసి అనభావం గమేసి.
‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధానసంసరం;
ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం [ఇత్థం భావఞ్ఞథాభావం (క.) ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫], సంసారం నాతివత్తతి.
‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవం;
వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.
ఏవం భగవా తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో.
కథం భగవా ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో? రాగస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, దోసస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, మోహస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, కిలేసానం పహీనత్తా ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో.
కథం భగవా ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో? ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో ఇద్ధిపాదా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో.
‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ, మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;
ఏతేన మగ్గేన తరింసు [అతరింసు (స్యా.)] పుబ్బే, తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి.
ఏవం భగవా ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో.
కథం భగవా ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో? బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీమంసా విపస్సనా సమ్మాదిట్ఠి. భగవా తేన బోధిఞాణేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి బుజ్ఝి…పే… ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి బుజ్ఝి; ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి బుజ్ఝి…పే… ‘‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి బుజ్ఝి; ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి బుజ్ఝి; ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి బుజ్ఝి…పే… ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి బుజ్ఝి; ‘‘ఇమే ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా’’తి బుజ్ఝి… పహాతబ్బాతి… భావేతబ్బాతి… సచ్ఛికాతబ్బాతి బుజ్ఝి, ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, చతున్నం మహాభూతానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి బుజ్ఝి.
అథ వా యం కిఞ్చి బుజ్ఝితబ్బం అనుబుజ్ఝితబ్బం పటిబుజ్ఝితబ్బం సమ్బుజ్ఝితబ్బం అధిగన్తబ్బం ఫస్సితబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం, సబ్బం తం తేన బోధిఞాణేన బుజ్ఝి అనుబుజ్ఝి పటిబుజ్ఝి సమ్బుజ్ఝి సమ్మాబుజ్ఝి అధిగచ్ఛి ఫస్సేసి సచ్ఛాకాసి. ఏవం భగవా ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.
రతిమజ్ఝగాతి. రతిన్తి నేక్ఖమ్మరతిం వివేకరతిం ఉపసమరతిం సమ్బోధిరతిం అజ్ఝగా సమజ్ఝగా అధిగచ్ఛి ఫస్సేసి సచ్ఛాకాసీతి – ఏకోవ రతిమజ్ఝగా.
తేనాహ థేరో సారిపుత్తో –
‘‘సదేవకస్స లోకస్స, యథా దిస్సతి చక్ఖుమా;
సబ్బం తమం వినోదేత్వా, ఏకోవ రతిమజ్ఝగా’’తి.
౧౯౨. తం బుద్ధం అసితం తాదిం, అకుహం గణిమాగతం;
బహూనమిధ బద్ధానం, అత్థి పఞ్హేన ఆగమం.
తం బుద్ధం అసితం తాదిన్తి. బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణి [పత్తో (స్యా.)], బలేసు చ వసీభావం పాపుణి. బుద్ధోతి కేనట్ఠేన బుద్ధో? బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో, సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధో, సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధో, అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధో, విసవితాయ బుద్ధో, ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధో, నిరుపక్కిలేససఙ్ఖాతేన బుద్ధో, ఏకన్తవీతరాగోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతదోసోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతమోహోతి బుద్ధో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి బుద్ధో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధో, ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధో, అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభత్తా బుద్ధో. బుద్ధోతి నేతం మాతరా కతం న పితరా కతం, న భాతరా కతం, న భగినియా కతం, న మిత్తామచ్చేహి కతం, న ఞాతిసాలోహితేహి కతం, న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం, న దేవతాహి కతం. విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధోతి – తం బుద్ధం. అసితన్తి ద్వే నిస్సయా – తణ్హానిస్సయో చ దిట్ఠినిస్సయో చ. కతమో తణ్హానిస్సయో? యావ తణ్హాసఙ్ఖాతేన సీమకతం ఓధికతం [పరియాదికతం (స్యా.)] పరియన్తకతం పరిగ్గహితం మమాయితం – ఇదం మమ, ఏతం మమ, ఏత్తకం మమ, ఏత్తావతా మమ, మమ రూపా సద్దా గన్ధా రసా ఫోట్ఠబ్బా, అత్థరణా పావురణా దాసిదాసా అజేళకా కుక్కుటసూకరా హత్థిగవాస్సవళవా, ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం సువణ్ణం, గామనిగమరాజధానియో రట్ఠఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ, కేవలమ్పి మహాపథవిం తణ్హావసేన మమాయతి, యావతా అట్ఠసతం తణ్హావిచరితం – అయం తణ్హానిస్సయో.
కతమో దిట్ఠినిస్సయో? వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి, దసవత్థుకా అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో విపరీతగ్గాహో విపల్లాసగ్గాహో మిచ్ఛాగాహో ‘‘అయాథావకస్మిం యాథావక’’న్తి గాహో యావతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని – అయం దిట్ఠినిస్సయో.
బుద్ధస్స భగవతో తణ్హానిస్సయో పహీనో, దిట్ఠినిస్సయో పటినిస్సట్ఠో; తణ్హానిస్సయస్స పహీనత్తా దిట్ఠినిస్సయస్స పటినిస్సట్ఠత్తా భగవా చక్ఖుం అసితో, సోతం… ఘానం… జివ్హం… కాయం… మనం అసితో, రూపే… సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… కులం… గణం… ఆవాసం… లాభం… యసం… పసంసం… సుఖం… చీవరం… పిణ్డపాతం… సేనాసనం… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం… కామధాతుం… రూపధాతుం… అరూపధాతుం … కామభవం… రూపభవం… అరూపభవం… సఞ్ఞాభవం… అసఞ్ఞాభవం… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవం… ఏకవోకారభవం… చతువోకారభవం… పఞ్చవోకారభవం… అతీతం… అనాగతం… పచ్చుప్పన్నం… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే అసితో అనిస్సితో అనల్లీనో అనుపగతో అనజ్ఝోసితో అనధిముత్తో నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – తం బుద్ధం అసితం.
తాదిన్తి భగవా పఞ్చహాకారేహి తాదీ – ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ, చత్తావీతి తాదీ, తిణ్ణావీతి తాదీ, ముత్తావీతి తాదీ, తంనిద్దేసా తాదీ.
కథం భగవా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ? భగవా లాభేపి తాదీ, అలాభేపి తాదీ, యసేపి తాదీ, అయసేపి తాదీ, పసంసాయపి తాదీ నిన్దాయపి తాదీ, సుఖేపి తాదీ, దుక్ఖేపి తాదీ; ఏకచ్చే బాహం గన్ధేన లిమ్పేయ్యుం, ఏకచ్చే బాహం వాసియా తచ్ఛేయ్యుం, అముకస్మిం నత్థి రాగో, అముకస్మిం నత్థి పటిఘం, అనునయపటిఘవిప్పహీనో ఉగ్ఘాతినిగ్ఘాతివీతివత్తో అనురోధవిరోధం సమతిక్కన్తో. ఏవం భగవా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ.
కథం భగవా చత్తావీతి తాదీ? భగవతా [భగవతో (స్యా.)] రాగో చత్తో వన్తో ముత్తో పహీనో పటినిస్సట్ఠో, దోసో…పే… మోహో… కోధో… ఉపనాహో… మక్ఖో… పళాసో… ఇస్సా… మచ్ఛరియం… మాయా… సాఠేయ్యం… థమ్భో… సారమ్భో… మానో… అతిమానో… మదో… పమాదో… సబ్బే కిలేసా… సబ్బే దుచ్చరితా… సబ్బే దరథా… సబ్బే పరిళాహా… సబ్బే సన్తాపా … సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా చత్తా వన్తా ముత్తా పహీనా పటినిస్సట్ఠా. ఏవం భగవా చత్తావీతి తాదీ.
కథం భగవా తిణ్ణావీతి తాదీ? భగవా కామోఘం తిణ్ణో, భవోఘం తిణ్ణో, దిట్ఠోఘం తిణ్ణో, అవిజ్జోఘం తిణ్ణో, సబ్బం సంసారపథం తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణో నిత్తిణ్ణో అతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో వీతివత్తో. సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో గతద్ధో గతదిసో గతకోటియో పాలితబ్రహ్మచరియో ఉత్తమదిట్ఠిప్పత్తో భావితమగ్గో పహీనకిలేసో పటివిద్ధాకుప్పో సచ్ఛికతనిరోధో. దుక్ఖం తస్స పరిఞ్ఞాతం, సముదయో పహీనో, మగ్గో భావితో, నిరోధో సచ్ఛికతో, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిఞ్ఞాతం, పహాతబ్బం పహీనం, భావేతబ్బం భావితం, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతం. సో ఉక్ఖిత్తపళిఘో [ఉక్ఖిత్తపలిఘో (స్యా. క.) మహాని. ౬] సంకిణ్ణపరిక్ఖో అబ్బూళ్హేసికో నిరగ్గళో అరియో పన్నద్ధజో పన్నభారో విసఞ్ఞుత్తో పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో ఛళఙ్గసమన్నాగతో ఏకారక్ఖో చతురాపస్సేనో పనుణ్ణపచ్చేకసచ్చో సమవయసట్ఠేసనో అనావిలసఙ్కప్పో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో సువిముత్తచిత్తో సువిముత్తపఞ్ఞో కేవలీ వుసితవా ఉత్తమపురిసో పరమపురిసో పరమపత్తిప్పత్తో. సో నేవాచినతి, నాపచినతి; అపచినిత్వా ఠితో నేవ పజహతి, న ఉపాదియతి; పజహిత్వా ఠితో నేవ సంసిబ్బతి, న ఉసినేతి; విసినేత్వా ఠితో నేవ విధూపేతి, న సన్ధూపేతి; విధూపేత్వా ఠితో, అసేఖేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతత్తా ఠితో, అసేఖేన సమాధిక్ఖన్ధేన సమన్నాగతత్తా ఠితో, అసేఖేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సమన్నాగతత్తా ఠితో, అసేఖేన విముత్తిక్ఖన్ధేన సమన్నాగతత్తా ఠితో, అసేఖేన విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేన సమన్నాగతత్తా ఠితో, సచ్చం సమ్పటిపాదియిత్వా ఠితో, ఏజం సమతిక్కమిత్వా ఠితో, కిలేసగ్గిం పరియాదియిత్వా ఠితో, అపరిగమనతాయ ఠితో, కటం సమాదాయ ఠితో, ముత్తపటిసేవనతాయ ఠితో, మేత్తాయ పారిసుద్ధియా ఠితో, కరుణాయ పారిసుద్ధియా ఠితో, ముదితాయ పారిసుద్ధియా ఠితో, ఉపేక్ఖాయ పారిసుద్ధియా ఠితో, అచ్చన్తపారిసుద్ధియా ఠితో, అతమ్మయతాయ పారిసుద్ధియా ఠితో, విముత్తత్తా ఠితో, సన్తుసితత్తా ఠితో, ఖన్ధపరియన్తే ఠితో, ధాతుపరియన్తే ఠితో, ఆయతనపరియన్తే ఠితో, గతిపరియన్తే ఠితో, ఉపపత్తిపరియన్తే ఠితో, పటిసన్ధిపరియన్తే ఠితో, భవపరియన్తే ఠితో, సంసారపరియన్తే ఠితో, వట్టపరియన్తే ఠితో, అన్తిమే భవే ఠితో, అన్తిమే సముస్సయే ఠితో, అన్తిమదేహధరో భగవా.
‘‘తస్సాయం పచ్ఛిమకో భవో, చరిమోయం సముస్సయో;
జాతిమరణసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవో’’తి.
ఏవం భగవా తిణ్ణావీతి తాదీ.
కథం భగవా ముత్తావీతి తాదీ? భగవతో రాగా చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం, దోసా చిత్తం… మోహా చిత్తం… కోధా… ఉపనాహా… మక్ఖా… పళాసా… ఇస్సాయ… మచ్ఛరియా… మాయాయ… సాఠేయ్యా… థమ్భా… సారమ్భా… మానా… అతిమానా… మదా… పమాదా… సబ్బకిలేసేహి… సబ్బదుచ్చరితేహి… సబ్బదరథేహి… సబ్బపరిళాహేహి… సబ్బసన్తాపేహి… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారేహి చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం. ఏవం భగవా ముత్తావీతి తాదీ.
కథం భగవా తంనిద్దేసా తాదీ? భగవా సీలే సతి సీలవాతి తంనిద్దేసా తాదీ, సద్ధాయ సతి సద్ధోతి తంనిద్దేసా తాదీ, వీరియే సతి వీరియవాతి తంనిద్దేసా తాదీ, సతియా సతి సతిమాతి తంనిద్దేసా తాదీ, సమాధిస్మిం సతి సమాహితోతి తంనిద్దేసా తాదీ, పఞ్ఞాయ సతి పఞ్ఞవాతి తంనిద్దేసా తాదీ, విజ్జాయ సతి తేవిజ్జోతి తంనిద్దేసా తాదీ, అభిఞ్ఞాయ సతి ఛళభిఞ్ఞోతి తంనిద్దేసా తాదీ, దసబలే సతి దసబలోతి తంనిద్దేసా తాదీ. ఏవం భగవా తంనిద్దేసా తాదీతి – తం బుద్ధం అసితం తాదిం.
అకుహం గణిమాగతన్తి. అకుహోతి తీణి కుహనవత్థూని – పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు, ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు, సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు.
కతమం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధ గహపతికా భిక్ఖుం నిమన్తేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. సో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అత్థికో [అతిత్తికో (సీ.), ఇత్థికో (స్యా.), పురాభేదసుత్తనిద్దేసే పాఠనానత్తం నత్థి] చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం భియ్యోకమ్యతం ఉపాదాయ చీవరం పచ్చక్ఖాతి, పిణ్డపాతం పచ్చక్ఖాతి, సేనాసనం పచ్చక్ఖాతి, గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పచ్చక్ఖాతి. సో ఏవమాహ – ‘‘కిం సమణస్స మహగ్ఘేన చీవరేన! ఏతం సారుప్పం, యం సమణో సుసానా వా సఙ్కారకూటా వా పాపణికా వా నన్తకాని ఉచ్చినిత్వా సఙ్ఘాటిం కరిత్వా ధారేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన పిణ్డపాతేన! ఏతం సారుప్పం, యం సమణో ఉఞ్ఛాచరియాయ పిణ్డియాలోపేన జీవితం కప్పేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన సేనాసనేన! ఏతం సారుప్పం, యం సమణో రుక్ఖమూలికో వా అస్స సోసానికో వా అబ్భోకాసికో వా. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన! ఏతం సారుప్పం, యం సమణో పూతిముత్తేన హరితకీఖణ్డేన ఓసధం కరేయ్యా’’తి తదుపాదాయ లూఖం చీవరం ధారేతి, లూఖం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జతి, లూఖం సేనాసనం పటిసేవతి, లూఖం గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పటిసేవతి. తమేనం గహపతికా ఏవం జానన్తి – ‘‘అయం సమణో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆరద్ధవీరియో ధుతవాదో’’తి భియ్యో భియ్యో నిమన్తేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. సో ఏవమాహ – ‘‘తిణ్ణం సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి, సద్ధాయ సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి, దేయ్యధమ్మస్స సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి, దక్ఖిణేయ్యానం సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి. తుమ్హాకఞ్చేవాయం సద్ధా అత్థి, దేయ్యధమ్మో చ సంవిజ్జతి, అహఞ్చ పటిగ్గాహకో. సచే అహం న పటిగ్గహేస్సామి, ఏవం తుమ్హే పుఞ్ఞేన పరిబాహిరా [పటిబాహిరా (క.)] భవిస్సథ, న మయ్హం ఇమినా అత్థో, అపి చ తుమ్హాకంయేవ అనుకమ్పాయ పటిగ్గణ్హామీ’’తి. తదుపాదాయ బహుమ్పి చీవరం పటిగ్గణ్హాతి [పటిగణ్హతి (సీ.)], బహుమ్పి పిణ్డపాతం పటిగ్గణ్హాతి, బహుమ్పి సేనాసనం పటిగ్గణ్హాతి, బహుమ్పి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పటిగ్గణ్హాతి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు.
కతమం ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో, ‘‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’’తి గమనం సణ్ఠపేతి, ఠానం సణ్ఠపేతి, నిసజ్జం సణ్ఠపేతి, సయనం సణ్ఠపేతి, పణిధాయ గచ్ఛతి, పణిధాయ తిట్ఠతి, పణిధాయ నిసీదతి, పణిధాయ సేయ్యం కప్పేతి, సమాహితో వియ గచ్ఛతి, సమాహితో వియ తిట్ఠతి, సమాహితో వియ నిసీదతి, సమాహితో వియ సేయ్యం కప్పేతి, ఆపాథకజ్ఝాయీవ హోతి. యా ఏవరూపా ఇరియాపథస్స ఆఠపనా ఠపనా సణ్ఠపనా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు.
కతమం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో ‘‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’’తి, అరియధమ్మసన్నిస్సితం వాచం భాసతి. ‘‘యో ఏవరూపం చీవరం ధారేతి సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యో ఏవరూపం పత్తం ధారేతి… లోహథాలకం ధారేతి… ధమ్మకరణం [ధమ్మకరకం (సీ. స్యా.) అభిధానప్పదీపికాభినవనిస్సయం ఓలోకేతబ్బం] ధారేతి… పరిస్సావనం ధారేతి… కుఞ్చికం ధారేతి… ఉపాహనం ధారేతి… కాయబన్ధనం ధారేతి… ఆయోగం ధారేతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యస్స ఏవరూపో ఉపజ్ఝాయో సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యస్స ఏవరూపో ఆచరియో… ఏవరూపా సమానుపజ్ఝాయకా… సమానాచరియకా… మిత్తా… సన్దిట్ఠా… సమ్భత్తా… సహాయా, సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యో ఏవరూపే విహారే వసతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి; ‘‘యో ఏవరూపే అడ్ఢయోగే వసతి… పాసాదే వసతి… హమ్మియే వసతి… గుహాయం వసతి… లేణే వసతి… కుటియా వసతి… కూటాగారే వసతి… అట్టే వసతి … మాళే వసతి… ఉద్దణ్డే వసతి… ఉపట్ఠానసాలాయం వసతి… మణ్డపే వసతి… రుక్ఖమూలే వసతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’’తి భణతి.
అథ వా కోరజికకోరజికో, భాకుటికభాకుటికో, కుహకకుహకో, లపకలపకో, ముఖసమ్భావితో ‘‘అయం సమణో ఇమాసం ఏవరూపానం విహారసమాపత్తీనం లాభీ’’తి. తాదిసం గమ్భీరం గూళ్హం నిపుణం పటిచ్ఛన్నం లోకుత్తరం సుఞ్ఞతాపటిసఞ్ఞుత్తం కథం కథేతి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం – ఇదం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు. బుద్ధస్స భగవతో ఇమాని తీణి కుహనవత్థూని పహీనాని సముచ్ఛిన్నాని వూపసన్తాని పటిపస్సద్ధాని అభబ్బుప్పత్తికాని ఞాణగ్గినా దడ్ఢాని. తస్మా బుద్ధో అకుహోతి – అకుహం.
గణిమాగతన్తి. గణీతి గణీ భగవా. గణాచరియోతి గణీ, గణస్స సత్థాతి గణీ, గణం పరిహరతీతి గణీ, గణం ఓవదతీతి గణీ, గణం అనుసాసతీతి గణీ, విసారదో గణం ఉపసఙ్కమతీతి గణీ, గణస్స సుస్సూసతి సోతం ఓదహతి అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేతీతి గణీ, గణం అకుసలా వుట్ఠాపేత్వా కుసలే పతిట్ఠాపేతీతి గణీ, భిక్ఖుగణస్స గణీ, భిక్ఖునీగణస్స గణీ, ఉపాసకగణస్స గణీ, ఉపాసికాగణస్స గణీ, రాజగణస్స గణీ, ఖత్తియగణస్స గణీ, బ్రాహ్మణగణస్స గణీ, వేస్సగణస్స గణీ, సుద్దగణస్స గణీ, బ్రహ్మగణస్స గణీ, దేవగణస్స గణీ, సఙ్ఘిం [సంఘగణస్స గణీ (సీ.)] గణిం గణాచరియం. ఆగతన్తి ఉపగతం సముపగతం సముపపన్నం [సమ్పత్తం (బహూసు)] సఙ్కస్సనగరన్తి – అకుహం గణిమాగతం.
బహూనమిధ బద్ధానన్తి. బహూనం ఖత్తియానం బ్రాహ్మణానం వేస్సానం సుద్దానం గహట్ఠానం పబ్బజితానం దేవానం మనుస్సానం. బద్ధానన్తి బద్ధానం బద్ధచరానం పరిచారకానం సిస్సానన్తి – బహూనమిధ బద్ధానం.
అత్థి పఞ్హేన ఆగమన్తి. పఞ్హేన అత్థికో ఆగతోమ్హి [అత్థికామ్హ ఆగతా (సీ. క.) ఏవమీదిసేసు ద్వీసు పదేసుపి బహువచనేన], పఞ్హం పుచ్ఛితుకామో ఆగతోమ్హి, పఞ్హం సోతుకామో ఆగతోమ్హీతి. ఏవమ్పి అత్థి పఞ్హేన ఆగమం. అథ వా పఞ్హత్థికానం పఞ్హం పుచ్ఛితుకామానం పఞ్హం సోతుకామానం ఆగమనం అభిక్కమనం ఉపసఙ్కమనం పయిరుపాసనం [పయిరుపాసనా (స్యా. క.)] సియా అత్థీతి. ఏవమ్పి అత్థి పఞ్హేన ఆగమం. అథ వా పఞ్హాగమో తుయ్హం అత్థి, త్వమ్పి పహు [ఇమాని తీణి పదాని నత్థి స్యా. పోత్థకే], త్వమసి అలమత్థో మయా పుచ్ఛితం కథేతుం విసజ్జేతుం ‘‘వహస్సేతం భార’’న్తి. ఏవమ్పి అత్థి పఞ్హేన ఆగమం.
తేనాహ థేరో సారిపుత్తో –
‘‘తం బుద్ధం అసితం తాదిం, అకుహం గణిమాగతం;
బహూనమిధ బద్ధానం, అత్థి పఞ్హేన ఆగమ’’న్తి.
౧౯౩. భిక్ఖునో విజిగుచ్ఛతో, భజతో రిత్తమాసనం;
రుక్ఖమూలం సుసానం వా, పబ్బతానం గుహాసు వా.
భిక్ఖునో విజిగుచ్ఛతోతి. భిక్ఖునోతి పుథుజ్జనకల్యాణస్స వా భిక్ఖునో సేక్ఖస్స వా భిక్ఖునో. విజిగుచ్ఛతోతి జాతియా విజిగుచ్ఛతో, జరాయ… బ్యాధినా… మరణేన… సోకేహి… పరిదేవేహి… దుక్ఖేహి… దోమనస్సేహి… ఉపాయాసేహి విజిగుచ్ఛతో, నేరయికేన దుక్ఖేన… తిరచ్ఛానయోనికేన దుక్ఖేన… పేత్తివిసయికేన దుక్ఖేన… మానుసికేన [మానుసకేన (సీ. స్యా.) మహాని. ౧౭౧] దుక్ఖేన… గబ్భోక్కన్తిమూలకేన దుక్ఖేన… గబ్భట్ఠితిమూలకేన దుక్ఖేన… గబ్భవుట్ఠానమూలకేన దుక్ఖేన… జాతస్సూపనిబన్ధకేన దుక్ఖేన… జాతస్స పరాధేయ్యకేన దుక్ఖేన… అత్తూపక్కమేన దుక్ఖేన… పరూపక్కమేన దుక్ఖేన… దుక్ఖదుక్ఖేన… సఙ్ఖారదుక్ఖేన … విపరిణామదుక్ఖేన… చక్ఖురోగేన దుక్ఖేన… సోతరోగేన దుక్ఖేన… ఘానరోగేన దుక్ఖేన… జివ్హారోగేన దుక్ఖేన… కాయరోగేన దుక్ఖేన… సీసరోగేన దుక్ఖేన… కణ్ణరోగేన దుక్ఖేన… ముఖరోగేన దుక్ఖేన… దన్తరోగేన దుక్ఖేన… కాసేన… సాసేన… పినాసేన… డాహేన… జరేన… కుచ్ఛిరోగేన… ముచ్ఛాయ… పక్ఖన్దికాయ… సూలాయ… విసూచికాయ… కుట్ఠేన… గణ్డేన… కిలాసేన… సోసేన… అపమారేన… దద్దుయా… కణ్డుయా… కచ్ఛుయా… రఖసాయ… వితచ్ఛికాయ… లోహితేన… పిత్తేన… మధుమేహేన… అంసాయ… పిళకాయ… భగన్దలేన… పిత్తసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సేమ్హసముట్ఠానేన ఆబాధేన… వాతసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సన్నిపాతికేన ఆబాధేన… ఉతుపరిణామజేన ఆబాధేన… విసమపరిహారజేన ఆబాధేన… ఓపక్కమికేన ఆబాధేన… కమ్మవిపాకజేన ఆబాధేన… సీతేన… ఉణ్హేన… జిఘచ్ఛాయ… పిపాసాయ… ఉచ్చారేన … పస్సావేన… డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేన దుక్ఖేన… మాతుమరణేన దుక్ఖేన… పితుమరణేన దుక్ఖేన… భాతుమరణేన… భగినిమరణేన… పుత్తమరణేన … ధీతుమరణేన… ఞాతిబ్యసనేన… భోగబ్యసనేన… రోగబ్యసనేన… సీలబ్యసనేన… దిట్ఠిబ్యసనేన దుక్ఖేన విజిగుచ్ఛతో అట్టీయతో హరాయతో జిగుచ్ఛతోతి – భిక్ఖునో విజిగుచ్ఛతో.
భజతో రిత్తమాసనన్తి. ఆసనం వుచ్చతి యత్థ నిసీదతి – మఞ్చో పీఠం భిసి తట్టికా చమ్మఖణ్డో తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారో పలాలసన్థారో [పలాససన్థారో (సీ. స్యా.)]. తం ఆసనం అసప్పాయరూపదస్సనేన రిత్తం వివిత్తం పవివిత్తం, అసప్పాయసద్దస్సవనేన రిత్తం వివిత్తం పవివిత్తం, అసప్పాయేహి పఞ్చహి కామగుణేహి రిత్తం వివిత్తం పవివిత్తం. తం పవివిత్తం ఆసనం భజతో సమ్భజతో సేవతో నిసేవతో సంసేవతో పటిసేవతోతి – భజతో రిత్తమాసనం.
రుక్ఖమూలం సుసానం వాతి. రుక్ఖమూలంయేవ రుక్ఖమూలం, సుసానంయేవ సుసానన్తి – రుక్ఖమూలం సుసానం వా. పబ్బతానం గుహాసు వాతి. పబ్బతాయేవ పబ్బతా, కన్దరాయేవ కన్దరా, గిరిగుహాయేవ గిరిగుహా. పబ్బతన్తరికాయో వుచ్చన్తి పబ్బతపబ్భారాతి – పబ్బతానం గుహాసు వా.
తేనాహ థేరో సారిపుత్తో –
‘‘భిక్ఖునో విజిగుచ్ఛతో, భజతో రిత్తమాసనం;
రుక్ఖమూలం సుసానం వా, పబ్బతానం గుహాసు వా’’తి.
౧౯౪. ఉచ్చావచేసు సయనేసు, కివన్తో [గీవన్తో (స్యా.) మోగ్గల్లానబ్యాకరణం ఓలోకేతబ్బం] తత్థ భేరవా;
యే హి భిక్ఖు న వేధేయ్య, నిగ్ఘోసే సయనాసనే.
ఉచ్చావచేసు సయనేసూతి. ఉచ్చావచేసూతి ఉచ్చావచేసు హీనప్పణీతేసు ఛేకపాపకేసు. సయనం వుచ్చతి సేనాసనం విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహాతి – ఉచ్చావచేసు సయనేసు. కివన్తో తత్థ భేరవాతి. కివన్తోతి కివన్తో [కువన్తో (సీ.), గీవన్తో (స్యా.)] కూజన్తో నదన్తో సద్దం కరోన్తో. అథ వా కివన్తోతి కతి కిత్తకా కీవతకా కీవబహుకా తే. భేరవాతి సీహా బ్యగ్ఘా దీపీ అచ్ఛా తరచ్ఛా కోకా మహింసా హత్థీ అహి విచ్ఛికా సతపదీ, చోరా వా అస్సు మానవా వా కతకమ్మా వా అకతకమ్మా వాతి – కివన్తో తత్థ భేరవా.
యే హి భిక్ఖు న వేధేయ్యాతి. యే హీతి యే హి భేరవే పస్సిత్వా వా సుణిత్వా వా న వేధేయ్య నప్పవేధేయ్య న సమ్పవేధేయ్య న తసేయ్య న ఉత్తసేయ్య న పరిత్తసేయ్య న భాయేయ్య న సన్తాసం ఆపజ్జేయ్య, అభీరూ అస్స అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ అపలాయీ, పహీనభయభేరవో విగతలోమహంసో విహరేయ్యాతి – యే హి భిక్ఖు న వేధేయ్య.
నిగ్ఘోసే సయనాసనేతి. అప్పసద్దే అప్పనిగ్ఘోసే విజనవాతే మనుస్సరాహస్సేయ్యకే పటిసల్లానసారుప్పే సేనాసనేతి – నిగ్ఘోసే సయనాసనే.
తేనాహ థేరో సారిపుత్తో –
‘‘ఉచ్చావచేసు సయనేసు, కివన్తో తత్థ భేరవా;
యే హి భిక్ఖు న వేధేయ్య, నిగ్ఘోసే సయనాసనే’’తి.
౧౯౫. కతి పరిస్సయా లోకే, గచ్ఛతో అగతం దిసం;
యే భిక్ఖు అభిసమ్భవే, పన్తమ్హి సయనాసనే.
కతి పరిస్సయా లోకేతి. కతీతి కతి కిత్తకా కీవతకా కీవబహుకా. పరిస్సయాతి ద్వే పరిస్సయా – పాకటపరిస్సయా చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా చ. కతమే పాకటపరిస్సయా? సీహా బ్యగ్ఘా దీపీ అచ్ఛా తరచ్ఛా కోకా మహింసా హత్థీ అహి విచ్ఛికా సతపదీ, చోరా వా అస్సు మానవా వా కతకమ్మా వా అకతకమ్మా వా, చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో కాసో సాసో పినాసో డాహో జరో కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రఖసా వితచ్ఛికా లోహితం పిత్తం మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా, పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా…పే… సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సా – ఇమే వుచ్చన్తి పాకటపరిస్సయా.
కతమే పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా? కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం కామచ్ఛన్దనీవరణం బ్యాపాదనీవరణం థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం విచికిచ్ఛానీవరణం రాగో దోసో మోహో కోధో ఉపనాహో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యం థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదో పమాదో, సబ్బే కిలేసా సబ్బే దుచ్చరితా సబ్బే దరథా సబ్బే పరిళాహా సబ్బే సన్తాపా సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా – ఇమే వుచ్చన్తి పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా.
పరిస్సయాతి కేనట్ఠేన పరిస్సయా? పరిసహన్తీతి పరిస్సయా, పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా, తత్రాసయాతి పరిస్సయా.
కథం పరిసహన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా తం పుగ్గలం సహన్తి పరిసహన్తి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి పరియాదియన్తి మద్దన్తి. ఏవం పరిసహన్తీతి – పరిస్సయా.
కథం పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమేసం కుసలానం ధమ్మానం? సమ్మాపటిపదాయ అనులోమపటిపదాయ అపచ్చనీకపటిపదాయ అవిరుద్ధపటిపదాయ అన్వత్థపటిపదాయ ధమ్మానుధమ్మపటిపదాయ సీలేసు పరిపూరకారితాయ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ జాగరియానుయోగస్స సతిసమ్పజఞ్ఞస్స చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనానుయోగస్స చతున్నం సమ్మప్పధానానం చతున్నం ఇద్ధిపాదానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పఞ్చన్నం బలానం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స భావనానుయోగస్స – ఇమేసం కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. ఏవం పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి – పరిస్సయా.
కథం తత్రాసయాతి పరిస్సయా? తత్థేతే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయా. యథా బిలే బిలాసయా పాణా సయన్తి, దకే దకాసయా పాణా సయన్తి, వనే వనాసయా పాణా సయన్తి, రుక్ఖే రుక్ఖాసయా పాణా సయన్తి; ఏవమేవ తత్థేతే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయాతి. ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.
వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘సాన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సఞ్ఞోజనియా, త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాస్సవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి, సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సఞ్ఞోజనియా, త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాస్సవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి, సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతీ’’తి. ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.
వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అన్తరామలా అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా. కతమే తయో? లోభో, భిక్ఖవే, అన్తరామలో అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో, దోసో, భిక్ఖవే…పే… మోహో, భిక్ఖవే, అన్తరామలో అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో అన్తరామలా అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా’’.
‘‘అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;
భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.
‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;
అన్ధన్తమం [అన్ధతమం (స్యా. క.) మహాని. ౧౫౬; ఇతివు. ౮౮] తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం.
‘‘అనత్థజననో దోసో, దోసో చిత్తప్పకోపనో;
భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.
‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;
అన్ధన్తమం తదా హోతి, యం దోసో సహతే నరం.
‘‘అనత్థజననో మోహో, మోహో చిత్తప్పకోపనో;
భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.
‘‘మూళ్హో అత్థం న జానాతి, మూళ్హో ధమ్మం న పస్సతి;
అన్ధన్తమం తదా హోతి, యం మోహో సహతే నర’’న్తి.
ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘తయో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మా అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. కతమే తయో? లోభో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మో అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ; దోసో ఖో, మహారాజ…పే… మోహో ఖో, మహారాజ, పురిసస్స ధమ్మో అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. ఇమే ఖో, మహారాజ, తయో పురిసస్స ధమ్మా అజ్ఝత్తం ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయా’’తి.
‘‘లోభో దోసో చ మోహో చ, పురిసం పాపచేతసం;
హింసన్తి అత్తసమ్భూతా, తచసారంవ సమ్ఫల’’న్తి.
ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.
వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘రాగో చ దోసో చ ఇతోనిదానా, అరతీ రతీ లోమహంసో ఇతోజా;
ఇతో సముట్ఠాయ మనోవితక్కా, కుమారకా ధఙ్కమివోస్సజన్తీ’’తి.
ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా. లోకేతి మనుస్సలోకేతి – కతి పరిస్సయా లోకే.
గచ్ఛతో అగతం దిసన్తి. అగతా దిసా వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. అగతపుబ్బా సా దిసా న సా దిసా గతపుబ్బా ఇమినా దీఘేన అద్ధునా.
‘‘సమతిత్తికం అనవసేసం, తేలపత్తం యథా పరిహరేయ్య;
ఏవం సచిత్తమనురక్ఖే, పత్థయానో [పత్థయమానో (స్యా.)] దిసం అగతపుబ్బం’’.
అగతపుబ్బం దిసం వజతో గచ్ఛతో అభిక్కమతోతి – గచ్ఛతో అగతం దిసం.
యే భిక్ఖు అభిసమ్భవేతి. యేతి యే పరిస్సయే అభిసమ్భవేయ్య అభిభవేయ్య అజ్ఝోత్థరేయ్య పరియాదియేయ్య మద్దేయ్యాతి – యే భిక్ఖు అభిసమ్భవే.
పన్తమ్హి సయనాసనేతి. అన్తే పన్తే పరియన్తే సేలన్తే వా వనన్తే వా నదన్తే వా ఉదకన్తే వా యత్థ న కసీయతి న వపీయతి, జనన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారే సేనాసనేతి – పన్తమ్హి సయనాసనే.
తేనాహ థేరో సారిపుత్తో –